Cofiant Watcyn Wyn/Yr ysgol-feistr
| ← Cystadlu a breuddwydio | Cofiant Watcyn Wyn gan Penar Griffiths |
Heulwen ac awel → |
YR YSGOL-FEISTR.
ER iddo ganu'n ddifyr i'r " Eglwys Wâg," daeth diwedd ar ei yrfa ef yng Ngholeg Caerfyrddin, yn hâf 1879, heb i unrhyw eglwys wâg ganu iddo ef. Ychydig fyfyrwyr sydd a allai wynebu amgylchiad felly mor siriol a diwenwyn ag efe, ac ni fuasem yn sôn mor chwareus am yr amgylchiad, oni bai ein bod yn gwybod nad oedd yn dwyn dolur iddo ef. Ond yr oedd ganddo gyfle arall cyfle i fod yn athro cynorthwyol yn Ysgol Ragbaratoawl Llangadog, a chyn pen mis, wedi gadael Caerfyrddin," yr oedd yno. "Yno, wedi rhoi galwad i Mrs. Wyn, i gael dechreu achos bach ein hunain." Ac meddai, "a dyna'r tro callaf a wnaethum erioed, am wn i. "Profiad pawb a'i hadnabu hi, ac a fu yn ei chartref hyfryd hi a'i Bardd, yw, na ellid gwneuthur tro callach: ac yn ei atgofion, "Hanner Cant o Flynyddau," yn y "Diwygiwr," am Medi, 1894, mor dyner yw ei dant:—
"Yr ydym wedi cydweithio yn ddiwyd a llawen oddiar hynny hyd yn awr, ac yn gobeithio gwneud eto am flynyddau." Bu yn Llangadog am dri chwarter blwyddyn," a symudodd i agor ysgol yn Amanford, ac agorwyd hi yn yr Ivorites Hall ar ddydd Llun, Mawrth y chweched, 1880."
Hwylio allan mewn tymestl flin fu raid. Rhoed cyfraith arno ef a'i gyd-athro, y Parch D. E. Williams, B.A., Lacharn, wedi hynny, am adael Ysgol Llangadog, yn ddirybudd. Profasant fod ganddynt achos. Cychwynnwyd y gyfraith yn y Llys Uchaf yn Llundain, a chostiodd iddynt gan punt, er iddynt ei hennill, a'i "hennill yn eithaf rhwydd," meddai'r Bardd, yn ei ddull cynefin. Profiad blin oedd hwn, a dyma funud o gofio'r ystorm:—"Wedi gweled dechreu, a chanol, a diwedd, a chanlyniadau'r gyfraith, fy ngweddi drosof fy hunan ac eraill, oedd, "Gwared ni, O! Arglwydd, rhag yr High Court of Justice!" a thry i ganu:
Dyna le rhyfedd yw hwnnw
I gychwyn cyfraith deg,
Cyfraith â'i dechreu'n gamwedd
A'i diwedd yn gost a rhêg;
Dyn heb ddim i ddechreu,
Ond ymchwydd, a gwynt, a bost,
A dyn, pan ddel y diwedd,
Heb ddim i dalu'r gost.
Ond dyma ef wedi dechreu ar brif waith ei fywyd, Prifathro i Ysgol Ramadegol. Math o ysgolion gwerthfawr a wnaeth waith mawr yng Nghymru, oedd yr ysgolion gramadegol, ac a elwid yn fynych yn Ysgolion Rhagbaratoawl.
Ysgrifennodd Ieuan Gwynedd ddwy erthygl yn "Yr Adolygydd" am 1851, y naill ar "Yr ysgol-feistr fel y bu yng Nghymru," a'r llall ar "Yr ysgol-feistr fel y mae yng Nghymru." Pe dychmygasai am fywyd a phersonoliaeth fel Watcyn Wyn (a phwy feddai ddychymyg cyflymach nag Ieuan Gwynedd ar linell felly?) gallai ychwanegu pennod, "Yr ysgol-feistr fel y bydd yng Nghymru."
Dyry air caredig i hen athrawon ysgolion gramadegol a gadwasai ysgolion felly yng Nghymru o 1760 hyd 1820. "Dynion oeddent," meddai, na raid i ni gywilyddio eu cymharu â'r goreu o'r un dosbarth yn Lloegr; a dylai pob Cymro fod yn falch ar enwau David Jones, Ddolwolff; David Davies, Castell Hywel; Edward Richards, a John Williams, Ystradmeurig; Eleazer Williams, Llanbedr; a D. Lloyd, Brynllefrith. Yr oeddynt yn feddiannol ar gynheddfau cryfion, dysg helaeth, a chwaeth goethedig." Gam ymhellach i'r dyfodol, a buasai'n rhaid iddo enwi amryw eraill o ysgolfeistri teilwng ar yr un llinell, y Parch. John Jones, Hen Dŷ Cwrdd, Aberdâr; Parch. Owen Evans, Cefn-coed-cymmer; Parch. John Evans, Crwys; Parch. John Evans, St. Clears; Parch. R. Jenkin Jones, M.A., Hen Dŷ Cwrdd, Aberdâr; Parch. W. James, Llandysul; Mr. Palmer, Aberteifi; Mr. R. G. Levi, Caerdydd; Dr. Davies, Ffrwdyfal; Eben Fardd; Parch. William Thomas (Gwilym Marles); a'r Parch. Thomas Thomas, Pantydefaid. Ac yn fuan deuai Watcyn Wyn, a Gwynfryn, ei ysgol enwog, i'r golwg. Ac ni phetrusai Ieuan Gwynedd funud ei alw yntau yn ddyn "meddiannol ar gynheddfau cryfion, dysg helaeth, a chwaeth goethedig." Eithr ymhlith rhagoriaethau eraill y buasai raid iddo eu henwi, fel yn perthyn iddo ef, byddai ei gyfoeth o natur ddynol, ei welediad llym, cyflym, ei ddeheurwydd i dynnu allan oreu disgybl, a'i syniad iach am addysg.
Er na raddiodd mewn dysg, eto yr oedd ei ddysg yn "helaeth, ac wedi ei chasglu gyda'r hamdden a'r naturioldeb hynny a beryglir gan y gorawydd diweddar am radd. Diwylliant a gwrtaith, ac nid ysgolheigdod, a'i nodweddai ef, a bu yn ffyddlon i hyn yn ei ymwneud â'i ddisgyblion ar hyd ei oes. Nid eu gorlenwi â ffeithiau anghysylltiol na chysylltiol oedd ei amcan, ond gweithio'n ddwfn a llwyr ar eu hadnoddau cynhenid, a'u cynorthwyo i'w darganfod eu hunain. Gwneuthur dynion o honynt oedd ei waith. Nid yr hyn a roddai yn y disgyblion oedd ei brif waith, er ei fod yn ysgolhaig croyw a chyfan, yn ieithwr syml, ac yn rhifyddwr gwych, fel y gŵyr ei fyfyrwyr, ond yr hyn a dynnai allan o honynt—gweithio ar eu dynoliaeth, agor eu llygaid, a deffro'u dychymyg. Dysgai hwynt i ymgodymu âg anhawsterau gydag ysbryd iawn—buddugoliaethu heb fynd yn falch—a chymryd eu gorchfygu heb fynd yn swrth.
Yn ei gyflymder naturiol aethai i mewn i'r tu cefn i feddwl ei ddisgybl yn ddiarwybod i geidwad y drws. Yr oedd ei natur ddynol fawr yn rhoi rhwyddineb iddo yn hyn. Anaml y gwelwyd ysgol-feistr yn gallu caniatau i'w fyfyrwyr ddod mor agos ato, ac eto cadw'r pellter priodol—hoffter heb hyfdra. Yn eu plith, cyfaill ydoedd efe, wedi meddu profiad, a gwybod mwy na hwy, ac yn byw iddynt yn y pethau y rhagorai ynddynt arnynt hwy. Gollyngodd ei natur yn llawn i'w plith, fel afon gyfoethog ar ei thaith trwy ddyffryn. Gwelsant ynddo'r helygen wylaidd, ond gwelsant hefyd y dderwen gref, na phlygai. Gwelsant y deigryn tyner, ond gwelsant y fellten fyw. Gwelsant dês ei ffraethineb yn chware, ond gwelsant fflam difrifwch glân yn llosgi sothach.
Yr oedd yr ysgoldy fel yr ysgol-feistr ei hun, yn syml. Hen ysgubor a fuasai'n perthyn i fferm Mr. Brodie gynt, ydoedd, a elwid Brynmawr, ac wedi ei chymhwyso i fod yn ysgoldy. Buasai yn British School unwaith, ac oherwydd rhyw reswm, rhoed ffenestri yn y tô. Ac meddai ymwelydd wrtho ar dro," Beth yw'r gwydr yna sydd yn nhô'r ysgoldy?"
"Fachgen," ebe yntau, "dyna ysgol pregethwyr iti i'r dim— goleu oddi fry." Tarawodd englyn "Job" y nôd ar yr "Ad-gwrdd," Medi 20, 1894. Meddai
I ddysg Gwalia, dyma dŵr—heb lesghau,
Palas gwydr efrydwr;
Dy Wynfryn, wyn awenwr—
Athen y South yw yn siwr.
Ar gongl cae hardd a helaeth, a ymleda o flaen y "Gwynfryn," cartref tlws y Bardd, y saif "Ysgoldy'r Gwynfryn," a chydiodd yr enw yn y gymdogaeth a'r wlad ar unwaith," Diau fod enw Cymraeg ar ysgol ramadegol yn gafael mewn pobl. Beth bynnag, dyna'r gweithiwr, a dyna'r gweithdy; ac fe wnaed yno, fel yr awgrymwyd, waith mawr ar feddwl a dynoliaeth rhai ieuainc. Pe digwyddai i ambell fachgen nad oedd yn brin yn y nwydd yr anogai Wil Bryan Rhys Lewis i'w sicrhau "cheek"—nid hir y byddai'r athro cyn tynnu'r gwynt o'i waed, ac yn gwbl ddigyffro. Ond cymerai drafferth i beri i'r bachgennyn gwylaidd deimlo'n gartrefol. Deuai mor agos ato yn ei ymddiddan nes teimlo o'r ysgolor ieuanc nad oedd o'r braidd wedi gadael aelwyd ei dad.
Cerddodd clod yr ysgol ymhell yn fuan, a deuai enwogrwydd cenedlaethol cynhyddol Watcyn Wyn a chyfle iddi, a galwai ei ddisgyblion o bell ac agos. Yn ei "Atgofion,' sonia am fechgyn wedi bod yn yr ysgol o bryd i bryd, o bob sir o Gymru, o drefydd Lloegr, o Awstralia, o'r America, o Affrica, ac o Batagonia." Yn yr Ad-uniad (re-union) a gynhaliwyd Medi 20, 1894, canodd Eos Dâr gyda'r delyn, gan daro'r nôd:
Mae bechgyn yma'n dod yn wir,
O bob rhyw dir yng Ngwalia;
Rhai o'r Amerig ar eu tro,
A rhai'n dod o Awstralia;
Ac ambell un i Ysgol WAT
Yn dod o Batagonia.
Mae gennym drist gôf am y disgybl a ddaeth yno o BatagoniaTom Griffiths, mab y Marchoglwyn, yn y wlad honno—bachgen ieuanc prin pedair ar bymtheg oed, heb ar ei elw air o Saesneg, yn chwe troedfedd o daldra, yn esgeiriog, yn llydan ei ysgwyddau, yn heulog ei bryd, ac yn ymwylltu am fanteision ac addysg
hen wlad ei dad a'i fam, a'i lygaid yn gloywi wrth feddwl am ei ddyfodol. Ond wedi treulio tua phedair blynedd yn Aberystwyth, a'i gymhwyso'i hun i fod yn athro mewn ysgol breifat yng Nghroesoswallt, a bod yno dymor byr, daeth yn ol i orwedd yn wael yn Infirmary hen dref ei goleg, ac yn fuan gwelwyd ei weddillion llathraidd ar y ffordd i hen fynwent Talyllychau ym min llyn, lle y gorweddant
"O sŵn y storm a'i chlyw,"
ymhlith llu o'i linach gwladaidd a di-uchelgais.
Gan mai pregethwr oedd yr athro ei hun, a mwyafrif ei fyfyrwyr yn bregethwyr, yn eu plith hwy y byddai yn ei afiaith, ac yn bennaf ar nos Wener, pan gynhelid "cwrdd i drefnu'r cyhoeddiadau, i astudio'r Gymraeg, ac i ddarllen pregethau y naill i'r llall." Llawer awr ddisglair fu ar ei athrylith yn y cyrddau hyn. Byrlymai ei ffraethebion allan fel ffynnon fynyddig wedi tymor o gawodydd trymion, a phob ergyd yn lân, gydag athroniaeth a synnwyr cyffredin ei lond. Cawn help côf hen ddisgybl iddo gyda rhai o honynt, ac mor gynefin ac_agos y swniant:—
"Pregethwch bregethau'ch hunain, boys: byddwch yn Jacob neu yn Esau: 'dyw pob Isaac ddim yn ddall, cofiwch chi."
"Peidiwch â gwaeddi mewn gwaed oer, neu fe aiff yr awr weddi yn awr waeddi."
"Siaradwch yn barchus am y Brenin, neu ewch i fyw i Twrci."
"Mae Eglwys P eisiau cael Cymanfa Bregethu ewch yno yn galonnog, a gofalwch beidio â chynnal cymanfa ganu."
"Peidiwch â chware i'r gallery,' wrth bregethu ar y llawr mae'r 'galwadau' yn cael eu pasio a'u hysgrifennu."
"Y gwaith caleta y gwn i am dano yw cuddio anwybodaeth: mae'n galetach gwaith o lawer na cheisio gwybodaeth."
"Os gwelwch chwi ffermwr yn cysgu yn y cwrdd, dihunwch e' â wit ac nid â whip, rhag ofn ei fod e' wedi bod ar lawr gyda chreadur tost am nosweithiau, ac wedi gwneud ymdrech i ddod i'r cwrdd, er mai'Sul student' ydoedd."
"Peidiwch â gwastraffu amser, boys, a'ch mam, falle, yn cymryd golch i'r tŷ' i dalu am eich ysgol chi."
"Peidiwch â thynnu'ch watches ma's wrth bregethu, neu fe gred y bobol mai timekeepers ych chi."
Yr oedd ei heulwen ef yn disgyn ar yr ysgol agored, lawn, yr un mor rhadlon, ac fel yr awgrymwyd eisoes, nid chware hawdd oedd diogelu awdurdod ynghanol rhyddid rhydd fel hwn. Ar dro, daeth cacynen i mewn i'r ysgol, a digwyddai fod yno ddisgybl a'i enw Peter, ac fel y chwareuai'r creadur bach o gwmpas y disgybl, meddai'r athro, "Cyfod, Petr, lladd a bwyta." Weithiau byddai awgrym llawn chware'n rhoi chwerthin a nwyf i'r myfyrwyr. Ni byddai dim yn fwy o dreth ar gorff gwan a natur ddynol gref yr athro na phrynhawn trymaidd, yn arbennig yn ei flynyddoedd diweddaf; ac os deuai'r esgus lleiaf dros gychwyn gwên ar gwmni, nid yn ofer y cai ddod. Ar brynhawn llethol felly, crwydrodd asyn o'r pentref i gyffiniau'r ysgol, ac wrth fynd yn eofnach na'i groesaw, daeth dan y ffenestr, ac yno fe rois yr oernad deilyngaf o'i hiliogaeth a allasai hyd yn oed asyn difoes ei roi. Ac meddai'r athro, gyda chware bach yn ei lygad blin, "Listen, brethren," a dyna chwerthin iachus dros yr holl ysgol am rai munudau. Ie, "brethren," dyna'r ergyd!
Credai mewn defnyddio cyfle fel hwn i ddeffro natur disgybl, am y tybiai fod hynny'n helpu ei ddiddigrwydd a'i gynheddfau. Un prynhawn, pan ar ganol gwers mewn gramadeg Cymraeg, a hi yn drymaidd a dihwyl, dyna Pegi—gâst hydrin a chadwrus teulu'r Bardd oedd hi—i mewn i'r dosbarth, a chan godi ar ei draed i'w throi hi allan, meddai ef yn sydyn, leave it there now, boys, let us have a lesson in dogmatics," ac yn rhoi cymorth i Pegi i fynd i newid awyr.
Weithiau, deuai'r awel yn ol i'w wyneb blin yntau, yn ogystal ag i wynebau a meddyliau'r myfyrwyr. Wedi profiad maith, meddai, "Y mae y gwaith wedi bod yn galed ddigon—blino wedi fy nal cyn nos lawer gwaith—ond y mae'r diddordeb a'r amrywiaeth, a'r profiad newydd, a'r chwerthin sydyn yn y dosbarth, a'r chware bywiog yn y cae, wedi gwneud llawer iawn at gadw ysbryd dyn yn ieuanc, a'i syniadau yn agored, a'i holl feddyliau yn weddol gatholig. 'Ni wyddost beth a ddigwydd mewn diwrnod yw hi yn yr ysgol. Y mae y troion difyr a digrif, a sydyn, yn y dosbarth, yn talu am lawer o waith caled. Y mae clywed bachgen mawr heb Saesneg, neu heb Gymraeg, ambell waith, wedi peri llawer o chwerthin. Peth eithaf naturiol i Gymro'n ceisio dysgu Saesneg, yw ei glywed yn galw he' ar ei fam, ond y mae ei glywed yn galw she' ar ei dad yn ormod i ras ataliol unrhyw ddosbarth allu dal heb fynd yn deilchion mân!" Yr oedd ganddo gôf o hynny yn digwydd fwy nag unwaith ar fachgen a ddaeth yn weinidog gyda'r Saeson wedi hyn.'
Croesawai wit o gyfeiriad y disgybl, hyd yn oed pan ddeuai hynny a'r bêl yn ol i'w gyfeiriad ef. Gofynnai ar dro, i fachgen oedd yn lled esgeulus o'i ysgol, y rheswm am ei esgeulustod, ac meddai hwnnw "Mae pawb yn dost weithiau, syr. Yr ydych chwi eich hunan yn dost ambell waith, ac yn colli'r ysgol, ac nid wyf yn gofyn i chwi byth beth yw y rheswm." Mor agos a dynol oedd efe i fyfyrwyr, ond mor gryf ei awdurdod fel athro! Anaml yr anwylwyd athro gan ddisgyblion yn fwy nag yr anwylid ef. Mae eu gwrando yn coffa am dano yn cyffwrdd â thannau dyfnaf ein natur, ac yn codi deigryn i'n llygaid. Mae tinc anwyldeb gwir a diffuant yn eu geiriau. Mae yr athro a'i ysgol yn tyfu arnynt yn barhaus. Yn nesaf at fwthyn eu geni, eu tad a'u mam, a'u hen eglwys, Ysgol y Gwynfryn a'r athro yw'r hyn a ddaw. Ac nid trwy beidio â therfysgu eu meddyliau, nac yn wir beidio âg aflonyddu ar eu delfrydau, a pheidio â gofyn gwaith caled ganddynt yr äi i'w serch. Rhwng y myfyriwr ag ef ei hun y codai'r ffrae amlaf yn y Gwynfryn. Nid hir y byddai yno cyn mynd i hoffi symledd a naturioldeb, dod i gymryd golwg ehangach ar fywyd, ac ymbaratoi i ffarwelio â rhai o'i hen ddelwau. Y mae'r rhan amlaf o'i hen fyfyrwyr yn amlwg am eu naturioldeb, eu hysbryd rhydd ac eang, eu gallu i groesawu'r gwirionedd ymhob gwedd arno, a'u hysbryd Cymreig. Rhoddai ym meddwl disgybl gariad at ryddid a buddugoliaeth gwirionedd. Dysgai ef i osod ei ffenestr yng nghyfeiriad y wawr, a deuai allan o'i driniaeth yn fwy o grefyddwr, ac yn llai o enwadwr. Ni allai neb garu ffurfioldeb, a bod yn ei gymdeithas ef yr un pryd. Dysgai fyfyriwr i gymryd golwg synnwyr cyffredin cryf ar bopeth, ac i ddarllen natur ddynol dda i mewn i bethau. Y mae rhai o'r symudiadau diwinyddol, a chymdeithasol diweddar, yn symudiadau yr oedd ei fyfyrwyr ef wedi eu paratoi ar eu cyfer, ac wedi eu hennill yn ddiymdrech o'u plaid. Yr oedd " Cymru Rydd" yn dod yn arwyddair disgybl iddo ef yn fuan—"Cymru Rydd" oddiwrth ormes tirfeddianwyr, enwadaeth, traddodiadau diwinyddol ac addysgiadol, ac arferion cyhoeddus. Dod â'i ddisgybl allan i'r awyr agored oedd ei amcan mawr ef, a'i ddysgu i anadlu goreu pob peth. Mor ddilyffethair oedd! Yr olwg olaf a gawsom ni arno yn ei gymeriad fel ysgol—feistr oedd honno a welsom yn ystod wythnosau olaf ei ofal. Yr oedd yn ceisio ymryddhau o'i gyfrifoldeb, gan ddiosg ei arfau, o wythnos i wythnos. Yr oedd haf cynnar, poeth, wedi dod, ac allan dan lwyn araul tlws ar gyfer ei gartref, gyda dau ddisgybl a'u llafur mewn Lladin, yr oedd yr athro, ac arwydd fod pob gwers yn costio i'w nerth prin. "Mi ddes a nhw mâ's fan hyn er mwyn dod a nhw i'r gole ar y Lladin 'ma," meddai, ac ni chlywsom air ganddo byth wedyn yn sawru o waith ysgol. Blentyn natur, yn dod â'i ddisgybl i'r un ysgol ag ef ei hun! Nid rhyfedd fod ymhlith y llu llythyrau a gafodd yr ysgol—feistr, un oddiwrth ysgolor o glod Ewropeaidd, nid amgen y Prifathro Viriamu Jones, Prifysgol Caerdydd, yn son am the admirable work your school has been doing during recent years in the way of preparing students for the University College here." Yna sonia yn ei lythyr am amryw a fuasai'n llwyddiannus yn y prif arholiadau, ac am farw un myfyriwr ieuanc gwych, a ddaethai o'r Gwynfryn, "in whom the country has lost an excellent student, and one who would have done it service in his generation, had his life been spared."
Am ei ddelfryd fel ysgolfeistr, mor gall ac agos y cân; a digon yw gosod y gân i siarad drosto:—
Mi garwn i wneuthur yr Ysgol o hyd,
Yn gartref i'r bechgyn ddaw yma i gyd;
Waeth gartref, cyn myned i'r byd mae partoi,
Waeth gartref i gwrdd â gwaith oes mae ymroi,
Mi garwn i wneuthur yr ysgol o hyd
Yn gartret dyn ieuanc cyn myned i'r byd.
Mae eisiau i'r bachgen cyn myned o dre,
Gael gwybod rhyw beth sydd tu allan, on te?
Mae eisiau agoryd ei lygaid ryw faint,
Cyn mynd i Rydychen, neu fynd i Gaergaint,
Mae eisiau ei ddysgu fe gartref mewn pryd,
Nad rhai da, na rhai drwg, ydyw pawb sy'n y byd!
Mae eisiau rhoi gwybod ambell waith, i ambell un,
Fod ambell un yn glyfer heblaw ef ei hun:
Ac eisiau rhoi gwybod i ambell un dall
O'i gymharu â ffyliaid, ei fod e'n fachgen call,
Mae eisiau ein dysgu mewn ysgol mewn pryd
I nabod ein gilydd cyn nabod y byd
Fe garwn i allu'n yr ysgol fan hon,
Eu dysgu i adnabod eu hunain o'r bron:
Mewn teulu mor fawr, mae ambell gyfle da iawn,
I adnabod ein gilydd yn weddol o lawn;
A gwybod a deall a theimlo mewn pryd,
Mai tipyn o beth yw wynebu y byd.
Mi garwn i ddysgu mai pwysig iawn yw
Rhoi anrhydedd ar ddyn, ac addoliad i Dduw;
Mi garwn wneud argraff ar feddwl pob un
Mai dyma yw diben bodolaeth pob dyn;
Os dysgwn ni wersi fel yma mewn pryd,
Bydd y dyn ieuanc gartref yn barod i'r byd.
Pan ddaeth yr 21ain o Ebrill, 1901, pen unfed-mlwydd-ar-hugain yr ysgol, cynhaliodd y myfyrwyr "Ad-uniad," a chafwyd oriau disglair yn yr hen Wynfryn. Daethai llu o hen fyfyrwyr yno, at y nifer mawr oedd yn yr ysgol ar y pryd, nes llanw'r pentref tlŵs, fel ar ddydd cymanfa. Yn y prynhawn, caed tê ac ymgom, ac yn yr hwyr, gyfarfod cyhoeddus, pan gyflwynwyd i Watcyn Wyn wydrau, ffon, ac anerchiad. Yr oedd y gwydrau o aur, ac mewn gwain arian, y ffon o ebon, a'r anerchiad yn oreuredig. Gan fod yr amgylchiad yn ddiddorol ac eithriadol, ac nad yw yr anerchiad ond byr, rhoddwn le iddo yma:—
YSGOL Y GWYNFRYN, AMMANFORD.
RE-UNION, Ebrill 2, 1901.
Anerchiad cyflwynedig i Watcyn Wyn gan y Myfyrwyr.
Annwyl Brif-athro,
Dymunwn eich llongyfarch yn galonnog ar ddyfodiad yr Ysgol i'w hoedran. Nis gallwn anghofio eich llafur diflino a llwyddiannus ynglŷn â'r Ysgol er pan y sefydlwyd hi yn y lle ers 21ain mlynedd yn ol.
Gwyliwn gyda llawenydd lwyddiant ein cyfeillion fu yma dan eich gofal, ac sydd erbyn hyn mewn cylchoedd anrhydeddus mewn cymdeithas. Teimlwn hefyd fod yr Ysgol wedi bod yn gymorth difesur i bregethwyr sydd yn awr yn addurno pulpudau'r gwledydd. Canfyddwn yn eglur ei llwyddiant yn y blynyddau diweddaf. Er y gystadleuaeth, deil i'w chymharu, a hynny yn ffafriol, ag unrhyw Ysgol o'r un natur yn y wlad. Hefyd, dymunwn eich llongyfarch ar y wedd lewyrchus sydd arni yn bresennol, a hyderwn yr estynnir iddi yr un llwyddiant am flynyddau meithion eto.
Ac i chwithau, Syr, dymunwn hir oes, i'w gwylio a'i chyfarwyddo. Eto, cofiwn yn serchus am ofal a charedigrwydd cartrefol teulu'r Gwynfryn dros y myfyrwyr.
Ydym, dros yr Ysgol,
J. JENKINS (GWILI),
Cadeirydd y Pwyllgor.
| W. D. RODERICK, | Ysgn. |
| G. HIGGS, |
W. J. LEWIS, Trysorydd.
[Yn dilyn y mae enwau nifer lluosog o'r myfyrwyr.]
Mewn llythyr o "Garno, Maldwyn," lle yr oedd ef ar y pryd, meddai'r Parch. Towyn Jones, A.S., Gwynfryn, yn ysgol a theulu, yw'r darn mwyaf goleu a byw i mi yn Nyffryn Aman."
Erbyn ei hun ar hugain oed yr oedd yr ysgol yn gallu cyfrif 400 o fyfyrwyr a aethai drwy ei phyrth i golegau a galwedigaethau. Y flwyddyn cyn yr Ad-uniad, ordeiniasid i'r weinidogaeth, ddeunaw o'r cyn-fyfyrwyr, gydag wyth o honynt wedi graddio yn B.A. Llwyddasai deuddeg o'r myfyrwyr am y flwyddyn honno yn eu harholiadau am fynediad i goleg. Yr oedd tuag ugain o fyfyrwyr, ar gyfartaledd, yn pasio drwy'r ysgol bob blwyddyn i wahanol alwedigaethau, a chyfartaledd o ddeuddeg o fyfyrwyr yn sicrhau mynediad i'r colegau bob blwyddyn.
Yr oeddwn i, ar gais perchenogion newyddiadur yn nhref Abertawe, wedi ymweled âg ef i gael ymgom ar fater yr ysgol pan yn dod i'w hoed." Tynnwch eich cadair ymlaen," meddai, gan brocio'r tân, mae'n well gen i weld hwn na'ch gweld chi heddy',"—ac yna, " Ha, ha, ha.' "O ble daethoch chi, ac i ble i chi'n mynd, os oes argoel mynd arnoch chi hefyd?" Ond dyna ef at ei waith o ateb, ac meddai, "Wel, rwy'n dad i ferch un ar hugain, a does arna' i ddim chwant gweld neb yn 'i phriodi hi chwaith. Ond beth sydd arnoch ei ishe oddiwrth ddyn tlawd?" "Wel," meddwn innau, "os gellwch ymddifrifoli ychydig, a dod i lawr at nifer o ofyniadau ar y pwnc, mi a'u rhoddaf i lawr, a chewch ddiolch darllenwyr Colofn Gymraeg' Y Cambrian."
"Rhaid fod eich atgofion am addysg Dyffryn Aman yn ddiddorol?"
"Y mae yn ddiddorol iawn i mi fy hun, a gweled y cynnydd a'r datblygiad sydd yma. Tua'r flwyddyn 1856 y caed y tâl cyntaf oddiwrth y Llywodraeth at addysg yn Brynaman, ac yn y cymydogaethau hyn. Cyn hynny, personau lled anghyfarwydd, os nad anghymwys, oedd yn ceisio dysgu plant y lle. Hen gigydd oedd y cyntaf y bum yn yr ysgol gydag ef. Hen filwr oedd yr ail, a hen bregethwr oedd y trydydd, ac yr oeddynt yn cynrychioli y tair galwedigaeth, a phob un yn gadael ei argraff ei hun ar y plant."
"Gwelsoch lawer math o ddisgybl, a llawer math o feddwl, mae'n debyg, yn ystod yr un-flynedd-ar-hugain diweddaf?"
Do. Gwelais fechgyn o'r deuddeg oed hyd y deg ar hugain, bechgyn, braidd o bob galwedigaeth, bechgyn wedi cael manteision boreuol gwahanol, a bechgyn o alluoedd gwahanol, ond y trueni oedd, fod yr holl rai hyn braidd, yn gorfod ceisio dysgu yr un pethau, hynny yw, y bechgyn yn eu maint oedd yn mynd i bregethu, ac yn ymdrechu am goleg, yn gorfod cerdded yr un ffordd, a gwneud yr un gwaith, ond heb fod wedi eu torri allan ar gyfer yr un gwaith."
"Yng ngoleuni eich profiad chwi, pa un yw'r cartref, a'r awyrgylch, a'r amgylchoedd goreu i godi pregethwyr?"
"Y mae yn anodd dweyd. Yr wyf wedi gweled pregethwyr rhagorol yn codi o bob math o gartrefi, a phob math o gymydogaethau. Os bydd y bachgen wedi ei eni i bregethu, daw i'r golwg o bob man, ac o dan bob amgylchiadau. Y mae gan gartref a chymydogaeth lawer i wneud â rhoi start i ddyn, er hynny—cartref crefyddol, rhieni deallus, teulu darllengar, cymydogaeth fyw, &c. Y mae yn fantais fawr i bregethwr fod wedi cael y fraint o droi ym mysg gweithwyr, er mwyn adnabod dynion, a chael ei adnabod gan ddynion, cyn dechreu ar ei waith fel myfyriwr, ac fel pregethwr."
"Rhaid eich bod wedi paratoi torf i wahanol gylchoedd bywyd, yn gystal ag i bulpudau, heb fyned i goleg?"
Nid wyf yn gwybod a wyf wedi paratoi neb yn iawn, ond y mae amryw wedi myned i wahanol gylchoedd bywyd, ac i'r weinidogaeth o'r ysgol, ac y maent wedi cael ychydig o help efallai, ac y mae rhai yn gwneud yn rhagorol. Gall ysgol neu goleg wneud cryn dipyn i baratoi dyn i basio arholiad, neu i bregethu yr efengyl, gallant roi tipyn o gyfarwyddyd, a rhoi tipyn o'u stamp arno, ond yr wyf fi yn credu mwy mewn dyn nag mewn sefydliad y defnydd sydd yn y dyn sydd yn rhoi gwerth arno, bydded y stamp y peth y bo."
Pa fath addysg sydd eisiau ar bregethwr heddyw?" 'Addysg i'w gynorthwyo i ddeall dynion, a deall y Beibl, a deall ei oes. Nid pob pregethwr all fforddio cael addysg i ddeall y Beibl yn yr ieithoedd yr ysgrifennwyd ef, ac nid gwaith y pregethwr yw hynny efallai, y mae eraill all wneud hyn yn well; ond dylai holl addysg y pregethwr ei helpu i ddeall dynion, a deall llyfrau, darllen dyn a darllen llyfr. Credaf y dylai, pe modd, fod dau ddrws i'r coleg, a dau ddosbarth yn y coleg, a dynion priodol i ofalu am y ddau ddrws a'r ddau ddosbarth."
Beth yw eich syniad am ragolygon y weinidogaeth yng Nghymru?"
Rhagolygon ardderchog. Y mae y tô sydd yn codi yn y Gwynfryn heddyw y pregethwyr goreu o ddynion ieuainc a glywais erioed. Faint sydd gan y Gwynfryn i wneud â hyn—barnwch chwi."
Beth, meddwch chwi, fydd dylanwad addysg heddyw ar Gymru'r dyfodol?"
"Nid wyf yn sicr. Y mae ein syniad heddyw am addysg, a'r ffordd o gyflwyno addysg, yn gwahaniaethu. Y mae llawer heddyw yn credu yn yr hen addysg, a'r hen ddull, yn hollol geidwadol felly, fel pe wedi tyngu llŵ o ffyddlondeb i bob hen drefn, a phob hen iaith, ac heb geisio paratoi ar gyfer un cyfnewidiad. Credwn, er hynny, fod pethau yn cyfnewid yn y wlad, ac fod mwy o geisio gwneud dynion deallus heddyw, nag sydd o geisio gwneud dynion dysgedig. Y mae mwy o weithio ar y deall heddyw nag a fu. Y mae rhai yn beiddio apelio at y plentyn heddyw, yn yr iaith mae yn ddeall, a rhai yn siarad Cymraeg yn y dosbarth â'r bachgen o Gymro uniaith fydd yn digwydd bod yno, a bydd Cymro a Chymru'r dyfodol yn gryfach, ac yn well o hyn."
Dyna olwg fer ar un o'r ysgolion disgleiriaf o'i math a welodd Cymru erioed. "Pwnc mawr" yr athro, meddai Gwili," oedd gwneud dysgu yn beth diddorol, ac nid yn fater o orfod." Pa wahaniaeth, felly, "nad oedd yn debyg i'r athro arferol, ac nad oedd ganddo barch yn y byd i gynllun?" Gwnelai'r gwaith, ac meddai yr un gŵr, wedi gwybod am dano mor dda, "Yr oedd yn rhifyddwr da, a byth ni cheid problem yn Euclid a fyddai tu hwnt iddo. Dichon y tynnid y cudyn barf fwy nag unwaith, ond yr oedd "I see it " yn rhwym o ddod cyn hir."
Diddorol yw cofio fod mab yr ysgol-feistr—Mr. George Williams, B.A.—yn Brifathro yr Ysgol Sir yn ymyl y Gwynfryn, erbyn hyn, a hen sir ei dad yn dymuno ei lwyddiant.
Y mae Ysgol yr Hen Athro hefyd Y Gwynfryn—gyda Gwili' amryddawn yn Brifathro, yn parhau ei gwaith da o gymhwyso'r proffwyd ieuanc i'w waith.