Cofiant y Parch David Adams (Hawen)/Coleg y Brifysgol

← Y Meistr Ysgol

Cofiant y Parch David Adams (Hawen) gan Evan Keri Evans a William Pari Huws

Dechreu Cyfnod Newydd →

IV.—COLEG Y BRIFYSGOL.

TREULIODD y flwyddyn 1873, mae'n debig, i adnewyddu ei nerth a barddoni, a pharatoi ar gyfer arholiad Coleg Aberystwyth. Yr oedd wedi gosod ei fryd ar ennill ei radd ym Mhrifysgol Llundain; oedd â'i lygaid ar y nod hon yn y Bryn, ac Abertawe, ac Ystradgynlais, ac yn awr gwelodd gyfle i sylweddoli ei obeithion. Llwyddodd i ennill Exhibition o 10 yn arholiad Ionawr 1874; a'r Hydref dilynol enillodd Ysgoloriaeth David Davies, £40 y flwyddyn am dair blynedd. Ac o ddarllen rhwng y llinellau yn ei farwnad i'w dad, gallwn gasglu bod ennill yr ysgoloriaeth hon yn fater bywyd yn addysgol iddo ef, oblegid cawn i'r hen ŵr aros yn y dref ddiwrnod cyhoeddi'r result yn rhy hwyr i ddal y trên, ond iddo gerdded adref " â chamau llon" yn llawn o "win" llwyddiant ei fab.

Ond er bod yr ysgoloriaeth yn fater o bryder iddo ef yn fwy na llawer, nid oedd uwchlaw prisio'r anrhydedd cysylltiedig â hi; ac os oedd yr anrhydedd yn fawr ar y pryd, enillodd ogoniant ychwanegol oddiwrth y llinell ddisglair o ysgolorion ac exhibitioners a'i dilynodd.

Ni raid dywedyd iddo dreulio'i amser yn y Coleg yn ddiwyd a llwyddiannus. Treuliodd ef hefyd yn ddifyr, mewn cwmnïaeth gydnaws. Fel hyn y cân yn 1880:

"Hoff Goleg y Brifysgol! Atgof fyn
Ail dreulio'r oriau rhwng dy furiau derch.
Gan adnewyddol fwyniant chwydda'r fron
Wrth fynd o faes i faes llenyddol ddysg.
Tra'n cael ei swyno gan brydferthion fyrdd
Mae'r don yn chwarae fyth o gylch dy draed,
*****

Tra ninnau yr efrydwyr oddimewn
Yn rhyw eilfyddu nwyd yr oriog fôr
Mor llawn o nwyf a hoen ag ef ei hun,
Ac mor ddireidus hefyd ambell dro."

Enillodd ei radd B.A. yn 1877, y cyntaf i'w ennill ym Mhrifysgol Llundain yn uniongyrchol o'r Coleg. Enillodd hefyd y "Cobden Club Prize" mewn Economeg yn 1876, a'r "Shakespeare Society Prize" am draethawd ar Hamlet yn 1878. Dengys hyn nad oedd yn ei gyfyngu ei hun i lwybr cul y B.A. A phan fyddai ar ei wyliau gartref, wedi treulio'r bore mewn astudiaeth yn ei ystafell, arferai dreulio'r prynhawn ar Alltycrib neu le unig arall gyd â Shakespeare, neu Goethe, neu Carlyle—a'i gyfaill Mr. Richard Jones. Yr oedd yr hyn a ddarllenid ac a drinid yn aml yn dal perthynas â'i arholiadau: yr oedd eisoes wedi darganfod bod siarad ag arall ar bwnc—peth yr oedd yn hoff ohono bob amser—yn help i'w ddatrys a'i gymhathu. Ond nid dyna amcan y gwmnïaeth brynhawnol hon: wrth fynd allan i'r mynydd ceisiai fynd allan o lwybr cul ei astudiaeth.

Ni a'i cawn hefyd, yn 1877, yn ennill Cadair Powys (yn Eisteddfod Cemmaes Road) am bryddest ar "Addysg." Dengys y bryddest hon, a gyhoeddwyd gyd â chyfansoddiadau eraill Eisteddfod Powys, nad oedd yn ei ymchwil am addysg wedi esgeuluso y ddawn farddonol oedd ynddo. Rhoddir y dyfyniadau a ganlyn, fodd bynnag, nid oblegid eu gwerth barddonol, ond am y rhoddant inni ei olygiad ar swyddogaeth "Addysg" (ei addysg ei hun hefyd, bid siŵr) a syniadau nodweddiadol ohono ar bethau eraill. Yn y caniad cyntaf cawn ddyn ieuanc yn cwyno:

"Mae Llyfr Natur imi yn rhôl seliedig,
A Theml Addysg rhagof yn glôedig.'

Eithr dihuna

"Fel un a gadd ei eni i fywyd uwch
Yn atgyfodi o aeafol gwsg
Blynyddoedd o farweidd-dra pwl, diddysg,
Yn ysbryd newydd mewn ysbrydol fyd."

Yn yr ail ganiad disgrifir y canlyniadau:

"Ag ysgafn droed, a'i fynwes yn ymchwyddo,
Cyfeiria i'r Athrofa i fyfyrio;
Ymegyr newydd fyd o'i flaen yr awron,
A newydd gudd alluoedd yn ei galon,
Fel un yn graddol esgyn llechwedd mynydd
Newidiol gylcharlunfa wela beunydd."

Dyma swyddogaeth "Addysg":

"Y garw farmor roddir inni yn ddefnydd,
Ond Addysg sydd i'w gynio'n ddelw ysblennydd,
Rhydd Nef yr hedyn,—ni sydd i'w ddatblygu,
Ni thyf planhigion enaid heb eu garddu."

Yna cawn y canlyniadau gwrthrychol:

"Ei oriau dreulia yng nghwmpeini ei lyfrau
Hyawdlaf fud—areithwyr penna'r oesau
Sibrydant eu cyfrinion,
Ni chydnabydda llyfr wreng a bonedd,
Gwerinwr yw—ni foesymgryma i goegedd.
Yn urdd-foes llyfrau, ni roir gradd ac urddau
I waed a chyfoeth. Dim ond rhagoriaethau
Fawrygir yno; ond i bob teilwng rhoddir
Llon groesaw pendefigaidd drwy y frodir."

Perthyn y myfyriwr felly i'r gymdeithas uchaf o ran bonedd a rhyddid dyrchafedig:

Gwestya yn ei dlodi a'i unigedd,
Brif urddasolion llên, yr uchaf fonedd,

(Os tlawd yw llawn etifedd y gorffennol,—
Etifedd cyfoeth mawr y byd meddyliol;
Os unig ydyw'r un a fedr siarad
A holi dysgedigion penna'r cread.)
Mae tywysogion byd y meddwl iddo
Yn hoff—gymdeithion, ac yn gweini arno.
Mae wedi cael teith—ysgrif gan ddysgeidiaeth
I deithio yn hamddenol drwy bob talaith
O'r byd meddyliol. . .
Wrth gymdeithasu â'r fath freiniol deulu
Mae'i galon yn ymburo, yn ymddyrchafu
Uwch Rhagfarn, sy'n crebachu'r enaid dynol
Fel na all gynnwys ond ei dras enwadol;
Uwch dellni ffug—santeiddiol na all weled
Rhagoriaeth na gwirionedd mewn arall—gred;
Uwch balchter ffug—grefyddol dybia'i enwad
Yn gylch am bob gwirionedd yn y cread;
Uwch caethter tyn reolau taglyd ffurfiau
A rwym—efynna'r meddwl â chredoau."

Yn y trydydd caniad y mae'r llanc yn clywed llais

"Yn codi o ddirgelion dyfna'i fron,"

Ac yn sibrwd

"Ymbwylla, aros, paid â bod mor hyf,
Paid disgwyl gormod wrth ddaearol ddysg;
Ar galon, nid ar ben, y byd mae'r bai,—
Wellhâ meddyglyn Addysg mohono'n llwyr."

Diwedda'r Bryddest fel hyn:

"Mae'n rhaid ymgydnabyddu â Thad gwirionedd
Cyn nofia ysbryd dyn mewn llawn dangnefedd.
Rhaid iddo addoli Rhywun—rhaid i'r galon
Gael llifo'n ffrwd o gariad at ryw Berson.
Ah! croesaw, Goleg Iesu—Coleg Cariad
Lle rhoddir urdd—radd i'r isela'n wastad,

Lle traws-sylweddir llên yn faeth ysbrydol,
Lle troir y dynol ynof fi yn Ddwyfol.
Ah! dyma'r Addysg a gymhwysa f'ysbryd
I fod yn llawn ddinesydd Tragwyddolfyd."

Os gellir edrych ar y bryddest hon nid yn unig yn gynnyrch dychymig a deall, ond hefyd yn ffrwyth profiad, ac felly yn hunangofiannol, yna yr oedd ef yn ceisio Addysg (1) er mwyn datblygu ei gynheddfau naturiol, ac felly (2) gael allwedd i mewn i drysorfeydd natur a phrif fedd- yliau'r oesoedd, a (3) mwynhau rhyddid oddiwrth gyfyng- iadau rhagfarn a hunandyb.

Yn rhifyn cyntaf cyfnodolyn y Coleg yn 1878 ceir yr ysgrif gyntaf o'i eiddo sydd yn ein meddiant, ar "Gredo a Chymeriad," gyd â syniadau tebig i'r rhai a geir yn ei bryddest (gyhoeddedig) gyntaf. Dyma ei phrif bwyntiau: (1) Medd yr hyn a gred dyn â'i holl galon ddylanwad mawr ar ei fywyd. Eto nid yw ond un o amodau tyfiant -fel gwraidd y planhigyn. (2) Y mae gormod o bwys wedi ei gysylltu â chydsyniad deallol â gwirioneddau (neu a dybir eu bod yn wirioneddau). Edrych dynion yn ormodol am arweiniad a sicrwydd at gyfundrefnau ffaeledig y deall dynol yn lle mynd at ffynhonnell gwirionedd a bywyd. "Ni ddeuwch ataf fi." Y mae wedi bod yn andwyol i Gristionogaeth godi awdurdod uwchlaw rheswm santeiddiedig a chydwybod-traddodiadau'r tadau uwchlaw mewnwelediad dwyfol yr unigolyn. Ond y mae'r adweithiad yn dechreu, diolch i ddylanwad grasol, a chydymdeimlad dynol, goddefgar, oll-gynhwysol y Duw-ddyn. Y mae credoau sydd wedi crofennu a ffurfiau sydd wedi ymgaregu yn cael eu datgyfanu ac yn rhoddi ffordd i fywyd uwch a dwyfolach. (3) Dylesid edrych ar wyddonwyr fel rhai'n caru'r gwirionedd, ac fel cydweithwyr â'r Person Dwyfol a awyddai ddatguddio llawer o bethau i'w ddisgyblion. Ffrwyniad ac nid mynegiad (repression, not expression) yw gelyn mwyaf marwol rhyddid a chynnydd dyn. Nid yw uniongrededd yn aml ond diogi meddyliol, na'r pulpud ond "castell llwfrddyn." (4) Yn lle edrych ar gredo a bywyd fel achos ac effaith, dylasem yn aml newid y berthynas, a chyfrif y bywyd yn achos, gan mai un o driciau'r natur foesol lygredig yw cyfaddasu ei chredo i'w gweithrediadau ei hun. (5) Yr heresi fawr yw heresi calon. Cyhyd ag y byddom yn deyrngar i gydwybod ac yn ufudd i'r Llais Dwyfol o'n mewn, nid oes dir gwaharddedig i'n deall, a phan yw'n calonnau mewn cytgord â chalon Duw, rhydd hyn inni'r defnydd goreu i'w weithio allan mewn syniadau cywir, ac mae'r sawl a fedd ysbryd anghywir dan anfantais fawr i ddyfod o hyd i'r gwirionedd. Ac ni fuasai Duw wedi gosod ynom gariad at unoliaeth, y ddawn i olrhain effeithiau i'w hachosion, onibâi Ei fod yn golygu inni i'w ddefnyddio.

Dengys y ddau gyfansoddiad hyn inni ei fod erbyn hyn wedi cyrraedd yr esgynlawr moesegol a diwinyddol y bu'n sefyll a siarad arno am lawer blwyddyn wedyn ; a gallwn gasglu ei fod yn pentyrru geiriau megis "caethter tyn reolau taglyd ffurfiau a rwym-efynna'r meddwl" gyd â bwriad neilltuol o ddangos ei atgasrwydd o'u gorthrwm. Nid oedd gwahanol adrannau ei gred eto, efallai, wedi eu cyfundrefnu, gan y gesyd ffydd, rheswm, y galon, mewnwelediad, a chydwybod yn ymyl ei gilydd. Nid oes arwydd, ychwaith, ei fod eto wedi dyfod dan ddylanwad Hegel a Green. Mill a Bain oedd ben y pryd hwnnw ym Mhrifysgol Llundain; ac er y gwyddom iddo gael help y Prifathro mewn Athroniaeth yn ogystal â'r Clasuron, a'i fod yntau wedi gadael Rhydychen (lle'r oedd T. H. Green yn awr yn dyfod i sylw a phoblogrwydd) yn 1866, dengys y lle canolog a rydd Adams i fewnwelediad nad oedd digon o ddelfrydiaeth Hegel wedi treiglo i'w feddwl i wneuthur argraff ddofn arno,

Gweledigaeth proffwyd oedd ganddo eto yn fwy na chyfundrefn yr athronydd a'r diwinydd, a gwelwn hi yn mynd yn dân goleu yma ac acw yn y bryddest a'r ysgrif uchod, fel nad ydym yn rhyfeddu ei fod yn awr wedi ymroddi i'r gwaith o bregethu. Osgôdd y pulpud hyd y gallodd; nid oedd wedi ei eni'n siaradwr naturiol, ac nid oedd ynddo ogwydd at fywyd cyhoeddus: anghenraid a osodwyd arno. Nid ydym yn sicr pa bryd y gwelodd y pulpud yn sefyll ar draws ei lwybr i hawlio'i wasanaeth ; efallai nad oedd wedi plygu ei ewyllys i'w alwad pan oedd yn cychwyn y dosbarth Beiblaidd yn Ystradgynlais; ond dïau iddo fynd i Aberystwyth â'i wyneb ar y weinidogaeth, fel y praw atgof Mr. Lloyd Owen.

Efallai mai yn y cyfeiriad hwn y daeth fwyaf dan ddylanwad y Prifathro, nid yn unig nac yn bennaf yn ei ddosbarth, ond mewn cyfathrach bersonol. "Yr oedd yn fwy yng nghyfrinach y Principal na neb arall o'r efrydwyr," meddai ei gyfaill y Parch. John Owen. Yr oedd gan yr Athro olwg fawr arno hyd y diwedd, a pha un bynnag a oedd yn cydsynio â phopeth a gyhoeddai, arferai alw sylw cyfeillion cydnaws at ei lyfrau. Ac er bod y disgybl cyn hyn wedi profi ei gariad at ryddid a gwirionedd, cafodd hwnnw ei gadarnhau a'i rymuso'n fawr gan gydymdeimlad yr Athro, fel y cydnebydd yn ei farwnad iddo:

Gedrwydden fawr! ffynidwydd îr
A lechai dan dy gysgod gynt
Rhag rhuthr ystorm erlidgar wynt
O'th golli udant dymor hir.

"Cref darian fu d'athrylith fad
I wrol ymchwil barn a ffydd,
A bwyell dorrai'r cyffion sydd
Yn cloff gadwyno meddwl gwlad."

Y mae yn dra awgrymiadol bod y Prifathro T. F. Roberts —mewn llythyr a ddyfynnir ym Mhennod XXII.—yn cyplysu darlithiau ei ragflaenydd ar I. Cor. ag ysgrif ei gydddisgybl ar "Creed and Character."

Parhaodd edmygedd a serch y disgybl at ei hen Athro hefyd hyd y diwedd: un o'r pethau olaf a ysgrifennodd oedd soned iddo ar achlysur dadorchuddio'i gerflun yn Aberystwyth:

Boldly he eyes and scans the widening sea!
Behind him stands the College, to his praise,
Where he, of yore, spent his laborious days
Trusting in learning's immortality.
The impulse to full culture that we see
Sweeps like a tidal wave to—day o'er Wales
Flooding its youthful hearts o'er hills and dales
To find in culture life's deep mystery.
He's gone! We, orphaned, now bewail our loss,
Of teacher, guide, inspirer, and friend.
Not so. In heaven he spends for us his rest:
True child he was of our Redeemer's Cross:
His life was one of sacrifice to the end.
To-day, in love, Wales gives him of its best.

Yr ydym yn awr wedi dyfod i derfyn prif gyfnod cyntaf ei fywyd, ac wedi rhoddi cymaint o sylw iddo am fod gweddill ei hanes yn dibynnu arno. Wrth edrych yn ol, gwelwn fod iddo adrannau. Gallasai fod wedi gwneuthur y gwaith mŵn yn arhosfan, fel y gwnaeth eraill o'i gyfoedion; neu, ynteu, gallasai setlo i lawr i fywyd tawel yr ysgolfeistr, fel y gwnaeth y rhan fwyaf o'i gyfeillion yn y Coleg; ond ni wnaeth, er ei fod yn eithriadol o sensitif i swynion y bywyd teuluaidd ac mewn cyfathrach o bryd i bryd â mwy nag un a wnâi "ymgeledd gymwys" iddo (er nad mor gymwys, meddai ef, â'r un a gafodd). Dengys hyn fod gyrr ei uchelgais a'i benderfyniad yn fawr. Bu'n hir yn cyrraedd y nod, mae'n wir—lawer yn hwy nag a gymer i fechgyn yr oes hon, neu a gymerai i "ffafriaid rhagluniaeth" yr oes honno—ond nid am iddo hepian, na bod nac yn llesg nac yn llwfr, ond am fod y ffordd yn drofaog ac yn arw iddo ef, ac yntau'n gorfod pori ochr y ffordd wrth fynd, a'i gynnal ei hun.