Cofiant y Parch David Adams (Hawen)/Ei Gyfnod Olaf

← Paul yng Ngoleuni'r Iesu

Cofiant y Parch David Adams (Hawen) gan Evan Keri Evans a William Pari Huws

Moeseg a Diwinyddiaeth →

XIV. EI GYFNOD OLAF.

"I CAME out into the clear moral light of Christianity then," meddai Dr. Bushnell, ac ef yn awr yn hynafgwr, wrth sôn am y pryd y cyflwynodd ei hun i Grist yn chwech ar hugain oed, ac yntau'n ddarlithydd yng Ngholeg Yale. Ac yn y goleuni hwnnw y bu'n pregethu (wedi gadael y gyfraith) am ugain mlynedd, hyd oni ddihunodd un bore a dywedyd wrth ei briod: "The light has come for which I have been waiting like a watcher for the dawn." Naturiol gofyn, paham y cedwir rhai o'r dynion mwyaf gonest, a phur, a meddylgar, mewn profiad lled-oleu, heb fod yn "rhyfeddol oleuni" o gwbl, am amser mor hir. Arferai'r Parch. D. Charles Davies â dywedyd—fel y clywsom y Parch. Evan Phillips yn adrodd droeon—bod Duw'n "leicio gweld eneidiau cryfion yn strugglo." Diau bod "gwirionedd mewn gwisg werinol" yn y dywediad, sef y gwirionedd bod yna amcan Dwyfol i'r struggle. Cofiwn fod yng nghwmni Dr. Pierson unwaith, a'i holi ar y mater, ac iddo yntau adrodd hanesyn, sef bod cyfaill iddo unwaith yn sylwi ar y gwyfyn a elwir yn Ymerawdr yn ceisio dyfod allan o'i blisgyn, ac er mwyn ei helpu iddo dorri slit yn y cocŵn, gyd â'r canlyniad iddo ddyfod allan yn lled—fyw ac yn welw ei wedd: ymddengys bod eisiau'r ymdrech i yrru nwyf bywyd a'i liwiau heirdd i gyrrau pellaf ei adanedd! Ac er bod yr hyn a ddywedodd George Müller wrth Pierson yn wir: "Act up to the light that you have and you will get more light; be unfaithful and the light will withdraw," ymddengys hefyd ei bod yn wir bod gan un o alluoedd meddyliol cryf fwy o wlad i'w chroesi, fwy o brofedigaethau i'w darostwng i fyned i mewn i'r bywyd. Ar yr un pryd, nid ymddengys bod yr hyn a glywsom oddiar wefusau Caird fwy nag unwaith yn wir, sef bod yn rhaid cael y deall i symud amheuon y rhoddwyd bod iddynt gan y deall.

Prawf enghreifftiau yn wahanol. Edrydd Mr. Phillip Mauro amdano'i hun iddo golli ei ffydd drwy ddarllen llyfrau gwyddonol materyddol, a phe gofynasid iddo ef sut y byddai'n bosibl ei helpu i adfeddiannu ei ffydd y buasai'n ateb mai drwy gael gan wyddonydd neu athronydd galluog i brofi bod yna le rhesymegol i ffydd yn nhrefn y bydysawd; ond, yn lle hynny, i Dduw ei arwain y modd nis gŵyr ef—i gyfarfod gweddi bychan mewn capel distadl ym mhen draw'r dref, ac wedi iddo agor y drws, i'w ffydd ddyfod yn ol a'i amheuon ffoi fel adar nos ! Ceir rhywbeth cyffelyb yng nghyffes yr Athro Lutoslawski (Hibbert Journal, Gorff., 1923), a drodd ei gefn ar grefydd am ugain mlynedd, ac yna yn y Cymun (heb unrhyw gydsyniad deallol) a gafodd ymwybyddiaeth o Bresenoldeb Dwyfol a barodd i'w anffyddiaeth yntau ddiflannu. Ond diau bod symud anawsterau deallol yn help negyddol i gyfnewidiad neu gynnydd moesol, a derbyn cyfundrefn athronyddol fwy digonol yn help mwy.

Daeth Adams "allan i oleuni moesol clir Cristionogaeth rywbryd cyn mynd i Goleg Aberystwyth; ac os ydyw'n wir, fel y credwn ei fod, y rhoddir goleuni mwy i'r neb a fyddo'n byw i fyny â'r goleuni sy ganddo, yn ddiddadl yr oedd yntau'n deilwng o oleuni mwy oblegid ei ffyddlondeb i'r weledigaeth a gafodd, ar waetha'r condemnio a'r erlid a fu arno ac arni. Credwn i Varieties of Religious Experience William James ei helpu ymlaen drwy ei ddwyn wyneb yn wyneb ag ochr brofiadol y bywyd Cristnogol yn y saint. Er y dywed yn un o'i anerchiadau ei fod yn hoff o fywgraffiadau, nid llawer o hanes y saint a geid ymysg ei lyfrau; a thybiwn mai ychydig flas a goffai drwy ddarllen amdanynt, hyd nes i William James eu gosod ger ei fron mewn cyffaeth meddylegol. Ar ben hyn daeth y Diwygiad, ac er syndod i lawer—er nad yw'n rhyfedd pan feddyliwn—profodd ei "uniongrededd calon" drwy ddangos ei gydymdeimlad llwyr â'r ymweliad grasol hwnnw, a bu llawer o feirioli ar ei galedrwydd athrawiaethol a moesol gan ei ddylanwadau.

Nid hawdd disgrifio'r cyfnewidiad yn fwy manwl, fel nad hawdd yw disgrifio ysbryd y gwanwyn, yng nglesni ei wybr, a mwynder ei law a'i awel, hyd oni ddaw'r dail a'r blodau i'w fynegi'n llawn. "A gras mawr oedd arnynt hwy oll" yw disgrifiad Luc, a gellid dywedyd hyn amdano yntau. Ymlaenaf oll, teimlasom ef yn ysbryd a naws ei bregethu. Pan glywsom ef am y waith gyntaf tua 1906,

'Roedd rhywbeth newydd yn y côr,
Rhyw newydd lais fel nawfed ton y môr."

Yna 'roedd ei destunau'n wahanol, a lle nad oeddynt, yr oedd y pwyslais yn wahanol. Yr oedd un ohonynt, er enghraifft, ar destun o'r Hen Destament a'r Newydd, sef, "A newidia'r Ethiopiad ei groen, a'r llewpard ei frychni?" gyd â "Od oes neb yng Nghrist y mae ef yn greadur newydd." Er na buasai'n flaenorol yn ateb y cwestiwn cyntaf yn nacaol, buasai'n pwysleisio'r angen am ymdrech foesol a dilyn Crist fel delfryd, fel yr oedd y cyfuniad yn y testun a'i ymdriniad yntau ag ef yn peri ysgytiad teimladol a syndod llawen i'r sawl oedd heb ei glywed ers rhai blynyddoedd.

Pan ymwelai Howel Harris â'r eglwysi a sefydlasid ganddo mewn gwahanol fannau, arferai wahaniaethu rhwng y personau oedd "dan y ddeddf" a'r rhai oedd "dan ras." Wel, "dan y ddeddf " yr oedd Adams yn flaenorol, er mai deddf y Bregeth ar y Mynydd ydoedd. Soniai, bid siŵr, am fod "mewn undeb organaidd Christ, ond ni olygai hynny fwy iddo na'r berthynas gyfeillgar sy'n bosibl rhwng dyn a dyn—yn unig bod Crist iddo yn Fab Duw. Byddai'r hen gyfieithiad "Hebof fi ni ellwch chwi wneuthur dim" yn ffitio'i brofiad a'i olygiad yn well na'r cyfieithiad newydd, "Wedi eich gwahanu oddiwrthyf fi, etc." Condemniai ffydd oddefol (passive) heb ei gwahaniaethu oddiwrth ffydd dderbyngar (receptive), yr hon yw ffydd y Testament Newydd yn wastad, ac yn golygu nid yn unig ganfyddiad a gwerthfawrogiad o Grist, ond cyfranogiad ohono. Gwelodd a phrofodd yn hytrach profodd a gwelodd y gwahaniaeth yn awr. Yr oedd i'r "ddeddf" ei lle o hyd, ond "i weithredoedd" oedd hi bellach, nid "o weithredoedd." Yng ngeiriau Dr. Chalmers:

Yr wyf yn sicr y gwnaiff cymundeb agos a diogel ag ef fwy i'm helpu i ufudd-dod cyson na'm holl ymdrechion blaenorol a gyfyngid gan ysbryd annibyniaeth a deddfoldeb.

Fel Dr. Chalmers, er nad mor ieuanc ag ef, daeth Adams allan o'i intellectualism i symlrwydd yr Efengyl; a chan fod llawer o sylwadau'r blaenaf—yn ei ddyddlyfr—yn taflu goleuni ar brofiad Adams, ni a'u dyfynnwn yn absen dyddlyfr gan Adams ei hun.

Efallai bod y darllenydd wedi sylwi nad yw santeiddrwydd yn cael llawer o le yng nghyfundrefn Adams hyd y pryd hwn. Hyd yma y mae perthynas dyn a Duw dan yr enw "ffydd" wedi bod yn uniongyrchol, fel ymddiriedaeth plentyn mewn tad naturiol—dyna'n ddïau pam nad oedd eisiau bod "yng Nghrist" er mwyn dyfod i'r Presenoldeb Dwyfol. Y mae'r pwyslais hefyd yn cael ei roddi nid ar ddyfod i'r ymgyfaddasiad iawn â Duw, ond ar fynegi'n ffydd ynddo Ef fel "Cariad Cyfiawn" moesoldeb, gyd â'r Iesu'n ddelfryd "perffeithrwydd moesol" ger ein bron. Ac ni wahaniaethir, ychwaith, rhwng santeiddrwydd a moesoldeb. Gallesid meddwl mai peth bach yw dyfod i'r cyswllt iawn â Duw—mai'r peth mawr yw ymddwyn yn iawn at ddyn. Os cawn y darlun cywir o gydnabyddiaeth o santeiddrwydd Duw gan Esaia (vi) yn ymddygiad y seraff yn cuddio'i wyneb â dwy adain "fel na welai," a'i draed â dwy "fel nas gwelid" (Targum), gan ddefnyddio dwy i ehedeg, yna gellir dywedyd y mynasai Adams yn flaenorol ddefnyddio'r chwech i ehedeg,—h.y., mewn gweithredoedd o ufudd-dod. Nid yw'r gair ar ol hyn yn cael lle amlwg, nac aml efallai, ond y mae'n sicr bod naws y gwirionedd yn llawer mwy eglur. Er na ddaeth o bosibl i brofiad llawn Dr. Chalmers, gallai fabwysiadu ei eiriau'n well na chynt:

"Gwnaiff ewyllys ac uchelgais am berffeithrwydd, ac ymgais gyson a theg i'w gyrraedd, ein harwain i'r cyfaddefiad darostyngol ein bod ynom ein hunain yn bechaduriaid diymadferth ac anadferadwy. Dygant "ni at droed y Groes, ac at Grist fel ein gallu, a'n doethineb, a'n santeiddrwydd, a'n prynedigaeth gyflawn—wedi ein cau i fyny i'r ffydd fel ein hunig obaith."

Gall dyfyniad arall ein helpu i weld arwedd arall o'r cyfnewidiad:

"Yr wyf wedi teimlo aneffeithiolrwydd damcanu mewncrefydd ar hyd y dydd. . . . a bod yna allu y tu hwnt i'r rheswm naturiol yn y gwaith o ddwyn argyhoeddiad adref i'r galon; a dywed yr afael wan a rydd rhesymiad imi ar wirionedd am angen a realiti'r ddysg a gyfrennir gan yr Ysbryd Glân."

Rhoddai Adams le yn flaenorol i'r Ysbryd Glân, ond yr oedd yn rhy debig i'r lle a roddai Dr. A. J. Gordon iddo, cyn iddo yntau ddyfod i symlrwydd yr Efengyl, pryd y mynnai deall Dr. Gordon y prif le mewn cyfansoddi pregeth a ffurfio cynllun, gan ofyn i'r Ysbryd Glân ddyfod i argyhoeddi drwy'r bregeth a sylweddoli'r cynllun. Yr oedd anianawd y rhesymolwr yn gryf yn Adams, nid yn yr ystyr y gwrthodai le i Ddatguddiad, ond yn yr ystyr y gwnâi ei olygiadau cymysgryw o Hegel a Darwin yn faen prawf Datguddiad. Yr ydym wedi cyfeirio eisoes at enghreifftiau o'i waith yn anwybyddu—neu wrthodyr hyn na ffitiai i'r golygiadau hyn. Diddorol iawn i'w hen gyfeillion—diddorol hyd at ddigrifwch ymron—yw gweld yr hen resymolwr yn gosod rhesymolwyr ieuengach yn eu lle, megis pan ddywed un ohonynt bod yn "rhaid pwysleisio'r ffaith mai'r rheswm yw barnydd a safon derfynol pob gwirionedd a gwerth", a bod eisiau "meddwl allan yn glir a manwl a chyflawn holl gysylltiadau pethau â'i gilydd", a "chael athroniaeth neu ddiwinyddiaeth, cyfundrefn y cyfanfod, i benderfynu a rheoli lle pob meddwl, pob teimlad. pob delfryd, a'u cysoni â'i gilydd hyd y gall meddwl dyn wneuthur hynny;" ac yntau'n ateb:

Mae gwreiddiau bodolaeth dyn yn ei reddfau hunanweithredol, yn ei deimladau a'i ddyheadau, ac yn blaenori ei reswm. Denir dyn rhagddo gan ddelfrydau na chenhedlwyd mohonynt gan ei reswm ond a brawf eu tarddiad dwyfol yn y profiad eu bod yn sylweddoliad o bosibilrwydd goreu y natur ddynol. . . . Gweled â'i galon gyfiawn ac nid ymresymu a wnâ'r proffwyd . . . Nid cynnyrch ymresymiad yw canfyddiad yr artist o brydferthwch golygfa"; a gofynna:.

2A oes grym awdurdod cyfartal gan gyfanrwydd rhesymegol cyfundrefn ag sydd gan ddelfryd sydd yn sylweddoledig (realized) mewn person Dwyfol?"

A aeth yr heresiarch yn heresy—hunter? O leiaf, y mae'n hel yn deg a boneddigaidd, yr hyn a ofynnai ef gan ei feirniaid ei hun gynt.

Y mae'n ddïos i'r rhyddid hwn oddiwrth orthrwm cyfundrefn, a symud y pwyslais oddiar y deall i'r canfyddiadau, ei arwain ef, yn ei bregethau yn arbennig, i apelio at y canfyddiad (perception) yn fwy na'r deall (conception).

Gwrandawer ar Dr. Chalmers eto:

Gall catecismau, er iddynt fod yn gywir yn eu dogmâu, fod yn anghywir yn eu heffaith cyffredinol ar y meddwl. Nid yw dogma'n symbylu fy serchiadau ag anogaeth gynnes ac effeithiol. Gosodir hi ger fy mron fel rhan o gyfundrefn.. ac yn lle ufudd-dod syml cariad a ddysg yr Efengyl i mi, yr wyf naill ai yn rhoddi i fyny ufudd-dod yn hollol, neu ynteu'n ei gael yn rhy flinderus, gan fod yn rhaid i mi, yn ychwanegol at y teimlad syml, roddi iddo ei le priodol yn adail uniongrededd, a thrafod peirianwaith tra"fferthus o egwyddorion ac esboniadaeth yr un pryd."

Nid ymddihatrodd Adams erioed o'i ddull athronyddol yn llwyr; glynai hwnnw wrtho o hyd fel tameidiau o blisgyn y cocŵn ar adain y gloyn neu leiniau o eira diweddar yn aros yng nghafnau'r bryn ymhell i'r haf. Ond ceir ymysg ei bregethau diweddaraf rai o ddull llai haniaethol, eu hergyd yn llawer mwy uniongyrchol, a'u hapêl lawer yn fwy syml na chynt.

Yr oedd wedi ei ddysgu gan athronyddion dibrofiad i gondemnio Cyfriniaeth, ond daeth yn awr i weld ei gwirionedd heb fod yn ddall i'w pheryglon. Yn flaenorol ni olygai mabolaeth ddwyfol dyn iddo ddim llawer mwy na bod dyn yn gallu "ail feddwl meddyliau Duw," a cheisio'r un daioni ag yntau; mater o wybod a gwneuthur yr un pethau ydoedd yn fwy nag o" adnabod " Person. Wrth ei anerchiadau gallem gasglu ei fod yn rhoddi llawer mwy o le i weddi, er nad oes gennym brawf arall o hynny. Efallai iddo ddyfod i deimlo mwy o ddiddordeb mewn Cymdeithasiaeth am ei fod "yn yr awyr "; ond nid yw hynny yn anghyson â'i dueddfryd mwy cyfriniol, gan y cyrraedd Cyfriniaeth wir ei sylweddoliad uchaf yn ol y Cyfrinwyr eu hunain—mewn undeb hollol â chariad Duw yn ei weithgarwch yn y byd.

Yn ei gysylltiadau personol â'i gyd-ddynion yr oedd yn fwy tyner a thosturiol, yn fwy llawn o ras Calfaria, ac wedi gadael Seina'n mhell o'i ol. Un o'i brif bleserau—un a fu gynt yn Hegeliad, yn rhesymolwr, yn drahaus, oedd mynd i lawr i gwrdd gwragedd a gynhelid yn y slums, i bregethu "Efengyl Cyfaill publicanod a phechaduriaid."