Cofiant y Parch David Adams (Hawen)/Ei Gylchfyd Bore

← Rhagair

Cofiant y Parch David Adams (Hawen) gan Evan Keri Evans a William Pari Huws

Ysgol a Choleg →

COFIANT

Y PARCH. DAVID ADAMS.

I. EI GYLCHFYD BORE.

PENTREF hir, a wneir i fyny braidd yn hollol o un stryd, ar ochr y ffordd fawr a rêd o Aberystwyth i Fachynlleth, yw Talybont; ac yn agos i'w waelod, yn sŵn yr afon Ceulan, y ganwyd Dafydd Adams, Awst 28, 1845. Enwau ei rieni oedd John a Margaret Adams. Mwnwr o Gilcen, sir Fflint, oedd ei hendaid, a daeth mab iddo ef i Dalybont i fod yn arolygydd gwaith y Maesnewydd. Mab iddo yntau ydoedd John Adams a briododd Margaret Davies, Llwynglasbach. Bu iddynt bump o blant, i gyd i raddau mwy neu lai yn berchen nodweddion meddyliol a moesol uwchlaw'r cyffredin. Dafydd oedd y pedwerydd o'r teulu, ac ynddo ef y cyrhaeddodd y nodweddion hyn eu huchafbwynt.

Nid oedd dim arbennig yn awyrgylch y pentref y pryd hwnnw i roddi cyfeiriad i'w draed i feysydd dysg, na llên, na'r pulpud, er iddo ragori yn y tri. Gwn fod yna enwogion lawer wedi eu codi neu ynteu wedi byw yno; bedd Taliesin, fel y tybir, heb fod ymhell; a phregethwyr fel Dr. Phillips, Neuadd Lwyd, ac Azariah Sadrach wedi cysegru'r fan; ond ni ellid cyfrif y pentref fodd yn y byd yn ganolfan na dysg, na llên, na chrefydd. Diau bod y gwaith mŵn yn cynhyrchu mwy o "rediadau bywyd" ynddo nag a geid mewn pentrefi eraill, er mai dŵr lleidiog yn aml a ddaw gyd â'r rhediadau hynny.

Rhydd hanes ddigon o enghreifftiau inni o natur gref yn gorchfygu cylchfyd llwm, ac yn sugno llawer o nodd ohono; yn neilltuol yn magu praffter a'i cymhwysa i fod fel cedrwydden Libanus mewn cylchfyd gwell yn ol llaw, nid fel y" grug yn yr anialwch." A hyn yw hanes Adams. Eto fe weddai inni gofio iddo ef fod yn ffodus yn ei gylchfyd agosaf oll, a'r un pwysicaf i fywyd ieuanc yn ei gychwyniad allan, sef yr un teuluaidd. Ar ochr etifeddeg, cafodd ef ei gynysgaeth o dueddiadau iach a chynheddfau meddyliol cryf oddiwrth ei dad a'i fam; ond heblaw hyn, cafodd ganddynt, ac ynddynt, yr help goreu i osod i lawr sylfeini cymeriad moesol uchel, ac anogaeth i ragori mewn dysg, a llên, a chrefydd.

Ar garreg fedd ei fam gosododd y llinellau:

"Diddig garedig ydoedd,
Man i serch ei mynwes oedd."

Disgrifiad cywir ohoni medd y rhai a'i hadwaenai, ond y dylesid ychwanegu ei bod yn eithriadol lanwaith ac yn dra hyddysg yn helyntion yr ardal. Siaredir yn fychanus glec "pan yw'n cynnwys elfen o falais ac enllib, ond pan yw'n rhydd o'r drwg hwn, nid yw ond y ddawn y sydd y tu cefn i'r newyddiadur; ffurf ar y cywreinrwydd y sydd y tu ol i bob awydd am wybod. Diau i'w serchowgrwydd a'i glanweithdra hi, beth bynnag am ei diddordeb mewn hanes, adael argraff ar ysbryd ei phlant. Ond y mae tri hen gyfaill Adams yn unfryd yn y farn ei fod yn feddyliol ac yn foesol, os nad yn serchiadol, yn fwy dyledus i'w dad na neb arall yn y cyfnod bore hwnnw yn ei hanes. Ymddengys fod John Adams yn ddyn eithriadol ei gynheddfau moesol a meddyliol. Ffurfiai'r cyfuniad hwnnw o wreiddioldeb a chryfder, o ddoethineb ymarferol a gwybodaeth gyffredinol, a'i gwnâi yn fath o oracl yn y pentref. Ef, yn ei bwysau ei hun, heb na chanfas na gwobr, fuasai'n faer y lle petasai swydd felly mewn bod. Cred y tri uchod yw ei fod yn gryfach ei gynheddfau naturiol na'i fab. Nid yn unig yr oedd yn flaenllaw yn ei eglwys ei hun, ond yr oedd hefyd yn bregethwr cynorthwyol tra chymeradwy, yn unig ei fod rai prydiau, yn rhai o gapeli bychain y cymoedd cyfagos oedd heb gloc, yn anghofio'r amser yn gystal ag oerni neu wres y tywydd yn ei bwnc. Nid oes sôn ei fod yn anuniongred, ond os rhesymwn yn ol o'r ffaith i'w fab dorri i fyny ddosbarth diwinyddol y Prifathro yng Ngholeg Normalaidd Bangor, heb unrhyw ddisgyblaeth ddiwinyddol ond a gafodd gartref, teg inni gasglu bod ei syniadau yn wreiddiol, neu o leiaf na cheisiodd lethu annibyniaeth barn yn y bachgen.

Meddai gryn wybodaeth am anianeg a llysieueg, a medr i wella'r corff (yn ogystal â'r enaid). Yr oedd yn fath o ddoctor gwlad, fel y cân ei fab yn ei farwnad iddo:—

Mor fynych chwiliem gaeau'r wlad
I hel meddygol lysiau mad;
Eu henwau wyddit ti bob un,
A nodwedd eu meddygol rin.
Urddesid di yn" Feddyg " gwlad,
A hybaist gleifion lu yn rhad;
Dy dâl, y pleser o'u hadfer hwy,
A pharch na châi pendefig fwy.

Yr oedd hefyd yn wleidydd cryf a goleuedig—yn un o gedyrn Rhyddfrydig yr ardal. Crydd ydoedd wrth ei alwedigaeth; a chan fod y tâl yn fach, a'r bwyd yn ddrud, ni chaniatâi ei ddyletswydd i'w deulu iddo lawer o amser i ddarllen y papur newydd, ond câi gan rai bech— gyn darllengar o'r ardal ddyfod i mewn yn hwyr y dydd i ddarllen iddo tra yr elai ef ymlaen â'i waith. Fel rheol byddai ef yn pwyntio allan y darnau y dymunai eu clywed. Diau bod hyn er budd a phleser i'r bechgyn yn gystal ag iddo yntau.

Er na ddaeth i sylw fel bardd—yn wir nid oes sôn iddo geisio dyfod—ysgrifennodd rai pethau sy'n meddu ar gryn dlysni. Yr oedd yn fwyaf poblogaidd fel prydydd. lecsiwn : nid yw ei ganeuon gwleidyddol ar gael, ag eithrio ambell bennill ar gof Dafydd Edwards. Hawdd credu bod "mynd " ar linellau fel a ganlyn gyd â'u gwawdiaith a'u tinc gynganeddol :—

Harford druan a'i enw'n drewi,
Yn siglo dwylo, ceisio cosi :—
Ymhle buodd, leiciwn wybod,
Dros saith mlynedd heb ei nabod?

Ysgrifennodd emynau teilwng o'r Caniedydd a dywedyd y lleiaf; ond ni a'n cyfyngwn ein hunain i'r penhillion a deifl oleuni ar y bywyd teuluaidd. Pan aeth y merched i Lundain, y mae'n amlwg ei fod yn llawn pryder yn eu cylch, a chawn ef dro ar ol tro yn ei daflu i ffurf cân. Un tro, pan yw'n ofni bod perigl i Jane chwilio dedwyddwch lle nad yw i'w gael, ysgrifenna:—

Yn rhwydd i'th ran pe gallet gael
Yn hael o gyfoeth byd,
A'th wisgo fel brenhines gain
 sidan felfed drud,
A'th wychu gyda dilin aur
A'r gemwaith mwyaf gwiw,
A'r meini godidoca'u gwedd
A gwerthfawroca'u rhyw,

A chael i weini o dy gylch
Lancesau teca'r oes,
A threulio'th ddyddiau oll i ffwrdd
Heb gwrdd ag unrhyw groes;

a gofynna a oes eisiau mwy "i gyrraedd gwir ddedwydd— wch," gan ateb,

Duwioldeb, gwerthfawrocach yw
Na phob rhyw berl ynghyd,
A phwyso ar Aberth pen y bryn
Ac yna gwyn dy fyd!

Dyma'i gyngor iddi dro arall:—

Cadw'th lamp yn lân bob amser,
Gofala am olew yn dy lestr,
Gwylia rhag na byddi'n addas
Pan ddaw galw i'r briodas:
Annwyl Jane, gwrando di,
Annwyl Jane, gwrando di,
Cofia wylio heb ddiffygio,
Rhag dy lusgo gyda'r lli'.

A phan oedd y ddwy (Sarah a Jane) yn gorwedd yn glaf yn y Brifddinas, " heb neb ond dieithriaid i weini arnynt," cân:—

Fy mhlant, pa le bynnag y byddaf,
Am danynt meddyliaf o hyd
Ai tybed nad ydwyf yn ffolach
Na nemawr o boblach y byd?
O! na, nid wy'n ormod fy mhryder
Mae Satan bob amser, a'i hil,
Yn cuddio o amgylch ei lwybrau
Hoenynnau a maglau gan' mil.

Meddai Dafydd Adams natur ryfedd o dyner a chariadus, ac y mae'n amlwg nad i'w fam yn unig yr oedd yn ddyledus amdani, nac am y nodded a'r fagwraeth oedd yn angenrheidiol i'w datblygu, fel y dengys ei farwnad i'w dad:—

"Mae'r cinio'n barod," ebe mam,
"Mae'r plant yn barod oll,
Mae eisiau bwyd ar bobun, John,
Dewch at y bwrdd heb goll."

Tra'n mynd ymlaen â'i waith, eb ef,
Gan wenu arnom ni:
"Rhoddwch eu gwala iddynt hwy,
Ac yna, deuaf fi."

Anwylaf dad! ei ymborth ef
Oedd byw i'w Dduw, a'i blant,
Trwy'i aberth daeth i gyfoeth nef
Yn dyner dad a sant.

Cysegrodd fyth yr enw tad
Fel drych o Dduw i ni,
Ac aeth i lys y nefol wlad
Dan urddau dwyfol fri.

Am ei gymeriad yn gyffredinol dywed:

Aeth gwanwyn ar ol gwanwyn heibio'i fedd
I alw blodau i wenu arno'n fwyn,
Ond darlun gwan oent hwy o'r tlysni a'r swyn
Flodeuai yn ei foes a'i dyner wedd.

Gaeafau rai â gwynder wisgai'i fedd,
Ond nid oedd gwynder cannaid eira'r nef
Ond hacrwch o'i gymharu â'i wynder ef,
A'r purdeb adlewyrchid yn ei wedd.

A chaniatau bod gormodiaith cariad hiraethus yn y pennill olaf, gwelwn fod gan y mab, ac ef yn awr yn hynafgwr, syniad referent am ei dad, ac y teimlai fod ei ddyled yn fawr iddo. Yr oedd gan John Adams ryw "grap" ar gynghanedd, ond nid oedd wedi ei meistrioli. Wele englyn beddargraff o'i waith:—

Yn y bedd, annedd unig,—y gorffwys
Ei gorffyn gwywedig;
Ni theimla mwy wên na dig
Anwadal fyd siomedig.