Cofiant y Parch David Adams (Hawen)/Lerpwl

← Diwrnod Gydag Adams

Cofiant y Parch David Adams (Hawen) gan Evan Keri Evans a William Pari Huws

Paul yng Ngoleuni'r Iesu →

XII. LERPWL.

DIDDOROL ydyw y dyfyniad a ganlyn, o un o lythyrau Adams yn 1904, seiliedig ar ei brofiad yn Lerpwl, a'r syniad uchel a goleddai am ei chrefyddwyr gan mwyaf

"Yr wyf wedi cael y fraint ers naw mlynedd bellach o weinidogaethu i farsiandwyr a chrefftwyr Lerpwl. 'Rwy'n ofni y drwgdybiwch fi o fod yn euog o weniaith pan ddywedaf ei bod yn anodd dyfod o hyd i well enghreifftiau o'r cymeriad a'r ymddygiad Cristnogol. "Y mae rhai ohonynt yn foneddwyr Cristnogol o ddiwylliant eang, ac y maent oll yn llawn werthfawrogi gallu a ffyddlondeb yn eu pregethwyr a'u bugeiliaid."

Nid oedd ef yn gallu gwerthfawrogi eu "cymeriad a'u hymddygiad Cristnogol" hwy i'r graddau hyn pan wrthododd gais Eglwys Grove Street iddo ddyfod yno'n weinidog yn 1895; ond nid dyna'r rheswm am ei wrthodiad, serch hynny, ond y ffaith, meddai ef, "ei fod yn teimlo nad oedd wedi gorffen ei waith ym Methesda." Ond yn fuan digwyddodd rhyw bethau, megis gwaith yr eglwys yn gwrthod codi tŷ gweinidog, a barodd iddo newid ei feddwl, neu o leiaf, i gasglu nad oeddynt hwy o'r un farn ag ef, ac na werthfawrogent ei wasanaeth a'i wrthodiad yn ddigonol. Yna, pan ddaeth yr alwad yr ail waith, fe'i derbyniodd, a dechreuodd ar ei weinidogaeth yn Grove Street ddechreu Hydref, 1895.

Setlodd i lawr i'w waith arferol yn y fyfyrgell a'r pulpud, a chyd â'i Ddosbarth Beiblaidd; er i Garnedd Ddafydd a Charnedd Llewelyn roddi ffarwel iddo, 'roedd y rhain yr un o hyd; nid oeddynt, mwy na "chariad " Paul, byth yn cwympo ymaith." Ond gyd â gadael Bethesda, gadawodd hefyd bwyllgorau addysg sir a chyngor ar ol, fel y caffai fwy o amser yn awr i brif waith ei fywyd, er ar y llaw arall bod gofynion cyffredinol bywyd tref fel Lerpwl, i un eiddgar i'w cyfarfod, yn ei gwtogi.

Gyd â golwg ar ansawdd a maint ei wasanaeth y tu mewn i'w eglwys ei hun, amhosibl cael neb cymhwysach nac a chanddo hawl well i siarad na'i gyfaill Mr. W. R. Owen (Arolygwr y North & South Wales Bank):

"I'r alwad a anfonwyd ato i ymgymryd â'r weinidogaeth yn Grove Street, atebodd Mr. Adams, mewn llythyr hynaws a chyfeillgar ond hollol bendant, yn gwrthod y gwahoddiad oherwydd na allai ddygymod â'r syniad o dorri ei gysylltiad â Bethesda. Darllenwyd y llythyr yng nghyntaf gan un o'r swyddogion, yr hwn, ar ei gyfrifoldeb ei hun, a aeth yn syth i Fethesda i weled Mr. Adams, cyn i ddim trafodaeth gyhoeddus ddigwydd yn ei gylch. Yno bu cryn lawer o ddadleu a thaeru a pherswadio, y cyfan yn canolbwyntio yn yr anhawster o adael Bethesda, lle'r oedd ef a'i deulu mor hapus, a maes ei lafur yn un o'r rhai mwyaf dymunol yng Nghymru ac yn cynnwys hufen gwerin rymus a goleuedig. Euthpwyd am dro i fyny Nant Ffrancon, a hi yn brynhawnddydd ganol Mehefin, heb gwmwl na brycheuyn ar awyr las, Mr. Adams wrth ei fodd yn moli arddunedd y golygfeydd, a'r ymwelydd yn rhyw frith—dybio gweled creigiau'r Eryri yn ysgyrnygu dannedd arno am feiddio awgrymu i fardd ac athronydd droi ei gefn ar le fel hyn a mynd i le fel Lerpwl. Er hynny oll, diwedd yr ymddiddan a fu i Mr. Adams fodloni tynnu ei lythyr yn ol ac ail ystyried y mater. Yn fuan ar ol hyn aeth dirprwyaeth o ddiaconiaid yr eglwys i gyfarfod ag ef ym Mhwllheli, lle yr ymgynhullai Undeb yr Annibynwyr Cymraeg y flwyddyn honno, sef yn yr ail wythnos o fis Gorffennaf, 1895, ac yno y sicrhawyd cydsyniad terfynol Mr. Adams i dderbyn yr alwad ac y gosodwyd seiliau perthynas a brofodd yn ffrwythlon mewn gwasanaeth a dedwyddwch difwlch am saith mlynedd ar hugain.

"Os gofynnir ai teg y gwnâ eglwysi cryfion y dinasoedd Seisnig ddenu gweinidogion goreu y Dywysogaeth atynt hwy, atebwn yn ddibetrus, wedi profiad o bedair blynedd a deugain yn Liverpool a Llundain, fod Cymry Lloegr yn teilyngu y goreu o bob gwasanaeth a chefnogaeth oddiwrth eu cydwladwyr gartref, am ddarparu cyfleusterau crefyddol a chysuron cymdeithasol yn iaith eu cartrefi i feibion a merched Cymru yng nghyfnodau pwysicaf eu hanes, heblaw caredigrwydd personol a hyfforddiant sydd wedi cadw caniadau Seion yn fyw yng nghalonnau to ar ol to o Gymry mewn gwlad ddieithr.

Dyma rai o'r ystyriaethau oedd yn cyfreithloni taerni diorffwys y sawl a osodasai eu bryd ar gael Mr. Adams i Grove Street, ac yn dylanwadu arno yntau wrth dderbyn yr alwad, oherwydd gwyddai ef fod safle anrhydeddus Lerpwl, yn ei nodded i sefydliadau crefyddol a chenedlaethol Cymru, a'i gwasanaeth i bob symudiad gwlatgar i'w briodoli yn bennaf i'r ffaith mai pregethwyr mwyaf y genedl fu ei harweinwyr, dynion o athrylith uchraddol a brwdfrydedd santaidd dros ddaioni eu cenedl. Cymer Mr. Adams ei le yn naturiol ymhlith y goreuon ohonynt, a dïau y gwneir hynny'n eglur yn y Cofiant hwn. Y gorchwyl a rodded i mi ydyw gwneuthur ychydig nodiadau ar ei berthynas ag Eglwys Grove Street. Nid oes a wnelwyf fi, ychwaith, â'r dadleuon diwinyddol ac athronyddol a fu'n ymdyrru o'i amgylch am flynyddoedd meithion, oherwydd, er cynhyrfu ohonynt ysbrydoedd milwriaethus ceidwaid y ffydd ymhlith gweinidogion o bob enwad, yn arbennig yr enwad Annibynnol, ni welwyd yr arwydd leiaf o aflonyddwch ym meddyliau'r aelodau yn eu cylch. Ffaith awgrymiadol yw na chodwyd unrhyw gwestiwn ynglŷn â syniadau diwinyddol Mr. Adams yn ystod yr adeg y buwyd yn ystyried y priodoldeb o roddi galwad iddo, nac yn gyhoeddus nac yng nghyfarfodydd y swyddogion, ac na chlybuwyd fod y pwnc wedi cael lle o gwbl yn ymddiddanion cyffredin yr aelodau, er bod llawer ohonynt wedi darllen ei weithiau a'r beirniadaethau arnynt. Y mae hyn yr un mor wir am holl ystod ei weinidogaeth yn Grove Street. Ni chlybuwyd sibrwd o gwyno am natur ei ddysgeidiaeth, ac ni ddaeth i fryd neb i ameu cywirdeb yr hyn a bregethai. Gweled yr oeddym ni, yn hytrach, ddyn ar dân gan sêl yng ngwasanaeth y Meistr; proffwyd a chanddo genadwri yn ehangu terfynau gobaith am fywyd gwell ac yn adnewyddu nerth y rhai a'i ceisiai; gŵr hawddgar, gweithiwr heb ei fath, a dysgawdwr ag yr oeddym ni yn ewyllysgar i orfoleddu yn ei oleuni.

"A ni'n sôn am yr unfrydedd hwn, mae'n deilwng o sylw fod yn aros yn Grove Street, ym mlynyddoedd cyntaf gweinidogaeth Mr. Adams, gryn nifer o hen aelodau a fuasai yno ac yn Salem er yr amser pan oedd Hiraethog yn anterth ei nerth a'i boblogrwydd rhai ohonynt yn cynrychioli dosbarth neilltuol a hynod ddiddorol o Gymry, sef rhai wedi treulio y rhan fwyaf o oes faith ynghanol Saeson, nid yn unig heb golli eu hiaith na gronyn o'u nodweddion cenedlaethol, ond heb dderbyn ar eu cymeriadau nemawr ddim argraff oddiwrth eu cymdogion Seisnig. Mae yn Llundain gannoedd o frodorion siroedd Caerfyrddin ac Aberteifi, ac yn Lerpwl gynifer o Fôn ac Arfon, y gellir dywedyd amdanynt nad ydyw bywyd Lloegr wedi cyffwrdd â'r anian Gymreig ynddynt nac wedi newid dim ar eu dull o fyw. O'r ochr arall, ceid pobl ieuainc a phlant wedi eu magu yn yr eglwys; rhai ohonynt yn deall ac yn siarad Cymraeg yn rhwydd, eraill yn llai ffodus oherwydd esgeulustra rhieni ynglŷn â'r iaith, ond yn dwyn mawr sêl dros yr eglwys y magesid hwynt ynddi. Rhwng yr eithafion hyn gwneid yr eglwys a'r gynulleidfa i fyny o'r amrywiaeth arferol a geir mewn trefi mawrion; amrywiaeth mewn gras a diwylliant, mewn profiad a gwybodaeth, mewn chwaeth a barn; mintai gymysg o bob agwedd ar fywyd Cymreig, a'r cwbl mewn undeb perffaith yn eu hedmygedd o Mr. Adams, eu serch tuag ato a'u hymddiried yn ei weinidogaeth, er iddi fod, yn y pregethu ohoni, yn dilyn llinellau dieithr ac yn torri ar draws rhai traddodiadau hybarch, tra yr oedd ef hefyd yn brin mewn rhai o'r pethau a berthyn i arfogaeth bulpudol llawer o bregethwyr poblogaidd. Nid oedd llawer o swyn yn ei lais na chyfaredd yn ei draddodiad, nac ol saernïo llenyddol yng nghyfansoddiad y bregeth, ac yr oedd braidd yn ddiystyr o hawliau arddull areithyddol fel rhan o'r gelfyddyd o bregethu. Yn gyffredin mae cynysgaeth dda o'r doniau hyn yn beth priodol i'w chwennych gan y pregethwr ac yn gymeradwy gan y gynulleidfa. Ond yr oedd athrylith Mr. Adams mewn gwrthryfel yn erbyn pob math o ffurfioldeb a chaethiwed, a theimlech wrth wrando arno nad gŵr oedd ef i'w osod mewn hualau meddyliol a materol. Pan safai yn y pulpud wedi darllen ei destun yr oedd ganddo arferiad o ymsythu'n sydyn a gosod ei gorff mewn agwedd i fynegi tuhwnt i amheuaeth fod pob cymal a gewyn a chyswllt ohono mewn cywair perffaith ar gyfer y gorchwyl o'i flaen; taflai ei olygon dros y gynulleidfa ac ymdonnai gwên hawddgar a hapus ar ei wynepryd; y cyfan yn arwyddo fod popeth yn dda rhyngddo ag ef ei hun ac â'i wrandawyr; ac heb ymdroi gyd â rhagymadrodd ffurfiol i olrhain cysylltiadau y testun a'i ystyron llythrennol, elai yn uniongyrchol at yr egwyddor neu'r agwedd ar wirionedd a welsai ef yn y geiriau fel neges i'w chyflwyno; a defnyddiai holl ystorfeydd ei ddysg a'i brofiad i gymell y neges honno gyd â thaerni a grym angerddol. Am rai blynyddoedd bu'r athronydd a'r athro yn amlwg iawn yn ei bregethau. Yr oedd ynddynt ymresymu manwl a dysgedig ar bynciau lled anodd ei ddilyn, condemnio llym ar rai damcaniaethau diwinyddol, a dinistrio llawer o ddelwau hen gredoau; a hynny gyd â difrifwch a dwyster a brofai nad oedd amcan i'r condemnio na'r dinistrio namyn symud ymaith rwystrau oddiar ffordd y Gwirionedd, rhwyddhau ymdaith Teyrnas Dduw, a dadlennu Cariad Dwyfol yng nghyflawnder ei ogoniant. Yn raddol ac yn berffaith naturiol daeth yr elfen bersonol fwyfwy i'r golwg, goruchwyliaeth Trugaredd a Gras yn amlycach, a mwy o dynherwch a chysur yn y genadwri; daeth yr athronydd yn fwy o eiriolwr a'r athro yn fwy o efengylydd. Ceir amlygiad o ansawdd ei feddwl mewn perthynas â hyn ganddo ef ei hun yn Adroddiad yr Eglwys am y flwyddyn 1905 wrth gyfeirio at y Diwygiad, fel y canlyn:

Dyma, yn ddiau, un o'r blynyddoedd rhyfeddaf ynglŷn â hanes crefydd yn ein gwlad. Derbyniasom ni yn 'Grove Street' yn helaeth o ddylanwadau achubol, deffroadol, a santeiddiol yr Ysbryd Glân. Y mae nifer ein dychweledigion a'n gwrandawyr a'u rhoddodd eu hunain yn llwyr i wasanaeth yr Iesu yn brawf amlwg fod yr Ysbryd wedi gweithio'n nerthol yn ein plith. Cyd-ddiolchwn i'r Arglwydd am ei diriondeb a'i ofal graslawn. Pan gyfeiriem at y Diwygiad yn ein Hadroddiad diweddaf, nid oeddym ond wedi derbyn "blaen y gawod." Wedi hynny y disgynnodd arnom fel dinas law mawr Ei nerth. Bu yn ein mysg weddïo taer am bresenoldeb amlwg Duw, ac fel arfer, gwrandawodd ar weddïau Ei bobl, a chododd llanw y Diwygiad mewn canlyniad yn uwch na disgwyliadau y mwyaf ffyddiog. Y mae gennym ni fel eglwys le mawr i ddiolch am yr ymweliad bendithfawr yma o eiddo Duw, yn Niwygiad 1905. Bu'n foddion i gyn'hyrchu ac i feithrin mwy o ysbryd gweddi yn yr aelod—Y mae nifer ein gweddïwyr cyhoeddus wedi lluosogi'n fawr, a hynny wedi ychwanegu at effeithiolrwydd ein cyfarfodydd wythnosol. Hir y parhao Ysbryd Duw i fod "yn ysbryd gras a gweddïau" i'n haelodau. Yr ydym yn ddyledus i'r Diwygiad hefyd am ychwanegiad pwysig yn ysbryd cenhadol yr eglwys. Gwnaeth aelodau Grove Street eu rhan yn eithriadol ' ynglŷn â chwilio am esgeuluswyr, ac ar ol cael gafael ynddynt cymerasant ofal dibaid amdanynt i'w diogelu. I hyn, o dan fendith Duw, yr ydym yn ddyledus am 'barhad ffyddlon cynifer o'n dychweledigion, a chyhyd ag y pery'r ysbryd cenhadol yn ein plith, cyhyd ag y parhawn yn ysbryd "y Bugail Da" i fyned ar ol pob "dafad grwydr" i'w dwyn yn ol i'r gorlan, gallwn edrych ymlaen i'r dyfodol gyd â llawer o hyder am lwyddiant a chynnydd yn ein rhif ac yn ein grasusau.'

Ar wahan i'r pulpud, yr Ysgol Sul a gyfrifai Mr. Adams fel yr adran bwysicaf o wasanaeth yr eglwys, ac iddi hi y rhoddodd y lle blaenaf yn ei ofal a'i sylw. Cynhelid dwy Ysgol, un yn Grove Street, a changen yn Earle Road, a gychwynnwyd gan y Parch. William Nicholson yn 1883. Adeiladwyd ysgoldy cyfleus yn Earle Road yn 1887, a phan ddaeth Mr. Adams i Grove Street cymerodd ddiddordeb mawr yn y Gangen Ysgol. Gan fod y dref yn cyflym gynhyddu yn y cyfeiriad dwyreiniol tu hwnt i Earle Road, penderfynwyd symud i Heathfield Road, lle y codwyd adeilad newydd yn 1910 ar draul o £2,500, a dygwyd y gwaith ymlaen yno am amryw flynyddoedd nes y gwelwyd fod llawer o aelodau Eglwys Park Road yn symud i ardal Heathfield Road, ac er mwyn diogelu teimladau da rhwng y ddwy eglwys cytunwyd yn 1919 i werthu'r adeilad hwn ac ymuno â Park Road i sefydlu Ysgol Undebol yn Allerton Road, yr hon sydd yn parhau mewn grym a defnyddioldeb o dan nawdd yr eglwysi hyn.

Yn yr Ysgolion, yn fwy efallai na phopeth arall, llafur pleserus oedd llafur Mr. Adams. Gyd â llawer o nodweddion yr ysgolfeistr yn aros ynddo, yr oedd ganddo ffydd gref mewn addysg fel gallu i adeiladu cymeriad ac fel moddion i iawn—ddeall yr Ysgrythyrau; a chredai na ellid cyfrannu addysg yn effeithiol heb gynlluniau priodol ac athrawon cymwys. Yn ei farn ef dyletswydd yr eglwys, ac nid y wladwriaeth, yw darparu addysg grefyddol, a dylai pob eglwys fod yn sefydliad addysgol, a phob gweinidog gymryd rhan flaenllaw yn y gwaith. Llefarodd ac ysgrifennodd lawer ar hyn. Er enghraifft, wele ddyfyniadau o'r Llawlyfr o'i waith a gyhoeddwyd yn 1908 gan Bwyllgor Undeb yr Annibynwyr Cymraeg:

'Y mae ein pobl ieuainc yn y blynyddoedd hyn mewn argyfwng pwysig. Y mae peryglon gwirioneddol yn ymosod arnynt o wahanol gyfeiriadau. Goreu po gyntaf i ni fel eglwysi ac fel enwad eu cydnabod, a pherffeithio ein cynlluniau addysg er mwyn paratoi ein plant a'n pobl ieuainc ar eu cyfer. Mae'n amlwg nad yw'r addysg a gyfrennir o'r pulpud o Saboth i Saboth yn ddigon i gyfarfod anghenion yr oes sydd ' yn codi. Yn ystod y ganrif ddiweddaf ar ei hyd, cynorthwywyd y weinidogaeth gan yr aelodau drwy gyfrwng yr Ysgol Sul. Hwyrach fod hyn, mewn rhai amgylchiadau, wedi peri i'r weinidogaeth ymryddhau'n ormodol oddi wrth y cyfrifoldeb, gan ei ddirpwyo i'r sefydliad gewrthfawr hwn. Credwn fod yn rhaid dwyn y gweinidogion a'r Ysgol Sul i agosach perthynas nag a fu erioed o'r blaen. Y mae llwyddiant yr Eglwysi Rhyddion yn dibynnu ar lwyddiant yr addysg a dderbynia'r aelodau. Mantais fawr fyddai caniatau i'r gweinidog gyfle yn achlysurol i fod yn bresennol yn yr Ysgol. Gallai drwy ymweled â'r dosbarthau, a holi'r Ysgol yn y wers am y dydd am chwarter awr ar y terfyn, gyflawni llawn cymaint o wasanaeth ag a wnâi drwy y bregeth. Ond, hyd yn hyn, nid yw'r eglwysi'n argyhoeddedig o'r cyfryw fantais; a'r canlyniad ydyw fod yr Ysgolion a'r Pulpud yn eu colled. Yr ydym yn dadleu dros y diwygiadau hyn yn nhrefniadau ein Hysgolion Sul fel amod sicrhau athrawon mwy cymwys. Ond yr ydym yn llwyr argyhoeddedig na cheir hyn heb roddi cwrs neilltuol o hyfforddiant i'w cymhwyso ar gyfer eu gwaith. A thueddir fi i ychwanegu na cheir hyn yn gyffredinol heb i weinidogion yr eglwysi gymryd y mater pwysig yma mewn llaw.

Gwyddai ef nad yn hawdd nac yn fuan y gellid dwyn gwelliannau o fath y rhai hyn oddiamgylch, am fod rhwystrau amlwg ar y ffordd a llawer o baratoi yn angenrheidiol; ond gwyddai gystal â hynny na ellid osgoi y canlyniadau a ragwelai ef yn niffyg symudiad diwygiadol a roddai i'r Ysgol Sabothol well mantais i gyflawni ei chenhadaeth ym mywyd crefyddol y genedl. Daliodd ar bob cyfle i ddadleu'r achos a gwasgu ei argyhoeddiadau ar garedigion yr Ysgol Sabothol; ac o fewn cylch ei weinidogaeth gartref llwyddodd, trwy ei benderfyniad a'i ddyfalwch, i ennill cydymdeimlad cyffredinol athrawon a swyddogion, ac i osod nod ei ddelfrydau ei hun ar lafur a threfn yr Ysgolion. Dilynodd waith y dosbarthau yn rheolaidd ac yn fanwl, a thrwy gyngor ac awgrym ac esiampl rhoddodd iddynt gyfarwyddyd a chefnogaeth ymarferol. Ffurfiodd hefyd ddosbarthau arbennig i athrawon ac athrawesau, i feithrin ynddynt ysbryd addas i'w swydd a'u cynorthwyo i ddefnyddio'r moddion a mabwysiadu'r cynlluniau mwyaf manteisiol ar gyfer y gwaith. Mewn amser ac allan o amser gosododd ei brofiad addfed yn rhwydd at wasanaeth yr Ysgolion. Yn yr un ysbryd, bu ei ddiddordeb yn ddiflino yng ngwahanol gymdeithasau y bobl ieuainc a'r plant; ac wrth ystyried mor hyddysg ydoedd ymhob gwybodaeth a allasai fod yn fuddiol iddynt, mor fedrus i gynghori yn newis llyfrau ar wahanol destunau, i ddatrys anawsterau ar bynciau dadleuol ac i ddeffroi chwilfrydedd meddyliau ieuainc, mor barod i ateb eu cwestiynau ac i gydymdeimlo â phob ymgais am oleuni, mae'n hawdd deall pa fodd y daeth aelodau y cymdeithasau hyn yn ddisgyblion brwdfrydig iddo ac i'w hanner addoli. Gyd â hwy a'u tebig yr oedd ei fwynhad pennaf, ac arwydd o ffrwyth ei wasanaeth yn y cyfeiriadau hyn yw mai rhai ohonynt hwy heddiw yw diaconiaid a gweithwyr mwyaf ymroddgar eglwys Grove Street, a llawer mae'n ddiameu mewn cylchoedd cyffelyb yng ngwahanol eglwysi y wlad—i dystio am gyfoeth y fagwraeth ysbrydol a gawsant gan y Parch. David Adams.

"Ym mywyd cyffredinol yr eglwys yr oedd ei ysbrydiaeth ef yn peri nad oedd lle i ddim segur a diffrwyth o'i mewn. Yn anad dim, dyn byw oedd Mr. Adams, a byw fu ei weinidogaeth—nid yn unig yn hanfodion mwyaf cysegredig ei chenhadaeth, ond hefyd yn y gofalon amgylchiadol a phersonol sydd yn rhan bwysig o gyfrifoldeb gweinidog ffyddlon a chydwybodol. Bu cynnydd cyson a sylweddol yn rhif yr aelodau ar hyd y blynyddoedd, haelioni mawr mewn cyfraniadau ariannol i gyfarfod anghenion yr eglwys ac i gynorthwyo gwahanol achosion oddiallan, a chydweithrediad teyrngar a chalonnog, yn gwneuthur bywyd yr eglwys yn un o hyfrydwch digymysg. Yn y cysylltiadau hyn—ac yn wir ymhob cysylltiad

MISS ADAMS.MISS MYFANWY ADAMS.

cafodd Mr. Adams fantais amhrisiadwy yng nghydweithrediad Mrs. Adams a'u dwy ferch. Mae'n rhaid mai Rhagluniaeth ac nid ffawd a ordeiniodd iddo fesur mor helaeth o ddedwyddwch teuluol: cartref wedi ei santeiddio gan gariad a'i berffeithio mewn cysur gan chwaeth a gofal a threfn, a'i holl awyrgylch mewn cynghanedd ag amcanion y weinidogaeth. A chanddi adnabyddiaeth bersonol o'r holl aelodau, craffter i ddeall nodweddion gwahanol gymeriadau, medr arbennig i drin pob math ohonynt, doethineb ymarferol yn wyneb pob dyryswch, ac amynedd yn ymylu ar fod yn ddwyfol, bu Mrs. Adams yn gyfoeth o fendith i'w phriod ac yn wrthrych serch ac edmygedd ei chyd-aelodau. Mewn diwydrwydd bugeiliol bu yn ddiflino, ac nid oedd hi un amser heb rhyw ddyfais neu anturiaeth newydd i hyrwyddo llwyddiant yr achos a symbylu'r frawdoliaeth i weithredoedd da. Cafodd gynhorthwy selog a galluog Miss Adams a Miss Myfanwy, a ymroes i gynnal breichiau eu rhieni a chyflwyno eu talentau at wasanaeth yr eglwys. Mewn gwirionedd y gallasai Mr. Adams herio'r holl bobl gan ddywedyd fel Josua,' Dewiswch chwi pa un a wasanaethoch, ond myfi, mi a'm tylwyth, a wasanaethwn yr Arglwydd.'

Yn y flwyddyn 1912, etholwyd Mr. Adams yn Gadeirydd yr Undeb, ac mewn perthynas i hyn ymddangosodd y datganiad a ganlyn yn Adroddiad yr Eglwys:

Anghyflawn fuasai'r Adroddiad hwn heb gyfeiriad at fater a fu yn achos llawenydd i holl aelodau'r eglwys yn ystod y flwyddyn, sef etholiad ein Gweinidog yn Gadeirydd Undeb yr Annibynwyr Cymraeg. Yn hon, y ddeunawfed flwyddyn o'i weinidogaeth yn Grove Street, mae ei safle yn serch ac ymddiried ac edmygedd yr eglwys yn uwch ac yn sicrach nag erioed, fel mai amhosibl yw i ddim pwysig ddigwydd yn ei hanes heb gyffwrdd i'r byw â theimladau pawb ohonom. Tra yn llongyfarch Mr. Adams ar ei ddyrchafiad i Gadair yr Undeb—yr anrhydedd pennaf y gall ei enwad osod arno—teimlwn yn ddiolchgar am fod galluoedd disglair a chymeriad urddasol, wedi eu cysegru mewn llafurwaith diflino a hunanaberthol i wasanaeth pa bethau bynnag sydd wir, pa bethau bynnag sydd onest, pa bethau bynnag sydd gyfiawn, pa bethau bynnag sydd bur, pa bethau bynnag sydd hawddgar, pa bethau bynnag sydd ganmoladwy, yn cael eu cydnabod gan arweinwyr Eglwys yr Arglwydd Iesu Grist yn ein gwlad.

"Yr oedd ei berthynas â'r swyddogion yn un o gyfeillgarwch perffaith a mynwesol. Ffynnai ymddiriedaeth gyflawn rhyngddo ef a hwy, bu rhwyddineb tangnefeddus ymhob cyfathrach hyd yn oed ar y materion mwyaf anodd a dyrus, ac o ganlyniad cwmni dedwydd a brawdol fu diaconiaid Mr. Adams ar hyd ei weinidogaeth yn Grove Street, heb nac ymrafael nac ymryson yn eu plith. Colli rhai ohonynt hwy trwy angau yn ystod ei flynyddoedd diweddaf fu, mae'n debig, y trallod personol chwerwaf a brofodd ef erioed. Bu farw Mr. John Evans ym Medi, 1916, yn ddwy a phedwar ugain mlwydd oed, ar ol gwasanaethu swydd diacon am saith a deugain o flynyddoedd; Mr. Thomas Arthur Lloyd yn Ionawr, 1917, yn un ar ddeg a deugain mlwydd oed; ac yn y mis Mawrth dilynol, ei dad, Mr. Edward Lloyd, a fu'n ddiacon am wyth a deugain o flynyddoedd, ac yn drysorydd yr eglwys am ddeugain mlynedd; Mr. Aaron Davies ym Medi, 1917; Mr. Edward Denman yn Chwefror, 1918, a'i frawd Mr. Henry Denman yn Hydref yr un flwyddyn; chwech o'r swyddogion hynaf a mwyaf profiadol a gymerwyd ymaith o fewn dwy flynedd, rhai y gallai ef ddibynnu ar eu ffyddlondeb a'u cydweithrediad ymhob amgylchiad, a rhai yr arferai ymgynghori â hwy bron yn feunyddiol. Nid rhyfedd os bu i'r colledion hyn effeithio yn niweidiol ar ei iechyd ac amharu rhyw gymaint ar y cyfansoddiad cryf a'i cadwasai'n heini hyd ddyddiau henaint.

'Ym mis Hydref, 1920, cyflawnodd chwarter canrif ei weinidogaeth yn Grove Street, ac amlygodd ei barodrwydd i ymddiswyddo, ond ni wrandawai'r eglwys ar hynny. Er wedi cyrraedd ei bymtheng mlwydd a thrigain, dyn ieuanc oedd ef i bob ymddangosiad o ran corff a meddwl ac ysbryd, heb dywyllu o'i lygad na chilio o'i ireidd-dra. Yn hytrach na gollwng gafael ar ei wasanaeth, penderfynwyd yn unfryd roddi ychwanegiad sylweddol at ei gydnabyddiaeth flynyddol fel gweinidog, a chyflwynwyd anrheg o lestri arian i Mrs. Adams fel arwydd o serch ac edmygedd yr aelodau tuagati. Yr oedd bwriad hefyd i drefnu tysteb gyhoeddus i Mr. Adams, ond gohiriwyd hynny rhag fod perigl i'r mudiad gael ei gamesbonio yn awgrym iddo ymddeol o'i ddyletswyddau. Cynhaliwyd cyfarfod cyhoeddus i'w longyfarch ac i ddatgan edmygedd o'i waith a'i gymeriad. Daeth tyrfa fawr ynghyd o holl eglwysi y cylch a thraddodwyd anerchiadau gan weinidogion a swyddogion yn cynrychioli y gwahanol enwadau crefyddol. "Y dydd hwnnw yr oedd pob lle i gredu fod rhai blynyddoedd yn aros i Mr. Adams o fwynhad yn ei lafur; ond y mis Mai dilynol, ar Saboth pan oedd ei gyfaill y Parch. H. Elfed Lewis yn pregethu yn Grove Street, cymerwyd ef yn glaf, a pharhaodd dan driniaeth feddygol a gofal pryderus ei anwylaid hyd y pumed o Orffennaf, 1922, pryd y gollyngwyd ef o'i gystudd, ac yr aeth i mewn i'r etifeddiaeth a gyhoeddasai ef filoedd o weithiau yn eiddo i'r gwas da a ffyddlon.

"Saith ar hugain o flynyddoedd llawn hyd yr ymylon o ffrwythau athrylith ddisglair, cymeriad pur, a phersonoliaeth hawddgar, wedi eu cysegru i wasanaeth yr Efengyl, fu tymor gweinidogaeth Mr. Adams yn Grove Street. Gadawodd eglwys fyw, gyfan, gryno mewn galar dwfn o'i golli.

"Yr oedd fy adnabyddiaeth i o Mr. Adams yn cyrraedd yn ol hyd y dyddiau pan oedd ef yn efrydydd yng Ngholeg Aberystwyth, a minnau—lawer iawn ieuengach—yn yr un dref yn cychwyn gyrfa mewn cyfeiriad arall; ond wedi ei ddyfod i Grove Street deuthom i berthynas agosach, a thyfodd rhyngom y rhywogaeth o gyfeillgarwch sydd yn cadw'n llydan agored o'r ddwy ochr holl gynteddau cyfrinach a holl ffynhonnau hyfrydwch heb na gofal na phryder, fel mai mwyn a melys fu ein cymdeithas er mynych ddadleu ac weithiau anghytuno ar faterion byd ac eglwys. Dichon fod ei onestrwydd wedi ei arwain mewn rhai amgylchiadau i ormodedd yn ei wrthwynebiad i gynlluniau a ystyriai yn feius, oherwydd ychydig o'r grefft bwyllgorawl a ddysgasai ef, a llai o'r cyfrwysdra sy'n nod angen y cynadleddwr llwyddiannus. Yr oedd ei galon yn dyner fel calon plentyn a'i ymddiddanion yn lân fel y goleuni, heb na mursendod na ffugsanteiddrwydd. Gallai fwynhau difyrrwch cwmni cydnaws; yr oedd llawer o'r elfen chwareus ynddo, ysgafnder a sirioldeb yn ei symudiadau, ac ar adegau o seibiant neu wyliau byddai mewn afiaith ynghanol prydferthwch natur. Ni allaf byth anghofio'i asbri bachgennaidd ar uchelderau rhai o fynyddoedd y Cyfandir ac yn ardal swynol y Tynewydd oedd mor hoff ganddo. Gwyddai lawer am ryfeddodau y greadigaeth a bywyd anifeilaidd a llysieuol. Gallech dybio fod adar y nefoedd yn gyfeillion personol iddo a blodau'r maes yn dywedyd eu hanes wrtho. Yr oedd pob ffurf ac agwedd ar fywyd yn apelio ato, a holl brofiadau ei ddynoliaeth gyfoethog—o ba gyfeiriad bynnag—yn troi'n rhan o'i genhadaeth ysbrydol.

"Cafodd eglwys Grove Street fudd annhraethol yn ei weinidogaeth a'i gyfeillion fraint werthfawr yn ei gymdeithas, ond yr oedd maes ei lafur yn llawer ehangach a chylch ei ddylanwad yn cynnwys cenedl gyfan. Bydd lle amlwg ac anrhydeddus i enw David Adams yn rhôl arweinwyr crefyddol Cymru a ymrôdd i ledaenu gwybodaeth o'r Gwirionedd ac i dreiglo ymaith feini a fu'n cuddio trysorau Cariad Dwyfol."

Yn ei atgofion amdano ac o'r argraffiadau a wnaeth ar ei feddwl, cyffyrdda'r Parch. O. Lloyd Owen, Pontypridd, â rhai o linellau ei weithgarwch y tu allan i'w eglwys ei hun:

"Pell o'm meddwl, yng ngaeaf 1873 neu 1874, oedd y syniad y gallaswn, rywbryd, fod yn cydweinidogaethu ag ef yng nghylch Lerpwl, am ddeng mlynedd—ef yn Grove Street a minnau yn Clifton Road, Birkenhead. Ond felly y bu, ac yn ystod y blynyddoedd hynny cawsom gymdeithas led agos a chyson â'n gilydd, yn enwedig felly yng ngwaith yr Ysgol Sabothol a'r Gobeithlu, ac hefyd yng nghyfarfodydd Cymdeithas Gweinidogion Cymraeg Lerpwl a'r Cylch ac hefyd y Bwrdd Cynulleidfaol Seisnig. Nid oeddym yn cydweld ar bopeth, a rhaid weithiau fyddai croesi cleddyfau. Pan gymerai ef at unrhyw beth, gwnâi hynny o ddifrif gyd â sêl a brwdfrydedd, a disgwyliai i bawb arall fod yr un fath ac o'r un farn ag ef; ac oni wneid hynny byddai'n ffynhonnell llawer o ofid; ac ni phetrusai ddangos ei anghymeradwyaeth—hyn ydoedd un o'i wendidau. Pennod go bwysig yn hanes ei fywyd ydoedd yr Ysgol Sabothol, ei gwaith, a'i gofynion, a'i hawliau ar oreu aelodau eglwysig yn arbennig, ac yn ystod ei weinidogaeth yn Lerpwl y gwnaeth fwyaf, ac y cymerodd ran amlycaf yn y cyfeiriad yma, ac addefir yn gyffredinol iddo wneuthur llawer o ddaioni, er y credir gan lawer y gallesid, wrth gymryd cyfeiriad arall, wneuthur gwaith mor arhosol a mwy cydnaws i feddwl y llïaws. Ond yn hyn eto yr oedd ar ei ben ei hun, fel yr oedd y pregethwr.

"Credai lawer iawn yn yr arholiadau fel moddion i berffeithio gwaith a chymhwyso yn enwedig athrawon i waith yr Ysgol Sabothol. Cael tarian oedd ei ffordd i ennyn mwy o ddiddordeb yn nisgyblion yr Ysgolion Sabothol at y gwersi a'r gwaith. Yn hyn y deuthom i wrthdarawiad ag ef, er i ni ei hennill yn deg y flwyddyn gyntaf y cafwyd hi. Yr un peth oedd ei sêl dros y Gobeithlu. Rhaid oedd cael lle amlwg i Ddirwest ymysg y plant. Credai yn y dywediad, "Prevention is better than cure." Er mwyn cael gwell cyfle i addysgu y plant, rhaid oedd sefydlu "Cymanfa y Gobeithluoedd " yn y cylch, a chael cystadleuaeth cydrhwng y Gobeithluoedd mewn trefn, a dysgu, a chanu, a rhif cymharol i rif yr eglwys. Gwnaed gwaith da ac arhosol trwy gyfrwng y Gymanfa yn ddiddadl, ac anodd iawn, yn ei dyb ef, oedd symud yr eglwysi i ddigon o egni ac ynni yn ffafr y symudiadau hyn.

Yr oedd ac y mae y Congregational Board yn eithriadol o boblogaidd ymysg gweinidogion Annibynnol Saesneg a Chymraeg Lerpwl a'r cylch. Mynychent y cyfarfodydd yn rheolaidd a chyson. Cynhelid y cyfarfodydd ar fore Llun unwaith yn y mis am un ar ddeg o'r gloch; ac wedi cael papur ar ryw fater, a dadl onest, frwd ryfeddol weithiau, yr oedd cinio wedi ei baratoi mewn ystafell arall am un o'r gloch; ac wedi gwneuthur cyfiawnder â hwnnw, arferid mynd yn ol i'r un ystafell ag y cafwyd y cyfarfod yn y bore, lle y byddai cwpanaid o goffi i'w chael, ac ymgom ddifyr am awr neu ddwy. Am ryw reswm na wyddom beth oedd, anfynych y byddai ein cyfaill yn mynychu'r cyfarfodydd hyn, ac nid ydoedd wedi ymaelodi hyd yn gymharol ddiweddar o'i fywyd gweinidogaethol yn Lerpwl. Ond er hynny arferai ddyfod ar brydiau cyn ymaelodi, a chymerai ran bob amser, yn enwedig os byddai y mater yn ddadleuol, diwinyddol neu gymdeithasol, ac afraid ydyw dywedyd y tynnai ei gyfran ef yn y drafodaeth sylw cyffredinol, ac y rhoddai fywyd newydd yn yr ymdriniaeth dros neu yn erbyn. Caffai felly dderbyniad cynnes gan y brodyr a ymholai pam na ddeuai'n amlach, ac nad ymaelodai?' Ac yn y diwedd, oherwydd eu croeso, hwy a orfu.

Ond yr oedd cyfarfod gweinidogion arall yn Lerpwl a'r cylch—eiddo y gweinidogion Cymraeg o bob enwad Ymneilltuol. Yr oedd Mr. Adams yn ffigiwr go amlwg yn y cyfarfodydd hyn. Mae'n eithaf gwybyddus fod ei olygiadau diwinyddol a chymdeithasol yn bur advanced, ys dywedir, ac edrychid arno, pan aeth i Lerpwl, fel un a dueddai i fod yn beryglus yn y cyfeiriad hwnnw; ac nid oedd ond nifer fechan, os oedd yno neb, ar y pryd mor fentrus ag ef yn ei gred ddiwinyddol. Yr oedd yno rai wedi bod, ac amryw yn aros, o gewri meddyliol a wyliai'r ysgol newydd gyd â phryder. 'Roedd Hiraethog wedi mynd, a William Nicholson, a Dr. John Thomas, Dr. John Hughes (Fitzclarence St.), Dr. Owen Thomas ac eraill wedi gorffen eu gweinidogaeth yn y cnawd, ond yr oedd dylanwad eu bywyd a'u haddysg yn aros—gwŷr mawr mewn meddwl, athronwyr yn gystal â phregethwyr.

"Ond yr oedd dynion cryfion yn aros ac yn croesawu ein cyfaill yn dwymgalon i Lerpwl—dynion fel y Dr. Hugh Jones,—y Calfin a'r Wesley; y Parch. Griffith Ellis, Bootle y Parch. John Williams, Princes Road—Dr. John Williams, Brynsiencyn, wedi hynny; a'r Parch. David Powell, gweinidog y Bedyddwyr yn Everton Village, un o'r myfyrwyr mwyaf ymchwilgar a'r meddylwyr craffaf, a gymerai ei amser i edrych ar bob ochr, ac wrth glirio'i frest, awchlymai ei feddwl a tharo nes peri teimlo'r archoll. O dan ei ergydion gwelsom ein cyfaill lawer gwaith yn anesmwytho ac yn paratoi i frwydr bellach. Gallesid yn rhwydd enwi llawer o frodyr sydd bellach wedi blaenu, ond gofod a ballai inni. Gyd ag amser daeth eraill i mewn i'r cylch, o bob rhan o'r wlad, ac o bob math ar ysgol, a dylanwad eu colegau yn dyfod gyd â hwynt colegau Cymru a Lloegr, diwinyddol a chenedlaethol, a'u syniadau yn newydd ac yn llydan. Yr oedd gan ein cyfaill rhyw allu greddfol i ennyn dadl ac i roddi rhywbeth a allai redeg weithiau yn wyllt i gynnen—ein diffyg ni fel Celtiaid o bosibl ydyw hynny, ac nid ei fai ef yn bersonol ydoedd. Hwyrach y gallasai hynny darddu oddiar ei ddull pendant o ymresymu dros neu yn erbyn yr hyn a fyddai o dan sylw; ac er mwyn gosod pwyslais arbennig ar yr hyn oedd dan sylw neu a bleidiai, gostyngai ei lais bron i sibrwd, fel pe'n tosturio wrth ymresymiad ei wrthwynebydd, neu yn wir wrth unrhyw un a gefnogai yr ochr arall i'r hon y credai ef ynddi, nes y byddai hynny drachefn yn cyffwrdd â rhyw fan tyner yn rhywun arall. Fel hyn, os byddai ef yn cymryd rhan, ac yn enwedig ran amlwg, byddem yn sicr o gael cyfarfod brwdfrydig heb eisiau cymell neb i gymryd rhan; ond trafferth y cadeirydd fyddai atal y drafodaeth rhag oeri o'r te ym mrwdaniaeth y ddadl."

Digwyddai'r Athro J. Oliver Stephens, B.A., B.D., Caerfyrddin, fod yn bresennol un bore Llun yng nghyfarfod y gweinidogion (Seisnig a Chymreig) pryd y darllenai'r Prifathro E. Griffith-Jones, D.D., bapur ar fater diwinyddol. Galwyd ar Adams i siarad, yr hyn a wnaeth, meddai Mr. Stephens, gyd â'r fath feistrolaeth a dylanwad ag a barai iddo deimlo'i fod yn arglwyddiaethu dros y cwrdd a phawb oedd yno.

Ymddangosodd y braslun a ganlyn o'i weithgarwch cyffredinol y tu allan i'w eglwys—yn Y Brython:—

Cymerodd Mr. Adams ran flaenllaw ym mywyd Cymreig cystal â chyffredinol Lerpwl ar hyd y saith mlynedd ar hugain y bu yn y ddinas. Bu'n aelod o Gyngor y Gymdeithas Genedlaethol; darlithiodd iddi; a dilynai ei chyfarfodydd yn gyson bob tymor hyd y caniatâi ei gyhoeddiadau darlithio a phregethu yn y wlad.

Yr oedd yn gadeirydd pwyllgor llenyddol Eisteddfod Genedlaethol 1900; a bu ganddo ran amlwg iawn gyd â dethol yr adran honno o'i thestunau. Yr oedd hefyd ar bwyllgor gweithiol Eisteddfod Genedlaethol Birkenhead, 1917; a bu o gymorth mawr gyd â honno a chyd ag Eisteddfod y Plant—Eisteddfod y G'lomen Wen bellach—a ddeilliodd ohoni; gan ddyfod dros y dŵr, ar bob tywydd, o ganol gwaith a galwadau aneirif, gan mor selog ydoedd dros yr ysbryd eisteddfodol a thros bartoi rhaglen addas i blant ac ieuenctid Cymreig y Glannau. Cyfansoddodd aml i ddarn adrodd ac arall o bwrpas i gadw'r iaith ar wefus y to sy'n codi; ac fel athro profedig, meddai wybodaeth werthfawr iawn a'i galluogai i bartoi cwestiynau addas ac atebadwy, mewn arholiadau Cymraeg ac Ysgrythyrol, ac nid rhai amhwrpasol ac annaturiol fel a geir gan rai anghyfarwydd ag egwyddorion addysgu a deddfau'r meddwl.

Bu'n arweinydd i Ddosbarth Athronyddol Cymreig Lerpwl am amryw dymhorau. Cyfarfyddid yn un o ystafelloedd Capel Crosshall Street, a bu Mr. Adams yn arweinydd diogel ond agored i gyfrolau fel Martensen's Dogmatics a'u cyffelyb. Mae llawer o hen aelodau'r dosbarth hwnnw yn falch o'r wybodaeth a'r adeiladaeth a gawsant yn y cyfarfyddiadau wythnosol hynny, ac yn gofidio na cheid eu cyffelyb eto, o dan arweiniad gŵr cyffelyb ei naws a'i ryddfrydigrwydd i Mr. Adams.

Un o'i draethiadau goreu bob blwyddyn fydda pregeth ar yr Ymgnawdoliad a draddodai bob bore Nadolig yn Grove Street, ac a gyhoeddid yn Y Brython fel enghraifft o'r sut y treiglai Stori'r Geni Bendigaid drwy fywyd a llenyddiaeth y byd.

Yr oedd Mr. Adams yn Gymreig ei reddfau; yn dal dros yr iaith ymhobman lle y byddai; cadwodd awyrgylch felly yn ei eglwys ac ar ei aelwyd; ac er yn gyfarwydd â hufen llenyddiaeth gwledydd eraill, yr oedd yn ddigon craff i weled neilltuolrwydd y meddwl Celtaidd, ac i wneuthur ei oreu i'w barhau a'i berffeithio.

Yr oedd gorwel ei feddwl yn llydan, a bu ei lyfrau a'i ysgrifau yn destun beirniadaeth gref gan feddyliau hŷn a mwy ceidwadol; ond yr oedd yn ymladdwr eofn dros ei olygiadau, ac yn hytrach yn mwynhau gornest dros y Newydd yn erbyn gormes yr Hen. Yr oedd yn edmygydd mawr o'r diweddar Brifathro Thos. Chas. Edwards; ac wedi annerch yn frwdfrydig draw ac yma drwy Gymru ar ran y Gofeb Genedlaethol y sydd i'w chodi iddo.

Prin fod yn Lerpwl neb gweinidog Cymreig a fynychodd fwy o bwyllgorau a chyfarfodydd crefyddol a chenedlaethol, nac a ymroddodd yn ddyfalach dros ddirwest a rhyddid gwladol ac eglwysig, cystal â rhyddid barn mewn byd ac eglwys. Rhyddid oedd ei reddf fawr, ac ymladdodd drosto'n ddi-dderbynwyneb."