Cofiant y Parch David Adams (Hawen)/Y Meistr Ysgol

← Ysgol a Choleg

Cofiant y Parch David Adams (Hawen) gan Evan Keri Evans a William Pari Huws

Coleg y Brifysgol →

III.—Y MEISTR YSGOL.

AR ddiwedd y tymor apwyntiwyd ef ar y cyntaf i Ysgol Rhydlewis.

"Ond," meddai Mr. Crowther, "ychydig ddyddiau'n ddiweddarach, er syndod inni oll, cawsom fod Mr. Adams wedi ei apwyntio'n feistr ar Ysgol y Bryn, Llanelli, a'm bod innau i fynd i Rydlewis. Bwriadai Rhagluniaeth i Mr. Adams fynd i Rydlewis yn nês ymlaen, ond i lenwi swydd arall."

Arhosodd yn y Bryn am ddwy flynedd a hanner. A barnu wrth adroddiadau'r arolygwyr, ni ellir dywedyd ei fod yn llwyddiant fel ysgolfeistr; ac os yw clod prin yn gondemniad, dyna'r ddedfryd y mae'n rhaid ei phasio arno ef. Dengys y logbook ei fod yn ymroddi i'w waith, weithiau'n ceryddu, weithiau'n gwobrwyo. O brin y credem y gallai ddefnyddio'r wialen, onibâi bod hynny ar lawr mewn du a gwyn yn ei lawysgrif ei hun. Yn wir, y mae stori amdano yn Ystradgynlais, y byddai bob amser y caffai gyfle yn ceryddu un hogyn eithriadol ddrwg oedd yno, am, meddai ef, os nad oedd wedi gwneuthur drwg (pan ei ceryddid) y byddai'n sicr o'i wneuthur yn union deg! Yr oedd yn dygymod yn well â'i natur ef i wobrwyo'r plant nid yn unig â llyfrau, ond hefyd â chnau ac afalau (medd y logbook), gan gofio'n ddîau amdano'i hun yn disgwyl ei dad o'r farchnad, pryd y câi yntau, yn ei eiriau ei hun,

"O galon lawn o ras
Deisennau ac afalau llawn
O faeth a phêr eu blas,"

Ond yr oedd pethau yn ei erbyn; y plant yn cael eu cadw gartref, neu ynteu'n dyfod yn hwyr; y pupil teacher oedd ganddo yn un diog a diwerth; ac efallai, islaw'r cyfan, y gwaith yn anghydnaws â'i ysbryd a'i uchelgais ef. Eto, hyfryd gweld ei fawrfrydigrwydd yn blodeuo yn y logbook, fel rhosyn mewn diffeithwch; y gair cyntaf ymron a ysgrifennodd ynddo yw gair o ganmoliaeth i'w ragflaenydd. Yn wahanol i'w ddilynydd, ni fynnai fedi clod o anghlod arall. Eto, yn adroddiad diweddaf yr Arolygwr ar yr ysgol, caiff ei gondemnio am beidio â rhoddi'r sylw dyladwy i'r pupil teacher, ond ni cheir gair yn ei nodiadau ef ei hun am ddiogi a phylni hwnnw, tra yn nodiadau ei ddilynydd ceir cyfeiriadau cyson atynt sy'n profi na fynnai'r meistr hwnnw ddwyn mwy na'i faich ei hun.

Peth arall yn ddiau oedd fel tân ar groen Adams oedd yr angen am i'r meistr fod yn ofalus i gael ceiniogau'r plant i mewn.

Ar waethaf blinder ysgol a llescedd iechyd, daliodd ymlaen i farddoni gyd â chryn lwyddiant eisteddfodol. Efô a enillodd ar y Bryddest i "Enwogrwydd " yn Eisteddfod Iforaidd Llanelli yn 1867, ac ar Gwymp Jericho" yn Eisteddfod y Bryn, 1868. Deuthai i gyswllt â Llundain, gallem feddwl, drwy ei frawd a'i chwiorydd, oblegid cawn ef yn ennill gwobrwyon barddol yno am Bryddestau ar "Gwymp Abyssinia," "Yr Athro," " Dr. Livingstone," a "Caradog o flaen Caesar," yn 1868 a'r blynyddoedd dilynol.

Yr ydym yn ddyledus i'r Parch. John Evans, Bryn, Llanelli, am a ganlyn:

Cynhelid Eisteddfod yn Soar, Llwynhendy. Dafydd Morgannwg yn beirniadu. Wedi mynd dros restr go fawr, daeth at y diweddaf, a dywedodd mai gyd â gwyleidddra yr oedd yn dyfod at y cawr hwnnw, "i daflu ei linyn mesur drosto. Wedi ymadroddion "canmoliaethus, gydag enghreifftiau o'r cyfansoddiad, "galwodd enw y buddugwr. Disgwyliodd pawb weled dieithrddyn enwog, ond yn union cododd ar ei draed yn y dorf y dyn teneu, llathraidd Adams, ysgolfeistr y Bryn. Mawr y gymeradwyaeth pan welwyd mai gŵr o'r lle ydoedd."

"Arferai gadw rhyw fath o ysgol gân. Dysgai allan o Ceinion y Gân, casgliad oedd yn boblogaidd iawn yr adeg "honno. Yr oedd yn edmygwr mawr iawn o Fynyddog, a dysgodd ddarnau i'w hadrodd o'i waith, a chaneuon o bob math. Nid oedd yn ganwr ei hunan, ond gall"odd ddodi eraill i ganu'n llwyddiannus iawn. Hefyd yr oedd yn ffyddlon i holl sefydliadau yr eglwys, Sul ac wythnos. Arferai gymryd rhan yn y cwrdd gweddi "a'r gyfeillach grefyddol. Yr oedd ganddo arferiad, pan "weddïai'n gyhoeddus, o sefyll ar ei draed, a chodi un "llaw at ei dalcen gan guddio rhan ganol ei wyneb. "Yna gweddïai yn syml a chonseis. Arferai fod yn 'efrydydd mawr iawn—yn ddiwyd yn ei lyfrau."

Yn niwedd Mai 1869, ymadawodd â'r Bryn ac aeth, mae'n debig, i'r Coleg Normalaidd yn Abertawe i baratoi ar gyfer Matriculation ym Mhrifysgol Llundain. Ni allwn ddywedyd iddo adael y Bryn "er mwyn" hyn, er bod hynny'n debygol ac yn gyson â'i dueddfryd. Bu'n llwyddiannus yn ei arholiad. Dewiswyd ef Dewiswyd ef yn brifathro'r Ysgol Frytanaidd yn Ystradgynlais yn Hydref 1870. Am ei wasanaeth yno am tua dwy flynedd a chwarter dywed y Parch. R. M. Rhys:

Cyfnod diddorol yn hanes addysg yn Ystradgynlais oedd cyfnod gwasanaeth Mr. Adams. Y pryd hwnnw yr oedd dwy ysgol bob dydd yn Heol yr Odyddion gyferbyn â'i gilydd. Ysgol Eglwys oedd un ac Ysgol Frytanaidd oedd y llall. Yr oedd mesur o deimlad drwg cydrhwng pleidwyr yr ysgolion hyn, fel mewn llawer ardal arall. Dyddiau deffroi'r Ymneilltuwyr i gyfle addysg oedd y dyddiau hynny. Ymneilltuwr ydoedd Mr. Adams o reddf ac argyhoeddiad, a bu yntau'n gyfrannog o deimlad Ymneilltuwyr yr ardal dros dymor ei wasanaeth.

Yn y logbook (Hydref 26), darllenwn:

Mae'r ysgol yn cynhyddu a'r rhagolygon yn gwella. Ymddengys bod yr Ymneilltuwyr yn deffro i'w hawliau. Erbyn dechreu Tachwedd yr oedd y pwyllgor wedi penderfynu gosod yr ysgol dan lywodraeth Bwrdd yn ol y ddeddf newydd, yr hyn a wnaed ym Mawrth 1871.

Cawn y geiniog yn peri gofid iddo yma eto:

Pwnc dyrus ynglŷn â'r ysgol, y pryd hwnnw, ydoedd cael arian i ddwyn y draul, ac ymddengys bod y prifathro yn gorfod cymryd rhan amlwg i'w casglu. Er nad oedd tâl yr athrawon yn uchel, cafodd y pwyllgor drafferth lawer tro i gwrdd â'r gofyn, a bu cryn ymdrech er clirio pob dyled cyn trosglwyddo'r ysgol i ofal y Bwrdd. Nid oedd y mesurau a gymerid yn dwyn i mewn ond ychydig ar y tro. Wedi gwneuthur yr ysgol yn Ysgol Fwrdd, bu pwnc yr arian eto'n bryder i'r awdurdodau, a disgwylient i'r athro arfer gofal mawr dros geiniogau'r plant. Aeth y dyddiau hynny heibio er cysur a dedwyddwch plant ac athrawon.

Nid oedd Mr. Adams y pryd hwn yn teimlo llawer o ddiddordeb mewn symudiadau y tuallan i waith uniongyrchol yr ysgol. Er nad oedd yn gryf o iechyd, cawn iddo hefyd ddechreu ysgol nos ar gyfer rhai wedi tyfu i oedran. Yr oedd yn aelod gweithgar o Eglwys Sardis. Cynhaliai Ddosbarth Beiblaidd ar fore Sul ar ol y gwasanaeth arferol, a myn rhai eto sôn am y Dosbarth hwnnw a'r gwaith da a gyflawnwyd ynddo.

Nid dyna'r waith olaf iddo gael disgyblion ymysg aelodau Eglwys Sardis. Yn ddiweddar y mae Dosbarth Darllen Pobl Ieuainc yr Eglwys a'u hathro (y gweinidog) wedi bod yn myfyrio y rhai a ganlyn o'r llyfrau a ysgrifennodd: Yr Hen a'r Newydd mewn Diwinyddiaeth, Moeseg Gristionogol, Yr Eglwys a Gwareiddiad Diweddar. Bu'n gwasanaethu yng nghyfarfodydd blynyddol yr Eglwys, ymron ar derfyn ei oes, a llawenydd mawr a fu ganddo gael iddo eto ddisgyblion yn aros yn yr ardal a phobl ieuanc yn darllen a mwynhau ei lyfrau. A fynno fyw yn hir bid fyw yn dda.'

Er nad oedd yn wael, yr oedd yn wan ei iechyd yn ystod y cyfnod hwn; a chawn ef am ddyddiau yn Rhagfyr 1870, Hydref 1871, a Thachwedd-Rhagfyr 1872, yn analluog i fynd i'r ysgol. O'r diwedd (Rhagfyr 1872) torrodd ei iechyd i lawr yn hollol, a bu'n rhaid i'w frawd, Mr. Richard Adams, ddyfod i lenwi ei le hyd ddiwedd y tymor.

Atgof ei hen ddisgyblion amdano y pryd hwn yw, mai dyn ieuanc bregus o gorff ydoedd, tal, myfyrgar ei duedd, yn cerdded drwy'r ysgol fel petâi ei feddwl ymhell o'r ysgol a'i gwaith.

Wedi gadael yr ysgol y waith hon, nid aeth yn ol iddi mwy. Nid oedd ei ddisgyblion ymhell o'u lle pan awgryment bod ei feddwl ymhell o'r ysgol a'i gwaith, a dîau i'w iechyd dorri i lawr, nid oblegid gwaith yr ysgol yn unig nac yn bennaf, ond am ei fod yn llosgi deupen y gannwyll. Yr oedd ei gydwybod yn rhy lednais i beidio â gwneuthur ei oreu yn yr ysgol; ond ni allai roddi ei oreu iddi gan nad oedd ei oreu ef a'i goreu hi'n cydgordio. Y gwir yw na anwyd mohono i fod yn feistr ar ysgol bob dydd; er y meddai, fel artists a specialists yn gyffredin, amynedd di ben draw ym maes ei ddiddordeb, âi llafur ynglŷn â manylion eraill yn drybestod dan ei ddwylo. Ac felly y bu drwy ei fywyd; gwyddom iddo wrthod mwy nag un post o bwys, a golygyddiaeth mwy nag un cyfnodolyn am y tynasent ef allan o linell ei brif ddiddordeb. A hyd yn oed y tu mewn i gylch ei weinidogaeth, dywed Mr. Crowther ei fod yn fwy cartrefol yn y dosbarth a astudiai Butler's Analogy yn Hawen na chyd â'r plant, pan ymwelai â'u dosbarthau hwy.

Yr ydym yn ddyledus i'r Parch. O. Lloyd Owen, Pontypridd, am a ganlyn:—

Y cof cyntaf sy gennyf amdano ydyw iddo ddyfod i Abererch i bregethu, ar noswaith yn yr wythnos, ers hanner can mlynedd neu ragor yn ol, pan oedd yn ysgolfeistr—yn Ystradgynlais os wyf yn cofio'n iawn. Beth a'i dug y ffordd honno nis gwn, ond

gwn iddo wneuthur argraff arbennig ar yr ychydig bobl a'i gwrandawai, ac ar fy nhad yn neilltuol, yr hwn '—goddefer imi ddywedyd—oedd yn eithriadol o graff i adnabod, ac i ganfod good points pregethwr. Cofiaf yn dda ei farn ef am y gŵr ifanc diarth a ddaeth heibio ar ei sgawt. Dyna bregethwr gwahanol i bob pregethwr arall; dydw i ddim yn deyd i fod o'n well na phob un arall, ond rydw i'n deyd nad ydi o ddim yr un fath â phob un arall, ac am hynny os cawn ni fyw neu ynte' hefyd mi gawn i glywed o eto.' Gwir a ddywedodd—nid ydoedd, na'r pryd hynny na byth wedi hynny, mewn meddwl na dywedyd na gwrando, yr un fath â neb arall; yr oedd hyn yn nodweddiadol iawn ohono.

Cawn iddo ennill gwobr o £4/4/0 yn Eisteddfod Brynaman yn 1873 am bryddest ar " Yr Anialwch," dan feirniadaeth Islwyn. Yn ol Gwydderig,1 ymneilltuodd Watcyn Wyn oddiar bwyllgor yr Eisteddfod hon er mwyn cystadlu. Yn ol y feirniadaeth, yr oedd gan un cystadleuydd "awen fawr," heb fod yn " goeth"; yr oedd y buddugwr yn fwy coeth a thlws.