Cofiant y Parch David Adams (Hawen)/Ysgol a Choleg

← Ei Gylchfyd Bore

Cofiant y Parch David Adams (Hawen) gan Evan Keri Evans a William Pari Huws

Y Meistr Ysgol →

II.—YSGOL A CHOLEG.

CAFODD Dafydd, fel y plant eraill, ei ddysgu i fynychu moddion gras o'r crud. Eto nid ydym wedi gallu cael allan fod yna unrhyw gyfarfodydd na chymdeithasau neilltuol i blant, na mantais i ddynion ieuainc i arfer eu doniau, megis a geir yn ein dyddiau ni. Am bob magwraeth arbennig i'r ieuenctid, dibynnai'n teidiau, gallem feddwl, yn gwbl ar yr Ysgol Sul. A barnu wrth yr emynau a ganodd iddi, meddyliai John Adams yn uchel am ei swyddogaeth addysgol, a hyd yn oed ei heffeithiolrwydd ysbrydol, fel y prawf y pennill a ganlyn:—

Dan fendith Iôr bo'r Ysgol Sul
Er iawn hyfforddi llawer mil
Pa fodd i rodio'r llwybr cul,
Iawn orchwyl i bob rhai :
Ag uchel lef y geilw hon
Ar holl drigolion daear gron
I dd'od i gyfranogi'n llon

O'i rhoddion pur didrai. Bu'r Ysgol Sul y pryd hwn, ac am flynyddoedd wedyn, yn foddion gras a goleuni i bobl ieuainc a hen ein gwlad; a hyn sydd sicr, nad oedd modd i awgrym yng nghylch ei heffeithiolrwydd ddyfod o gyfeiriad yr addysg a gyfrennid yn ein hysgolion bob dydd. Yr oedd y rhai hyn yn ddilun a diffrwyth i'r pen; y plant yn mynd ac yn dyfod fel y byddai cyfleusterau cartref a maes a magu'r baban yn caniatau; a'r "ysgolfeistr teithiol" hefyd—clerigwyr, morwyr, milwyr—yn dyfod ac yn mynd, yn dyfod am fywioliaeth ar y ffordd i fywioliaeth well. Mewn ysgol felly y bu Dafydd Adams yn Nhalybont hyd onid oedd yn ddeuddeng mlwydd oed, pryd y caewyd hi ac yr aeth yntau i Ysgol Llanfihangel. Wele ei eiriau ef ei hun:—.

Yn y flwyddyn 1857, pan fu farw John Morgan Jones, 'ysgolfeistr yn Nhalybont, caewyd yr ysgol yno am na ddaeth neb i gynnig ei wasanaeth fel dilynydd iddo. Yn wyneb yr anfantais hwn, ac yn gwybod fod hawl gan nifer o blant rhanbarth Ceulan y Maes Mawr i gael eu hysgol yn rhad yn Ysgol Ramadeg Llanfihangel, fe'm hanfonwyd yno, ac eraill o'm cyd—bentrefwyr gyd â mi. Ymhlith y cyfryw yr oedd y Parch. John Felix, cefnder Syr G. Osborne Morgan—(yr oedd tad Syr George a mam Mr. Felix yn frawd a chwaer)—a chlerigwr llwyddiannus yn sir Fflint, a'r Parch. J. Ceulanydd Williams o Faesteg, cadeirfardd yr Eisteddfod Genedlaethol a gynhaliwyd ym Mhontypridd yn 1893. Yr ysgolfeistr ar y pryd oedd William Jones, Bryn Gole, gŵr rhadlon, addfwyn, a llawer iawn o natur dda ynddo. Ond fel pob ysgolfeistr a adwaenwn i ym more f'oes, yr oedd addysgu ei hunan ac ennill ychydig arian er mwyn gorffen ei gwrs athrofaol yn bwysicach ganddo na llwyddiant ei ysgolheigion. Ac er nad oedd yn enthusiast fel addysgydd, eto y mae gennyf barch mawr iddo ar gyfrif ei garedigrwydd a'i dymer addfwyn. Er gofid a cholled i rai ohonom, ymadawodd yn lled fuan i fyned i St. Bees i'w gymhwyso'i hun ar gyfer urddau eglwysig. Ym mlynyddoedd olaf ei oes yr oedd Mr. Jones yn rheithor Clocaenog, yn sir Ddinbych, ac yno y bu farw er ys talm bellach. Ei Iddilynydd oedd William Herbert, a ddaethai yno o'r Borth. Gŵr un fraich ydoedd—collasai ei fraich dde yn y felin fawr ym Mhen y Bont, ger y Bortha'r peth a'm synnai yn fawr ynddo oedd ei allu i ysgrifennu mor dda â'i law chwith. Yr oeddwn wedi dechreu darllen Cæsar gyd â Mr. Jones, ac arweiniodd Mr. Herbert fi i drothwy cysegredig yr iaith Roeg. Atgofiaf yn dda y parchedig ofn a'm meddiannai pan glywn yr athro am y tro cyntaf yn darllen En arche ên ho Logos,' &c. (Ioan i. 1). A phan fyddaf yn darllen y geiriau hyn yn awr, teimlaf yn fynych 'bwynt y dywediad hwnnw o eiddo Wordsworth:

'At length the man perceives it die away,
And fade into the light of common day.'

O, fel y mae cynefindra yn ein hysbeilio o rai o'n teimladau mwyaf cysegredig!

Gyd â dyfodiad Mr. Herbert daeth un cyfnewidiad pwysig—gosodwyd gwedd Eglwysig ar yr ysgol. Yr oedd yn rhaid i'r ysgolheigion addaw myned i'r llan ar y Sul os oeddynt am fwynhau breintiau yr ysgol. Ar ol hysbysu'r telerau i'm rhieni, anfonasant fi at y Parch. John Jones, y ficer, i ymholi a oedd hyn i fod yn amod aros yn yr ysgol. Wedi derbyn atebiad cadarnhaol, tynnwyd fi o'r ysgol, ac allan y bûm am dair blynedd heb unrhyw foddion addysg yn un man. Fel ysgolion gramadeg y cyfnod hwnnw, Groeg a Lladin a gaffai y lle pwysicaf yn y curriculum. Gorfodid ni i ddysgu ar y cof yr Eton Latin Grammar, gyd â rheolau y gystrawen yn yr iaith Ladin ei hun. Wedi 'trysori'r treigliadau a rheolau 'r gystrawen, caniateid inni ddechreu cyfieithu Cæsar. Ar adegau cymerid ni drwy rannau o'r Latin Delectus yn gyd'fynedol â Cæsar. (Cymru: Mehefin 1894).

Dyna'i gwrs addysg, i bob ymddangosiad, ar ben, a hynny nid am nad oedd ei dad yn prisio addysg, ond am ei fod yn prisio egwyddor yn fwy. Gan nad oedd ysgol arall yn gyfleus, na modd i'w yrru i Ystradmeurig, aeth y bachgen i weithio i'r gwaith mŵn. Oddiwrth y cofnodion sy gennym, casglwn iddo fod yn Ysgol Llanfihangel am tua dwy flynedd, a'i fod yn awr yn fachgen pedair ar ddeng mlwydd oed. Yn ystod y tair blynedd y bu allan o'r ysgol, yr hyn a saif allan amlycaf yng nghof ei gyfeillion cyfoed amdano yw ei fod yn ddadleuwr mawr ar "broblemau'r dydd " hwnnw—crefyddol a gwleidyddol yn bennaf. Yr oedd wedi cyrraedd oedran ymgodymu meddyliol, a pha beth bynnag oedd yn ddiffygiol yn ei gylchfyd, yr oedd pob anogaeth ynddo i hyn yn yr Ysgol Sul, yn y tŷ gyd â'r rhai a ddeuai at ei dad, yn y gwaith, ac y mae'n debig mewn cyfarfodydd dadleu a gynhelid yn y pentref, er na wyddom iddo ef ddyfod yn amlwg fel siaradwr cyhoeddus yr adeg hon. Buom lawer gwaith yn synnu at ei barodrwydd i ddadleu pwynt, a hynny pan nad oedd galw, na neb am ddadleu ag ef. Dïau bod yr anianawd ynddo, a'i bod wedi ei datblygu gan ymarferiad yn ei gyfnod mwyaf hyblyg a derbyngar, fel nad rhyfedd iddi ddal yn gryf ynddo hyd y diwedd.

Nid yw ei hen gyfeillion yn Nhalybont yn cofio iddo ddyfod dan ddylanwad Diwygiad 1859-60. Defnyddia ef, fodd bynnag, gweryl a ddaeth gyd â'r Diwygiad i Dalybont i eglurhau gwaith yr ysbryd drwg yn Niwygiad 1904-5 mewn un bregeth rymus o'i eiddo.

Nid oedd cyrddau llenyddol ac eisteddfodau lleol eto wedi dyfod i fri, fel na cheir sôn amdano'n cystadlu nac ennill gwobr am na thraethawd na chân. Ond cawn ei fod yn hoff o adrodd tameidiau o ganeuon, telynegol gan mwyaf, yn y gwaith neu ynteu wrth rodianna, yn ystod ysbeidiau o asbri. Cofia un o'i gyfeillion am bennill a gyfeiriai at felystra "mafon a mefus," ac yna a ddiweddai

Ond gwell yw yr un a welodd ei fun
Ac a gafodd gusan o'i gwefus.

Cyfeiriwn yn arbennig at hyn am mai dyma'r arwydd cyntaf sy gennym o'i ogwydd bore at farddoniaeth—murmur hyglyw cynta'r ffrwd a ddaeth wedyn i lifo'n llydan a chanu'n bêr am drigain mlynedd—hyd yr aber i'r môr.

Ar ol tair blynedd yn y gwaith mŵn, aeth yn ol i ysgol Talybont fel pupil teacher. Nid oedd y gwaith mŵn yn dygymod â'i anianawd; ac er bod ennill arian yn peri i'r llanc deimlo'n ddyn, yr oedd gyrr ei uchelgais deallol yn drech na'r hudoliaeth hwn, fel y bu yn ystod gweddill Ni adawodd i rwd gasglu ar ei ddeall a'i ddarllen yn ystod y blynyddoedd hyn, fel y praw y ffaith na bu'n rhaid iddo wasanaethu yn y swydd hon ond dwy flynedd allan o bedair cyn mynd i'r coleg. Yn ol mwy nag un braslun o'i hanes a ymddangosodd yn ystod ei fywyd (sydd o ganlyniad, fel y gallwn gasglu, yn gywir) ymrôdd y pryd hwn i'w berffeithio ei hun, wedi'r cychwyn byr yn Llanfihangel, mewn Lladin. Ymroddodd hefyd i feistroli'r Ffrangeg "er gallu cyfieithu gweithiau Pascal," meddai un hanes, er nad hawdd gweld pa eisiau oedd i allu gwneuthur hyn, gan eu bod wedi eu cyfieithu eisoes. Tebig ei fod am ladd dau aderyn â'r un garreg, meistroli'r Ffrangeg a sugno nodd meddyliol ac ysbrydol Pascal. Os felly, yr oedd eisoes, nid yn unig yn hoff o ddadl, ond hefyd yn teimlo diddordeb mewn gwirionedd ysbrydol er ei fwyn ei hun. Yr ysgolfeistr oedd Mr. T. H. Kemp, a ddywed mewn nodyn diweddarach at Adams bod ei lyfr ar Ddatblygiad yn deffro'i hen farn amdano, ei fod yn "born critic."

Cwyd y cwestiwn yn y fan hon: Sut y bu iddo ef, y pryd hwn, yn wahanol i fwyafrif bechgyn talentog ei wlad, ddewis cylch yr ysgolfeistr yn hytrach nag un y pregethwr, ac yntau hefyd yn fab i bregethwr? A chaniatau ei fod wedi dechreu cael blas ar ddysg, a bod ysgol Llanfihangel, ac Ystradmeurig y tu draw iddi, a Rhydychen neu Gaergrawnt yn y pellter, wedi agor vista addysgol o'i flaen y tu hwnt i ddarllen, ysgrifennu, a seiffro, nid oedd dim i'w rwystro i'w throedio fel pregethwr. Yr ateb i hyn yw nad oedd ynddo ogwydd naturiol at siarad cyhoeddus; a mwy na hynny, nad oedd hyd yn hyn wedi clywed yr alwad i'r pulpud. Nid oedd ei dad yn un a'i hanogai i waith y weinidogaeth heb yr "alwad" hon, ac nid oedd yntau, chwaith, o ran anian a chydwybod yn un a ymgymerai â'r gwaith o bregethu'r Efengyl yn rhwydd a difeddwl, ac nid yn yr ysbryd hwn yr ymgymerodd â'r gwaith yn ddiweddarach.

Tua diwedd ei dymor fel pupil teacher (o Hydref 21 hyd ddiwedd y flwyddyn) bu gofal yr ysgol arno ef, gyd â chynhorthwy dau fonitor, oblegid ymadael o'r ysgolfeistr â Thalybont. Ddechreu'r flwyddyn nesaf (1865) ymadawodd am Goleg Normalaidd Bangor. Yno daeth i gyffyrddiad â dyn ieuanc o Yorkshire fu a'i fywyd a chylchoedd ei wasanaeth wedi eu cydweu â'r eiddo ef mewn ffordd hynod iawn yn ystod y rhan fwyaf o weddill ei oes, sef Mr. J. N. Crowther (Glan Ceri), ac ef yw'r awdurdod goreu ar lawer peth yn ei hanes o hyn ymlaen. "Dyn ieuanc teneu, tal, tawel a myfyrgar ei wedd, gyd â chnwd tew o wallt melyn yn goron ar dalcen hardd ydoedd y pryd hwn," medd Mr. Crowther. Meddai'r ddau ddigon o ynni a gwroldeb i godi am chwech o'r gloch y bore yn yr haf, a mynd am dro o gylch Trwyn y Garth cyn y dosbarth saith. Enillodd eu hegni—a'u gallu, bid siŵr y prif wobrau ddiwedd y flwyddyn. Adams oedd y blaenaf mewn Llenyddiaeth a'i gyfaill yn ail, tra yr oedd Crowther ar y blaen mewn Mesuroniaeth ac Adams yn ail. Ond un o'r pethau mwyaf arwyddocaol yn hanes y cyfnod hwn oedd ei waith yn torri dan sylfeini diwinyddiaeth yr athro, a thynnu'r adeilad a'r dosbarth i lawr.

"Anaml (meddai Mr. Crowther) y cymerai'r Prifathro—y Parch. John Phillips—at ein dysgu mewn unrhyw bwnc. Ond cychwynnodd unwaith yr hyn a olygai'n ddïau i fod yn gwrs o wersi ar destun mwy pwysig nag Iaith neu Fesuroniaeth, gan gymryd Outlines of Theology Hodge yn llawlyfr. Eithr nid oedd y myfyriwr o Dalybont yn barod i ddywedyd Amen' i bopeth oedd yn yr Outlines er bod awdurdod y Prifathro y tu cefn iddynt. Âi ymddiddan rai prydiau yn dra gwresog, ac i rai ohonom, a godwyd yng nghredo John Wesley, yn llawn diddordeb. Y canlyniad fu i'r gwersi ddyfod i ben yn sydyn, ac ni chlywyd mwy am yr Outlines. Yr oedd hyn, fel y gŵyr y sawl a gafodd y fraint o adnabod Mr. Adams, yn nodweddiadol o holl gwrs ei fywyd. Ni fynnai, ac ni fedrai, gefnogi na derbyn yr hyn nad oedd yn ei gredu.

Ymhlith ei bapurau cawsom lythyr cymharol ddiweddar (1919) oddiwrth hen gydfyfyriwr arall, sef Mr. D. E. Williams, Melbourne, Australia, a deifl beth goleuni ar y cyfnod hwn.

"Caniatewch i mi eich llongyfarch, meddai, y safle uchel ydych wedi gyrraedd. Rhyfeddais beth at eich gwaith yn mynd i'r weinidogaeth. Pe buasech wedi ennill y swydd o Athro mewn rhyw goleg o fri, buaswn yn ei gyfrif fel canlyniad naturiol blynyddoedd o astudiaeth, ond y weinidogaeth . . . prin. Eto digwydd pethau rhyfedd mewn bywydau lle na freuddwydiem amdanynt! . . Os iawn y cofiaf, yr oeddych yn wastad yn fyfyriwr angerddol nid rhyw iâr fach yr haf, yn sugno ychydig fan yma. ac ychydig fan arall, heb gasglu nemawr o ddim yn y diwedd."

Cyfeiria gyda pharch tyner at gymeriad y Prifathro.

Ond er ei fod yn fyfyriwr caled, perthyn yr enghraifft gyntaf a feddwn o'i farddoniaeth i'r pryd hwn. Ymysg casgliad (MS.) o'i ddarnau bore a eilw yn "Plenyddegion," ceir Cân Serch dan yr enw "Plenydd," Bangor, sydd yn deilwng o fardd ugain oed:

'Dyw Bangor er ei rhwysg a'i bri,
Ei choleg a'i theleidion,
Ond lle annedwydd heboch chwi
Sydd wedi dwyn fy nghalon.

Anghofia'r môr ei lanw a'i drai,
A dïau sycha Teifi,
A llama Trichrug tua'r lli
Cyn peidiaf fi â'ch caru!

Cawn hefyd gan ar "Weniaith," gydfuddugol â Gwilym Pennant, Llundain, 1866.