Cymru'r Oesau Canol/Bywyd Tref. Y Siartrau

← Y Fforest

Cymru'r Oesau Canol gan Robert Richards (Aelod Seneddol)

Ffair a Marchnad →

Y Cyffion, Dinas Mawddwy.

IX.
Bywyd Tref. Y Siartrau.

Nid ydynt yn trigiannu mewn trefydd, pentrefydd na chestyll, ond yn byw ar wahân yn y coedwigoedd.—GERALLT GYMRO.

Cyfyd eu ffyrnigrwydd yn ogystal a drygau eraill o'r ffaith nad ydynt yn byw gyda'i gilydd, ond ymhell y naill oddi wrth y llall. Os ydych am eu diwygio yn unol â deddf Duw a dull y byd a'u cael i ymadael â'u ffyrnigrwydd, gorfodwch hwy i fyw mewn trefydd.—CYNGOR YR ARCHESGOB PECKHAM I EDWARD I.

Y MAE pwysigrwydd arbennig yn perthyn i fywyd tref yn Ewrop yn ystod yr oesau canol. Ar y gorau, bychan oedd rhyddid dan y gyfundrefn faenoraidd, ac y mae sail i gredu bod cyflwr pethau yn Lloegr yn ystod y drydedd ganrif ar ddeg yn waeth nag yn y canrifoedd cynt. Nid yw mor hawdd cymharu pethau yng Nghymru, ar gyfrif prinder ystadegau, ond nid yw'n debyg bod safle'r Cymro gorchfygedig yn well na phan oedd yn byw dan ei dywysogion ei hun. Gwyddom hefyd i bethau waethygu'n fawr wedi gwrthryfel Glyn Dŵr, pan ddiraddiwyd cenedl gyfan megis i gyflwr herwriaeth, ac y gwnaed pob ymdrech i farbareiddio'r Cymro. "I have read lawes," meddai George Owen, hanesydd Sir Benfro, "made by K(ing) H(enry), 4 most unnaturaly in my symple oppynion agaynst Welshmen nott only for theyre punishment butt also to depryve them of all libertye and freedom and to barr them from all cyvill education."^[1]

Ond daeth llwybr ymwared, mewn gwledydd eraill ac i fesur llai yng Nghymru hefyd, yn nhŵf y dref. Y mae'n bwysig cofio, tra mai caethiwed dirol oedd nodwedd y faerdref Gymreig, fel y manor Seisnig, mai rhyddid oedd hanfod bywyd tref o'r dechrau, ac yn hyn o beth ni wnai trefydd yr oesau canol ond ail—adrodd hanes yr hen ddinasoedd Groegaidd. Yn ninas y Groegwr y datblygodd y syniad am ryddid gyntaf, ac wedi maith ganrifoedd o ryfel a gorthrwm fe ailflagurodd yn nhref yr oesau canol. Ond nid oedd gan Gymry'r cyfnod hwnnw unrhyw gariad at fywyd tref, ac ar eu gwaethaf hwy a than aden y gelynion Normanaidd a Seisnig y daeth y datblygiad hwn ym mywyd Cymru. Ceir tystiolaeth bendant i'r perwyl hwn gan Gerallt Gymro, a sgrifennai tua diwedd y ddeuddegfed ganrif ar ôl ei daith trwy Gymru o ben bwy gilydd gyda'r archesgob Baldwin. Nid yw'r Cymry," meddai, yn byw mewn na thref na phentref na chastell, eithr bawb ar wahân yn y coedwigoedd," ac y mae'r cwbl a wyddom am eu bywyd yn y cyfnod hwn yn ategu ei dystiolaeth.

Dengys yr olion cynharaf a feddwn i'r Cymry drigo am rai canrifoedd ar bennau'r mynyddoedd. Yr oedd rheswm da am hyn, fel y sylwyd eisoes, ym mheryglon ac anawsterau bywyd y dyffryn. Y rhain yw'r sefydliadau hynaf y gwyddom amdanynt; a cheir rhywbeth tebycach i bentref neu dref mewn lleoedd o'r fath nag a geir mewn cyfnodau diweddarach yn hanes Cymru. Sefydliad o'r math hwn yw Tre'r Ceiri ar uchaf yr Eifl, ac y mae rhai eraill cyffelyb ar gopa'r Penmaenmawr a llu o leoedd eraill yng Ngogledd a De Cymru. Enw'r Cymry ar y sefydliadau hyn oedd Dinas,—lle cadarn wedi ei amgylchu â chlawdd neu fur ac yn noddfa ddiogel yn awr cyfyngder. Yina y treuliai'r trigolion eu hamser pan na byddent yn ymladd neu yn hela yn y coedwigoedd neu yn ceisio trin eu tipyn tir gwyllt y ceir ei olion mewn llawer lle hyd yn oed ar bennau'r mynyddoedd. Ni ddatblygodd yr un o'r sefydliadau hyn, fodd bynnag, yn bentref neu dref, yn ystyr gyffredin y gair. Yn y man daeth y Rhufeiniwr, yntau, â'i gaer—lle cadarn i noddi bagad o filwyr, wedi ei gysylltu â lleoedd eraill cyffelyb ar hyd y ffyrdd campus yr oedd ef yn gymaint meistr ar eu gwneud. Saif y gaer Rufeinig, fel rheol, yn is na'r ddinas Geltaidd, ond yr oedd y rhan fwyaf ohonynt mewn lleoedd lled ddiarffordd, ac nid oes lle i gredu bod odid un ohonynt wedi datblygu yn dref yn yr oesau canol. Y mae'n wir y ceir trefydd a phentrefydd heddiw lle yr oedd gynt gaerau Rhufeinig; ond o graffu arnynt, gwelir nad oedd gysylltiad rhwng y datblygiad hwnnw a'r hen gaer, a dichon mai'r cwbl a gafwyd ohoni oedd ychydig gerrig i godi muriau'r dref gaerog newydd. Y mae'n wir fod Caerlleon ar Wysg a Chaerfyrddin

Ewenni

yn sefyll lle y bu unwaith gaerau Rhufeinig, ond ni ellir profi bod dim cysylltiad hanesyddol rhwng y dref fel y gwelir hi heddiw o ran ei chynllun a'i nodweddion a'r hen gaer a safai yn yr un fan rywbryd cyn y bedwaredd ganrif. Gwelir hyn yn amlwg iawn yng Nghaernarfon. Saif Caernarfon y Rhufeiniwr Segontium—ar fryncyn gerllaw'r ffordd fawr i Feddgelert, ond y mae'r castell a'r dref a adeiladwyd gan Edward I ar lan afon Seiont, lle yr ymarllwys honno i afon Menai. Prin y medrir lleoli rhai o'r caerau Rhufeinig erbyn hyn, gan mor llwyr y diflannodd pob atco amdanynt. Gadawodd y Cymry iddynt fyned yn adfail oherwydd bod canolfan en bywyd hwy yn y wlad ac nid yn y dref. Gwelodd Geralt rywfaint o fawredd yr hen gaerau hyn, a rhydd ddisgrifiad o'r hyn y bu yn syllu arno yng Nghaerleon, ond ymadawsai'r gogoniant oddi yno, ac nid oedd yn aros ond adfeilion muriau'r hen ddinas i awgrymu'r rhwysg a fu yno gynt.^[2]

Y mae'r rheswm paham y sefydlwyd ambell dref (a phentref, o ran hynny) i'w weld yn amlwg wrth edrych ar ei safle. Adeiladwyd rhai mewn mannau lle gellid pontio afon, fel Llanrwst ar afon Gonwy; eraill lle yr ymarllwys afon i'r môr, megis Aberystwyth ac Abertawe ac Aberdyfi; ac eraill drachefn ar groesffyrdd, megis Llanerchymedd a Llangefni. Codwyd rhai trefydd i gyflenwi anghenion pobl a gyrchai ar bererindod neu rywbeth o'r fath—Tyddewi, er enghraifft—neu wrth ystlys mynachlog, fel Ewenni, neu gastell, fel Dinbych; ac, fel y ceir dangos, dyma'r ffurf fwyaf cyffredin yng Nghymru. Yn wir, anodd yw cael tref na bu ryw dro gysylltiad rhyngddi â chastell.

Pe medrid cael rhagor o hanes bore Cymru, y mae'n lled. debyg y gwelid mai'r dref farchnad oedd y ffurf gynharaf ar dref, a bod i rai o'r trefydd hynny hanes didor o gyfnod bore iawn i lawr i'n dyddiau ni. Fel y dywedwyd eisoes, perthynai i bob cymwd adran arbennig a adwaenid fel y faerdref. Yno yr oedd canolfan bywyd diwydiannol y cymwd. Yr oedd y faerdref, fel rheol, yn lled agos i lys yr arglwydd, a naturiol iawn yw casglu bod anghenion y llys wedi peri i ddiwydiannau eraill, heblaw'r diwydiant amaethyddol, dyfu o'i gwmpas yn fore iawn. Fel y gellid tybied, yr oedd ansawdd bywyd y llys yn uwch na bywyd y rhelyw o bobl y cymwd, a galwai am foethau a oedd allan o gyrraedd y taeog. Yma, felly, ar y faerdref, y ceid crefftwyr y cymwd yn byw, a threulient ran helaeth o'u hamser yn cynhyrchu nwyddau at wasanaeth y llys.^[3] Yn y modd hwn hefyd y dechreuodd trafnidiaeth dyfu a chanolbwyntio yn y faerdref. Yr oedd hyn yn wir, y mae'n debyg, yn enwedig am borthladdoedd fel Nefyn, Tywyn Meirionydd, a Chaernarfon yn y gogledd, a hefyd am ambell gymwd yng Ngheredigion a Chaerfyrddin, a ddatblygasai rywbeth tebyg i fywyd trefol hyd yn oed cyn i'r Normaniaid. ddyfod a thrawsfeddiannu'r wlad. Lled annelwig, fodd bynnag, oedd y bywyd trefol yn y lleoedd hyn, ac y mae'n sicr na pherthynai iddo ond ychydig iawn o nodweddion cyffredin bywyd tref yr oesau canol.^[4]

Prif nodwedd y bywyd hwnnw oedd ei annibyniaeth ar fywyd y faenor. Gellir edrych arno fel ymdrech i dorri hualau'r bywyd gwledig—hualau a lesteiriai dwf bywyd rhydd; a chyn y gellid sicrhau hyn, rhaid oedd ei ddiogelu rhag peryglon oddi allan a rhag rhaib arglwyddi. Yn raddol, wrth gwrs, y datblygodd y dref cyn uched â hyn, a chaed llawer brwydr boeth cyn cyrraedd ohoni i'r tir dewisol hwn. Nodwedd arall yn ei bywyd—er nad oedd ond hedyn—oedd y syniad am gorfforaeth o nifer o ddynion yn cydweithredu nes datblygu math o bersonoliaeth gyfansawdd; ac y mae'n bosibl mai hon oedd un o'r gwersi pwysicaf a ddysgodd trefydd yr oesau canol.^[5] Ar y faenor, ymddygid at bawb fel unigolyn, a rhaid oedd i bawb gadw ei le a chyflawni'r dyletswyddau priodol yn y safle honno; ond gweithredai'r trefwyr fel un gŵr pan fyddent yn ymwneud â'u harglwydd, er nad oeddynt hwythau ychwaith yn anghofio mai personol oedd y breintiau yr ymladdent amdanynt.

Yr enw a ddefnyddir ar dref o'r fath yw bwrdeisdref neu fwrch, a gelwir ei thrigolion yn fwrdeis. Ystyr y gair bwrch, (borough), neu burg, yw lle cadarn wedi ei amgylchu â chlawdd. yn union fel y gwnai'r Cymry yn eu dinasoedd mynyddig. Amgylchid pentrefi'r Saeson ag amddiffynfeydd o'r fath, a gelwid hwy yn "tuns"—y gair y deilliodd yr enw "town ohono. Gair Ffrangeg yw burg neu bourg, yn golygu yr un peth â tun, a dichon mai o'r gair hwn y tardd "borough" y Sais a "bwrch" y Cymro, er fod gan yr Eingl Saes y gair burh a olygai bron yr un peth.^[6]

Dibynnai rhyddid y dref ar Siartr a roddai i'r bwrdeis freintiau neilltuol (franchises). Y mae'r Siartrau hyn yn debyg iawn i'w gilydd—ffaith a dystia am unoliaeth rhyfedd bywyd yr oesau canol. Rhoddid y Siartr iddynt gan arglwydd y faenor y safai'r dref arni, dro arall gan abaty, neu weithiau gan y brenin ei hun. Yn wir, daeth noddi'r bywyd trefol yn rhan o gynllun a fabwysiadwyd gan frenhinoedd Lloegr i ddarostwng awdurdod yr arglwyddi tir. Datblygiad graddol fu i'r Faenor, ond gellir dywedyd bod y fwrdeisdref yn greadigaeth arbennig. Rhan o diriogaeth rhyw arglwydd neu'i gilydd oedd y dref (oblegid nid oedd lathen o dir yn unman heb ei arglwydd) wedi ei symud o'i awdurdod ef a'i breintio â mesur o hunan lywodraeth. Rhyddid oedd y delfryd, a masnach a diwydiant oedd y moddion a ddefnyddid i gyrraedd y delfryd hwnnw.

Yr oedd trefydd Cymru yn greadigaethau mwy uniongyrchol na threfydd odid unrhyw ran arall o orllewin Ewrob. Ar wahân i ambell hen dref farchnad, na wyddom ond y nesaf peth i ddim am ei chychwyn, nid oes odid dref yng Nghymru nad yw'n greadigaeth arbennig, ac yn greadigaeth estron at hynny.

Y mae'n bwysig cofio mai'r Norman a ddarostyngodd Gymru. Meddiannwyd hi gan y Rhufeiniaid, a chafodd y Sais aml ysgarmes ar ei goror; ac unwaith neu ddwy, fel yn amser Harold, gwnaeth ymgais i'w choncro, ond y Norman, fesul tipyn, a'i darostyngodd.

Fel ad—daliad i rai o'i brif ganlynwyr am eu cymorth ym mrwydr Senlac, rhoddodd William Goncwerwr dir iddynt ar ororau Cymru. Cafodd Fitzosbern, arglwydd Breteuil yn Normandi, arglwyddiaeth Henffordd. Daeth Caer, ymhen ychydig flynyddoedd wedi'r Goncwest, i ddwylo Huw o Avranches—Hu Fras, fel y galwai'r Cymry ef, a'r Amwythig i ddwylo Roger o Fontgomeri, ac yn ddiweddarach gwnaed Fitzhamon yn Arglwydd Caerloyw. Dengys Domesday Book, a gasglwyd at ei gilydd ymhen ugain mlynedd wedi glanio o William yn yr ynys hon, beth oedd y dynged a wynebai

Trefaldwyn yn 1610

Gymru. Erbyn hynny yr oedd Huw, Iarll Caer, wedi medd— iannu Rhuddlan a hawlio teyrnged gan y trigolion. Yr oedd Roger Montgomeri, yntau, wedi adeiladu ei gastell yn Hen Domen, gerllaw Trefaldwyn, y dref a enwyd ar ôl un o'i gwnstabliaid ef. Yr oedd nifer o gestyll eisoes wedi eu codi o amgylch Henffordd, ac nid hir y bu Fitzhamon cyn ymosod ar Fro Morgannwg a chodi castell yng Nghaerdydd.^[7]

Y cam cyntaf, felly, yng nghwrs y darostyngiad oedd meddiannu adran o'r wlad ac adeiladu castell yno i gadw'r trigolion i lawr a chodi teyrnged oddi arnynt. Ond nid oedd bywyd mewn castell neilltuedig felly yn ddymunol iawn; nid gwaith hawdd oedd i'r garsiwn gael angenrheidiau bywyd, oherwydd gwell fuasai gan y brodorion eu gweled yn trengi, ac nid oes felly lawer o le i amau mai er mwyn cyflenwi anghenion gwŷr y castell y sefydlwyd tref yn ei gymdogaeth. Ond ni ellid denu'r estron i beryglu ei fywyd heb gynnig iddo freintiau neilltuol, ac oherwydd hyn cynigiai arglwydd y castell freintiau o bob math i'r sawl oedd barod i fwrw'i goelbren gydag ef trwy ddyfod i fyw i'r dref a ymnythai megis dan aden y castell.

Cafodd Fitzosbern, Iarll Henffordd, brofiad yn ei gartref ym Mreteuil, yn Normandi, cyffelyb i'r hyn a gafodd ar ororau Cymru. Saif y pentref hwnnw ar gwr coedwig eang; ac er mwyn cael cymorth i ddarostwng y rhan honno o'r wlad, fe roddodd Fitzosbern, yn 1060, freintiau bwrdeisdref i'r pentref bychan distadl hwnnw, ac o'r fan honno y tarddodd y rhan fwyaf o'r siartrau a roddodd fôd i drefydd Cymru. Rhydd Dr. Lewis, yn ei lyfr diddorol ar y Medieval Boroughs of Snowdonia, restr o fwrdeisdrefi Cymru y mae dylanwad Breteuil i'w weled ar eu siartrau.

Wrth gwrs, byddai raid i'r bwrdeis dalu am y breintiau a fwynhaent, ac yr oedd y rhent a dderbyniai'r arglwydd yn dâl am ollwng rhai o'i hawliau o'i ddwylo yn gymhelliad pellach dros iddo fodloni i wneuthur hynny.

Ceir, felly, fod twf y dref yng Nghymru yn rhwym wrth gynllun y Norman i'w ddarostwng, a cheir siartr tref bron ym mhobman lle ceir castell. Pan orchfygwyd Cymru yn 1282, mabwysiadodd Edward I yr un cynllun i gadw Gwynedd i lawr, ac adeiladodd gestyll yng Nghonwy, Beaumaris, Caernarfon, Cricieth, Harlech a'r Bere yn gylch am y rhanbarth. Rhoddwyd breintiau dinesig i'r trefydd oedd wrth draed y cestyll, ac ar ol dyddiau Edward i rai trefydd eraill hefyd nad oedd gastell ynglŷn â hwy, megis Niwbwrch, Nefyn, Pwllheli, a'r Bala. Ni wyddys i Dywysogion Cymru erioed fabwysiadu'r cynllun hwn i sefydlu trefydd; oni wnaeth Llywelyn ap Gruffydd, un o dywysogion Powys, hynny yn Llanfyllin, a'i dad Gruffydd yn y Trallwng. Ond fel y ceir gweled, yr oedd dylanwad y Norman yn amlwg ar y breinlenni hynny hefyd.^[8]

Rhed bron yr un syniadau trwy'r holl siartrau hyn, a dichon mai'r dull rhwyddaf i ddwyn bywyd beunyddiol y bwrdeis gerbron yw craffu ar rai o'r nodweddion cyffredin hynny.

Cychwyn y rhan fwyaf gyda dywedyd bod y fan a'r fan o hynny allan i gael ei ystyried yn fwrch neu fwrdeisdref rydd. Nid oes, mewn gwirionedd, unrhyw wahaniaeth rhwng y ddau air, ac nid yw ychwanegu'r gair rhydd yn golygu bod gan y naill fwy o ryddid na'r llall.^[9] Fel arwydd ymarferol o realiti'r rhyddid hwn ac o'r gorfforaeth a oedd i dyfu ohono yn y man, caniateid i'r bwrdeis benodi dau feili i'w cynrychioli yng nghario allan waith y fwrdeisdref. Dewisid y beili, fel rheol, ar ddygwyl Mihangel. Dyma gnewyllyn y llywodraeth leol, ac er bod cwnstabl y castell, lle byddai un, yn gweithredu fel maer y fwrdeisdref, nid oedd y dinasyddion heb elfennau hunan-lywodraeth. Rhoid iddynt hawl i gynnal llys cyfraith o'r eiddynt eu hunain heb ymyriad y siryf, er nad oeddynt yn rhydd oddi wrth ymweliadau barnwyr y brenin pan fyddent ar gylch. Caniateid iddynt garchar o'r eiddynt eu hunain, lle cosbid troseddwyr a dorrai ddeddfau'r ddinas, ond os byddai'r trosedd yn golygu colli bywyd neu dorri aelod, hawliai'r brenin iddo gael ei brofi yn ei lysoedd ef. Rhoid i'r bwrdeis hefyd ganiatâd i gael mechniaeth pan gyhuddid hwy am drosedd, pryd y cedwid troseddwr o ardal wledig yng ngharchar hyd ddydd praw.

Un o gwestiynau llosg y cyfnod oedd gwanc y penaethiaid am gymryd y tir gwyllt a'i droi yn dir hela iddynt hwy eu hunain, ac y mae mewn llawer o'r siartrau gyfeiriad at ryddid oddi wrth y gorthrwm hwnnw; hynny yw, dywedir mewn byr eiriau nad yw tir y bwrch i gael ei droi yn fforest nac yn dir i fagu cwningod. Braint arall oedd cael gwared â'r Iddewon a oedd yn ddraen yn ystlys masnachwyr y cyfnod, oherwydd y llogau afresymol a godent am roi benthyg arian ac am y defnyddid hwy yn fynych gan y brenin i gasglu trethi. Dichon, fodd bynnag, mai'r arwydd sicraf o'r rhyddid a fwynheid yn y dref oedd y gallai unrhyw un a fedrai ffoi i'r dref ac aros yno am ddiwrnod a blwyddyn hawlio'i ryddid, beth bynnag oedd ei gyflwr cyn hynny. Bu hyn yn gaffaeliad mawr, a mynych y cyrchai'r taeog, a flinasai ar fywyd llafurus y faenor, i'r ddinas er mwyn dyfod yn ŵr rhydd. Wrth gwrs, rhaid oedd iddo gymryd ei ran ym mywyd y ddinas—scot and lot, fel y dywedid—hynny yw, rhaid oedd iddo fentro ei siawns a chymryd y drwg a'r da, y cyfrifoldeb yn ogystal a'r fraint, a oedd yn gysylltiedig å bywyd dinesydd.

Câi'r bwrdeis freintiau masnachol hefyd. Rhaid oedd iddynt, i raddau helaeth, ddibynnu ar ddiwydiant a masnach am foddion cynhaliaeth, ac er mwyn masnachu, rhaid oedd cael caniatâd i gario nwyddau o fan i fan ar draws y wlad—gorchwyl anos yn y dyddiau hynny nag yw heddiw. Pan estynai arglwydd arbennig fraint o'r fath, ni allai, wrth gwrs, fyned dros derfynau ei arglwyddiaeth ei hun, ond os byddai'r dref ar dir y goron, cyrhaeddai'r rhyddid hwn dros holl diriogaethau'r brenin, sef y rhannau hynny o Gymru a oedd yn ei feddiant, Lloegr a rhannau helaeth o Ffrainc. Er enghraifft, rhoddodd Llywelyn ap Gruffydd ap Gwenwynwyn siartr i dref Llanfyllin, ond gan nad oedd ond dau gymwd—Mechain Uwch y Coed a Mochnant uwch Rhaeadr—yn ei feddiant ef, nid oedd llawer o werth yn y caniatâd a roed i'r bwrdeis i fasnachu'n rhydd trwy'r holl diriogaeth. Ar y llaw arall, rhoddodd Rhisiart II siartr i dref Groesoswallt yn 1399 a rhyddhaodd fasnachwyr y dref oddi wrth bob toll trwy ei diriogaethau i gyd, ag eithrio dinas Lundain; a chyffelyb oedd y breintiau a gâi dineswyr bwrdeisdrefi'r goron yng Ngwynedd yn nyddiau Edward I.

Ynglŷn â masnach y ceir cyfeiriad at Urdd y Masnachwyr—y "Gild,"^[10] fel y gelwid hi. Nid oes odid Siartr na chyfeiria at y Gildo neu at y dreth—yr Hanse—y byddent yn arfer a'i thalu. Meddai masnachwyr y cyfnod gyfundrefn a oedd gyfled ag Ewrob, gyda'i chanolfan, fel rheol, yn ninasoedd Gogledd Germani, a chyda sefydliadau lleol ymhob tref o bwys ar y cyfandir. Yr oedd bod yn aelod o'r urdd leol yn anhepgor i fedru masnachu o gwbl.

Naturiol iawn oedd i Gild y masnachwyr chwarae rhan bwysig ym mywyd y dref, ac yr oedd perthynas agos rhyngddi â'r gorfforaeth leol, fel y gellid ei galw. Perthynai iddi neuadd, a ddaeth mewn dyddiau diweddarach i gael edrych arni fel neuadd y dref. Wrth gwrs, mewn llawer tref ceid neuadd drefol hefyd, ond y mae'r ffaith bod neuadd y Gild yn cael ei defnyddio mor fynych fel neuadd y dref yn dangos mor agos oedd y berthynas rhyngddynt.

Nid bob amser, fodd bynnag, y byddai'r masnachwyr a'r bwrdeis ar delerau da â'i gilydd. Golygai bod yn aelod o urdd y masnachwyr gryn dipyn o gost, oherwydd y mynych wledda a'r rhwysg a gedwid ganddynt, ac nid pawb a allai fforddio ymuno â hwy. Cyfarfyddent, fel rheol, yn y bore, a mynych fyddai'r ciniawa fin hwyr. Hwynthwy a drefnai'r modd yr oedd masnach i'w chario ymlaen, a phwy oedd i gael masnachu, ac nid rhyfedd, felly, iddynt ennyn dicter y rhai nad oeddynt yn aelodau.

Yn sgil undeb y masnachwyr cododd urdd arall, sef urdd y crefftwyr, ond ni wyddys pa un ai datblygiad naturiol ai twf gwrthwynebol ydoedd. Ymddengys fod y crefftwyr ar y dechrau yn aelodau yn urdd y masnachwyr, ond fel y cynyddai costau'r urdd honno, teimlent fod parhau yn aelodau yn ormod o dreth arnynt. Dywed rhai, fodd bynnag, mai datblygiad naturiol oedd undeb y crefftwyr. Y mae hanes diddorol iawn i'r undebau hyn, ond nid oes iddynt le mor amlwg yn y siartrau ag y sydd i urdd y masnachwyr. Ni ystyrid unrhyw siartr yn gyflawn onid oedd gyfeiriad at ryddid masnachol ynddi, a golygai hynny, fel rheol, sefydlu urdd masnachwyr yn y dref. Mewn llawer o'r siartrau hefyd dywedir bod y breintiau i fod yn gyfartal, ac i'w defnyddio yn yr un modd, à breintiau tref Henffordd ar y goror, lle llywodraethai Fitzosbern yn ôl braint a defod ei dreftad ym Mreteuil.

Dyma ffurf gyffredin y siartrau hyn. Byddai weithiau ychydig wahaniaeth yn ôl cyflwr a safle'r dref; er enghraifft, lle byddai castell, ni chaniateid i'r bwrdeis ddewis eu maer eu hunain—cwnstabl y castell a fyddai maer y dref bob amser.

Wrth gwrs, yr oedd perthynas agos a hanfodol rhwng y dref a'r castell. Estroniaid, fel y milwyr yn y castell, oedd y bwrdeis hwythau. Siaradent Ffrangeg, fel y siaredid hi gan y Normaniaid, y mae'n debyg, ac yr oeddynt, lawn cymaint a'r milwyr eu hunain, yn rhan o'r cynllun goresgynol: ac mewn awr gyfyng caniateid iddynt ffoi i'r castell am nodded. Mewn gwirionedd, nid oedd muriau'r dref ond muriau'r castell wedi helaethu ychydig arnynt—cyfuniad sydd i'w weled yn eglur mewn hen dref fel Conwy hyd heddiw.

Breteuil.

Telid swm blynyddol i'r arglwydd, pwy bynnag fyddai, am y breintiau hyn, hynny yw, a defnyddio'u termau arferol hwy, ffermid y fwrdeisdref gan y bwrdeis. Golygai hyn wneuthur un fargen dros yr holl fwrdeis. Ond yr oedd perygl arall hefyd, sef y gallai'r arglwydd newid y tâl neu fynnu ychwaneg o wasanaeth oddi ar y dineswyr, a bu aml frwydr rhwng arglwydd a bwrdeis cyn y cafwyd y "ffarm," fel y dywedent, am rent benodol a digyfnewid. Adnewyddid yr hawl bob tro y deuai. arglwydd newydd i'r arglwyddiaeth, neu frenin newydd i'r orsedd. Ymddengys nad oedd y gyfraith yn gofyn am hyn, ond teimlai'r bwrdeis yn sicrach eu gafael o gael cadarnhau'r hen Siartr gan yr arglwydd neu'r brenin newydd.

Gwahaniaethai'r trefydd oddi wrth ei gilydd nid yn unig o ran maint ond hefyd yn rhif ac ansawdd y boblogaeth. Bychain, o angenrheidrwydd, oedd y trefydd a gododd Edward I yn y gogledd, ac yr oedd y rhannau oedd y tu mewn i'r muriau yn llai fyth. Cynhwysai Conwy tua 700 o aceri o fewn y fwrdeisdref, ond yr oedd y rhan fwyaf o lawer y tu allan i'r muriau. Yr oedd Caernarfon yn fwy na chymaint arall—1,460 o aceri. Milltir o gylch, meddai Harrison, oedd muriau tref Groesoswallt. Ar y llaw arall, yr oedd bwrdeisdref Llanfyllin yn chwe milltir o hyd a dwy filltir o led, a'r Trallwng wyth milltir o hyd a thair neu bedair milltir o led. Diddorol yw sylwi mai gan dywysogion Cymreig, disgynyddion i Wenwynwyn, tywysog Powys, y sefydlwyd y ddwy fwrdeisdref hyn. Cydredai eu terfynau â therfynau'r plwyfi, ond teg yw cofio i Charlton, Iarll Normanaidd Powys, ychwanegu at y Trallwng.^[11]

Rhif y bwrdeis yn y Trallwng yn 1309 oedd 173, a 30 yn Llanfyllin.^[12] Yn amser Lacy, 120 o fwrdeis oedd yn Ninbych a 24 yn Abergele.^[13] Chwech ar hugain o fwrdeis oedd yng Nghastell Newydd Emlyn yn 1304, ond erbyn 1316 yr oedd yno 86 o denantiaid yn dal tyddynnod.^[14] Yn Nefyn, yn 1287, cyn cael siartr, yr oedd cynifer â 93 o denantiaid—y rhan fwyaf ohonynt yn bysgotwyr—ond tua 50 oedd y nifer cyffredin yn y bwrch. Yng Nghricieth, yn 1294, nid oedd ond naw o fwrdeis, a dim ond un ar ddeg yn Harlech. A barnu wrth nifer y daliadau, tua 60 o denantiaid oedd yng Nghaernarfon ac ychydig dros 80 ym Miwmares.^[15] Wrth gwrs, yr oedd hefyd yn y trefydd hyn wragedd a phlant a rhyw nifer o wŷr na ddalient fwrgais, ac o ganlyniad nas rhestrid fel bwrdeis.

Yr oedd poblogaeth y castell yn aml yn fwy na phoblogaeth y dref. Yr oedd felly yng Nghricieth yn 1294, pan oedd 28 o filwyr, heblaw'r cwnstabl, yn y castell, a dim ond naw of fwrdeis yn y dref; ac yr oedd 27 o filwyr yn Harlech, a rhif y dineswyr yn ddim ond un ar ddeg.^[16]

Y mae'n debyg mai Saeson a Normaniaid oedd mwyafrif mawr y boblogaeth lle bynnag yr oedd castell, ond yr oedd nifer da o Gymry yn y trefydd lle nad oedd un. Yr oedd Nefyn a Phwllheli, er enghraifft, yn llawer mwy Cymreig na Harlech a Chricieth. A barnu oddi wrth yr enwau, tri Chymro yn unig oedd yn Harlech yn 1294,^[17] ac ymddengys nad oedd yr un Cymro ymhlith 120 dineswyr Dinbych. Yn wir, pwysleisir yn Siartr Dinbych mai Saeson a'u disgynyddion yn unig a gâi freintiau'r dref honno.^[18] Saeson hefyd oedd dineswyr y Bala,^[19] ac nid oedd ond pedwar Cymro yn Abergele. Ar y llaw arall, nid oedd ond dau Sais yn Llanrwst.^[20] Yr oedd Niwbwrch, Môn, hefyd yn llawer mwy Cymreig na Biwmares ym mhen arall yr ynys.^[21] Ymddengys mai cymysg oedd poblogaeth Castell Newydd Emlyn, ond Cymry oedd bwrdeis Atpar, a sefydlwyd gan Ddafydd Martin, Esgob Tyddewi.^[22]

Cododd Edward I y rhan fwyaf o'i drefydd ar hen faerdrefi cymydau. Saif y Bala ar faerdref cymwd Penllyn, Caernarfon ar hen faenor Caernarfon a thaeogdref Llanbeblig; a Harlech ar daeogdref a berthynai i gastell oedd yno cyn adeiladu castell Edward. Peidiodd ag ymyrryd ond cyn lleied ag a fedrai â bywyd yr uchelwyr, a chymerodd i'w feddiant y tiroedd hynny a ystyrid fel eiddo personol y tywysogion.^[23]

Rhennid y trefydd hyn yn fân adrannau a adwaenid fel bwrgais (burgage). Y rhannu hwn oedd cnewyllyn y gyfundrefn. Yr oedd bwrgais yng Nghaernarfon yn 80 troedfedd o hyd a 60 o led; ym Miwmares, 80 troedfedd a 40 troedfedd. Yn ôl syniadau'r oes honno, perthyn i'r tir yr oedd breintiau'r dref, ac am hynny y sawl a ddaliai fwrgais a gâi ran a chyfran yn y breintiau. Ar y darn hwn o dir adeiladai'r bwrdais dŷ neu siop. Yn siartr Degannwy, 1252, dywedir bod pob bwrdais i gael hanner acr o dir i adeiladu tŷ a buarth arno. Yn Aber— tawe cai'r bwrdais ddigon o dir i adeiladu arno dŷ a chyntedd, bragdy a ffwrn, ac efô oedd biau saith troedfedd o flaen drws ei dŷ; ac yr oedd hefyd erwau y tu allan i furiau'r ddinas at ei wasanaeth. Yn Negannwy yr oedd dwy erw o dir âr yn perthyn i bob bwrgais. Denid pobl i sefydlu yng Nghricieth trwy gynnig iddynt 60 erw bob un, ac fel y sylwyd eisoes, y tu allan i'r muriau yr oedd y rhan fwyaf o'r bwrch.^[24]

Wrth ystyried y trefniadau hyn, y mae'n bwysig cadw amgylchiadau'r cyfnod mewn cof. Yr oedd y bobl hyn mewn perygl beunyddiol am eu bywyd; ni allent ddibynnu ar eu cymdogion Cymreig i gynyrchu a gwerthu'r pethau yr oedd arnynt hwy angen amdanynt yn gyfnewid am y nwyddau a gynyrchent hwythau yn y dref, felly rhaid oedd cael tir âr a phorfa a thir gwyllt y tu allan i'r dref at eu gwasanaeth, yn union fel y'u ceid yn y cymwd ac ar y fanor.

Yn Siartr Dinbych, 1290, a sgrifennwyd mewn Ffrangeg Normanaidd, ceir digon o enghreifftiau o hyn. Yn ôl y siartr honno, rhoddodd Henry Lacy i ŵr o'r enw William o Pontefract ddwy fwrgais yn y dref o fewn y muriau, dau fuarth neu gadlas y tu allan i'r muriau a chymaint o dir âr yn Llewenni ag y medrai dau ych ei drin, ynghyda'r hawliau ychwanegol a oedd yn gysylltiedig â thir o'r fath. Eto, i William y Pedler (?) un fwrgais yn y dref, un gadlas y tu allan i'r muriau a chymaint o dir år yn Llewenni ag y medrai un ych ei drin ynghyda'r breintiau ychwanegol.^[25] Dengys hyn mai'r fwrgais a roddai hawl ar y tiroedd eraill, a bod i bob bwrgais, ar gyfartaledd, gymaint o dir âr ag y medrai'r bwrdais ei drin gydag un ych, sef, yn ôl cyfrif arferol y cyfnod, tua 15 acr, er y dywed Llyfr Du Tyddewi mai saith acr oedd y "bovate" yno.^[26] Yr hyn a olygid wrth y breintiau ychwanegol, a oedd megis ynghlwm wrth y tir âr, oedd hawl ar gyfran o dir gwyllt a choedwig. Ceir cyfeiriad at y tir hwn ymhellach yn y siartr lle dywedir y câi'r sawl a biau'r hawl "housebote"—coed at bwrpas tŷ a thân—a haybote "—ceuwydd at godi gwrychoedd yng nghoed Llewenni, a ymestyn ar hyd ochr y ffordd rhwng Pont Ruffydd ac afon Elwy.^[27] Yn yr un modd rhoddodd Llywelyn ap Gruffydd ap Gwenwynwyn i fwrdeis Llanfyllin hawl i borthi moch yn ei goedwigoedd ac i dorri tanwydd neu goed at adeiladu tŷ neu wneud dodrefn neu offer, oddieithr yn ffriddoedd Garthgine, Llanviglo a Myfod.^[28] Rhoddid cosb drom ar y sawl a ddelid yn cymryd coed o fforestydd yr arglwyddi, fel y dengys helyntion tenantiaid Llannerch yn arglwyddiaeth dyffryn Clwyd. Mewn llys fforest a gynhaliwyd gan swyddog— ion Grey, Arglwydd Rhuthyn, yn 1295, dirwywyd Madoc ap Anian 6d. am dorri ceuwydd; Iorwerth Vaughan am dorri derwen, 6d.; Kenneth ap Thomas am gario coed crin o Nantclwyd, 6d. ; Anian y Crydd (?) am dorri cangau o dderw i'r ychen, 1/- (i wneud iau neu dinbren neu, fe ddichon, yn fwyd iddynt). Yr oedd bwrdeis Abertawe yn fwy ffodus. Caent saith acr o dir âr bob un a chaniatâd i dorri coed at wneud llongau am dâl o swllt y llong. Caent hefyd hela yn y coedwigoedd, ond nid oeddynt i ddal yr hydd a'r carw a'r anifeiliaid eraill a restrid fel anifeiliaid helwriaeth. Caent anfon eu da i bori i'r fan a fynnent ar yr amod y gofalent am eu dwyn yn ôl y nos (Siartrau Abertawe, 1153—1184).

Y mae gennym ddigonedd o dystiolaeth am agwedd amaethyddol y bwrdeisdrefi hyn. Yr oedd 51 o 61 bwrdeis tref Gaernarfon yn trin tir, a gellid gweld eu hysguboriau o fewn muriau'r ddinas a'u beudai y tu allan iddynt.^[29] Rhentid peth o'r tir am 2d. yr acr, a pheth am Id. Telid 2d. a 3d. yr acr yng Nghonwy, ond ni thelid mwy na cheiniog yng Nghricieth. Pysgota ac amaethu oedd prif ddiwydiannau bwrdeis Nefyn, a cheir manylion am eu heiddo. Wele eiddo Dafydd ap Madog: 50 ychen, 25/-; I ceffyl, 5/-; 8 o wartheg, 26/8; 10 o ddefaid, 5/- 4 crannog o fancorn, 8/-; 2 rwyd, 4/-; manion eraill, 10/-; cyfanswm, £4 3 8.^[30] Dyma fanylion am eiddo Sais o'r enw John Collier a oedd yn fwrdais yn Harlech yn ystod gwrthryfel Glyn Dwr yr oedd ganddo 165 o wartheg, 40 o geffylau, 100 o ddefaid, 100 o eifr, a phethau eraill, y cwbl yn werth £40. Yn ystod yr un gwrthryfel collodd Caernarfon 1,000 o anifeiliaid^[31]—gwartheg yn bennaf. Collodd Conwy dda ac ŷd gwerth yn agos i £1,500, a chollodd un bwrdais gynifer â 300 o ddefaid mawr. Dywedir bod un o ysguboriau Rhuthyn yn mesur 16 llath a'i bod yn llawn o geirch.^[32] Dywed Leland, a ymwelodd â Chroesoswallt yn amser Harri VIII, iddo weled cynifer à saith ugain o ysguboriau o fewn muriau'r dref, lle cedwid ŷd a gwair y dineswyr.^[33]

Y mae nifer y melinau y cyfeirir atynt yn dystiolaeth i'r un perwyl. Dwy felin oedd yng Nghaernarfon, un wrth y Porth Mawr a'r llall ar y Cadnant, ond yr oedd tair yng Nghonwy, dwy yng Nghyffin ac un yng nghymdogaeth Castell. Weithiau fe ymgymerai'r trefwyr à ffarmio'r felin, bryd arall byddai yn nwylo'r arglwydd neu rhentai rhywun hi ganddo. Yn nwylo'r bwrdeis yr oedd melinau Conwy a'r Bala,^[34] ond ffermid melinau Caernarfon gan unigolion. Yn Ninbych cadwai'r arglwydd y felin a'r ffwrn yn ei law ei hun, a gorfyddai i'w denantiaid fyned â'u grawn i'w falu i'r naill a'u toes i'w grasu i'r llall.^[35] Yr oedd tair melin yn Nhyddewi, a rhaid oedd i bob bwrdais gymryd tri thro yn y felin,^[36] hynny yw, y mae'n debyg, fyned i'r melinau hyn yn ei dro er mwyn i'r arglwydd fedru codi toll arno a chael ei lafur.

Gwahaniaethai'r trefydd hefyd ym mesur eu rhyddid oddi wrth ofynion eu harglwyddi. Gorfyddid i denantiaid Dinbych ofalu am ddyn i ymladd os byddai galw am hynny.Williams op. cit., 122 a 123. Disgwylid i fwrdeis Penfro a Hwlffordd fyned gyda'u harglwydd i ryfel o fewn terfynau'r sir, a disgwylid hefyd i fwrdeis Hwlffordd fyned i'w hebrwng ar ei ffordd i'r senedd.^[37] Yn Ninbych, talai etifedd rent blwyddyn fel gollyngdod (relief) pan etifeddai eiddo ei dad, a chodid ebediw gan arglwyddi Croesoswallt. Disgwylid i bob bwrdais yn Nhyddewi weithio diwrnod yn y cynhaeaf i'r Esgob neu dalu ½d. o iawn iddo, fel y gwelai ef yn dda ddewis. Fodd bynnag, nodweddid pob bwrch, pa mor ddistadl bynnag ydoedd, gan absenoldeb rhai o'r gofynion hynny oedd yn rhan hanfodol o fywyd y fanor. Pa faint o'r rhyddid hwn oedd yn anhepgor cyn y gellid ystyried lle arbennig yn fwrch sydd gwestiwn na all neb ei benderfynu. Er enghraifft, yr oedd yn Llewenni, yn arglwyddiaeth Dinbych, fwrch o'r enw Niwbwrch,^[38] nad oedd ynddo ond 12 o ddaliadau, a adwaenid fel plasau (placea), pob un yn mesur tuag 20 rhwd. Ar wahân i'r enw, nid oes gennym ddim manylion am y breintiau a fwynheid. Nid oedd, y mae'n debyg, ond un enghraifft o fwrch a beidiodd â bod— fel y peidiodd y Bere tua 1295.^[39]

Annelwig odiaeth ydoedd byrchau neu drefydd esgobaeth Tyddewi hefyd. Yr oedd Llanddewibrefi yn un ohonynt— yr un, fe ddichon, oedd â lleiaf o arwyddion tref yn perthyn iddi. Nid oedd yno ond pedwar bwrdais ar ddeg, a thalent swllt yr un am eu hawl i fwynhau rhyddid y dref (lib'tate ville). Fe'u gorfyddid, fodd bynnag, i roddi gwasanaeth i'r arglwydd a'i weision. Rhaid oedd iddynt ddarparu ymborth i'r stiward neu'r cwnstabl ar eu traul eu hunain, a'i gludo ymhell ac agos fel y byddai galw. Hwynthwy hefyd a ofalai am danwydd a chanhwyllau a halen iddo. Malent eu hŷd ym melin yr arglwydd, a thalent ollyngdod (relief) gymaint à dwbl y rhent, a thrinid eu hachos yn llys y cantref. Ar wahân i'r ffaith y talent swllt am gymaint o hawliau ag a feddent fel bwrdeis, nid oedd eu safle ronyn gwell nag eiddo tenantiaid y faenor.^[40]

Fel manor y sonnir am New Mote, er bod yno gynifer â 42 o fwrdeis, a dalai bob un ei swllt.

Llanddewibrefi.

Yn Llawhaden yr oedd cynifer â 126 o fwrdeis, yn talu swllt o rent bob un am bob bwrgais a ddelid ganddynt. At hynny, yr oeddynt wedi ennill yr hawl na byddai raid iddynt dalu mwy na swllt o ddirwy am unrhyw drosedd—oni byddai yn un ysgeler iawn. Edrychid ar y fraint hon fel un hynod of werthfawr ac fel arwydd lled sicr o annibyniaeth trigolion y dref. Ar yr un pryd, yr oedd raid i fwrdeis Llawhaden ymostwng i fyned â'u hachos i'w drin yn llys yr Hwndrwd, yn lle ei drin eu hunain, fel y gwnai bwrdeis rhydd.

Cyffelyb oedd safle pethau yn Nhyddewi ei hun.^[41] Yr oedd mwy nag un math o fwrdais yno. Daliai rhai eu tir trwy weithred gyfreithiol. "Ni thalai eraill rent, gan fod y rhent yn cael ei godi oddi ar dyddynod eraill oherwydd prynu a gwerthu." Dyma un arall o nodau rhyddid dineswyr—eu hawl i brynu a gwerthu eu heiddo. Ar y llaw arall, yr oedd raid i denantiaid Tyddewi gyflawni yr un gwasanaeth bron a phe baent yn denantiaid manor gyffredin.

Nid oes yn yr enghreifftiau hyn ond annelwig ddefnydd tref. Dibynnai'n gyfangwbl ar hynawsedd eu harglwydd a ddatblygent ymhellach ai peidio. Gallai ef goroni'r gwaith trwy roddi iddynt siartrau i ddiogelu iddynt y breintiau yr oeddynt eisoes yn eu mwynhau, a thrwy estyn iddynt freintiau eraill a oedd, hyd hynny, o'u cyrraedd.

Yn wir, ni ellir edrych ar lawer o drefydd Cymru ond fel pentrefydd maenoraidd a fwynhâi freintiau arbennig, ac yn hyn o beth nid oeddynt yn wahanol i drefydd bychain gwledydd eraill. Er y meddent hawl i fasnachu ac i sefydlu urdd fasnachol, nid oes le i gredu i fasnach ddatblygu llawer yn yr un ohonynt, er yr ymddengys i nifer o fasnachwyr ymsefydlu ym Miwmares, Conwy, Caernarfon a Chaerfyrddin am eu bod yn borthladdoedd. Syrthiodd y rhan fwyaf o fasnach y wlad ddwylo marsiandwyr y goror, a fynychai ffeiriau a marchnad—oedd Cymru. Yn y gogledd, Biwmares oedd y bwysicaf o'r trefydd, er i'r Bala ddatblygu'n eithriadol fel tref farchnad.

Nid ymddengys ychwaith i undeb y crefftwyr gael gwell ffawd—yn nhrefydd y gogledd, o leiaf,^[42] oherwydd ni cheir sôn amdanynt yno. Ni chyfeirir atynt yn y siartrau fel y gwneir at undeb y masnachwyr. Y rheswm am hynny, y mae'n debyg, oedd y berthynas agos rhwng yr urdd honno a rhyddid i fasnachu. Rhan o'r rhyddid i fasnachu oedd yr hawl i ffurfio urdd masnachwyr; ond, fel y bu bob amser, nid oedd y masnachwyr yn barod i drosglwyddo yr un rhyddid i'r crefftwyr, a bu llawer brwydr rhyngddynt, yn enwedig ar y Cyfandir.

Er mai anaml y ceir son am urddau crefftwyr yng Nghymru, ni olygai hynny nad oedd crefftwyr yn y trefydd. Yn wir, fe'n synnir gan amrywiaeth y diwydiannau a noddid gan y bwrdeisdrefi. Wele rai ohonynt melinydd, saer maen, saer coed, bragwr, pobydd, coginydd, sadler, bugail, porthmon, meichiad, porthor, glyfer, plymwr, gof, teiliwr, pannwr, gwehydd, crydd, eurych, cowper, cantwr, barciwr, cigydd, sidanydd, towr, crythor, cloddiwr, etc.—cymysgedd rhyfedd o grefftwyr gwlad a thref.

Diau bod nifer o'r rhain yn Saeson a Normaniaid, ond rhôi'r dref gyfle i'r taeog, yntau, ymryddhau o hualau'r gyfundrefn dir, a diau mai dysgu crefft a wnai y sawl a fedrai ddianc o'r wlad i fwynhau rhyddid tref.^[43] Ceir tystiolaeth i hyn ddigwydd mewn rhai trefydd yng Nghymru nad oeddynt yn gysylltiedig â chastell.

Yr oedd ym Maelor Gymraeg swyddog a adwaenid fel Rhaglaw Arddel. Ei waith ef oedd cofrestru'r dieithriaid a ddeuai i fyw i'r arglwyddiaeth honno, gwylio eu buddiannau, a gofalu am godi tâl arnynt am y breintiau a fwynhaent. Codid tâl o 4d. ar bob un a ddeuai i fyw i'r arglwyddiaeth. Yr oedd cynifer â 26 yng Ngwrecsam yn 1472-3, a 33 yn Burton, a gynhwysai ran o Merford, prif lys y cymwd arall. Crefftwyr o Gymry oedd y rhan fwyaf o'r rhain^[44]—teilwriaid, gofaint, pannwyr, etc.—pobl wedi newid eu byd ac yn dilyn crefft. Sonnir yn y Record of Caernarvon am arddelwyr Gwynedd—gwŷr a driniai'r tir sied a ddisgynasai i ddwylo'r goron yn 1282; ond anfynych y ceir cyfeiriad at grefftwyr yn eu mysg.

Ymddengys mai bychan oedd cariad y beirdd at fywyd tref. Dywedir i Ddafydd ap Gwilym ganmol bwrdeis Niwbwrch am eu bod yn Gymry, a melltithiodd Lewis Glyn Cothi fwrdeis Fflint am mai estroniaid oeddynt.^[45] Bu tref Groesoswallt yn ddigon llygadog i wneud Guto'r Glyn yn fwrdais, a chafodd gywydd canmol yn lle'r tâl a oedd yn ddyledus ganddo fel dinesydd.

Ystôl Drochi, Llanllieni.

Atodiad.

CYWYDD CANMOL I GROESOSWALLT.
(Guto'r Glyn.)

Yn ieuanc, bûm flaenenwr,—
Weithian, tuag oedran gŵr,
Natur i hen, yno trig—
Ddwyn oes mewn tref ddinesig.
A garo ffysigwriaeth—
I gylla hen, drwg yw llaeth;
Iachach i gleiriach o glêr
Ei botes, a'i ddysgl bewter ;
Cael gwres trefi dinesig,
Caru'r cann a'r cwrw a'r cig;
A phrendai y dyffryndir,
A'i parai'n iach, fal pren ir.
Am hynny 'rwyf i'm hannedd
Yn y man caf win a medd;
Dinas hael i'm deau sydd,
Daionusaf o'r dinesydd;
Y castell a'r fantell fain
A'r dref oreu hyd Rufain;
Croesoswallt, cares Iesu
Caer fawr i'r concwerwyr fu;
Llundain gwlad Owain, a'i dir,
Llawndai gwin a pherllandir;
Ysgol rad, disglair ydyw,
A thref y pregethwyr yw;
A gwŷr mydr a gramadeg
Yn teimlo Duw mewn teml deg;
Goreu eglwys gareglwych,
A'i horgan, achlan, a'i chlych;
Gorau llu a gwŷr llawen
Yw gwŷr y Vanachlog Wen;
Gorau gwragedd, gwedd eu gwallt,
A'u trwsiad yw tre Oswallt;
Ynddi mae marsiandi Sieb,
A chordiad a chywirdeb;
Iarll hir piau'r lle hoywryw.

***
Gras i'r ddinas a'r dynion,
A gaded Duw geidwad hon.
Ei gwryda, lle da, lliw dyn,
A'i chomyns a'i gwych iwmyn

Gydag wynt trigedig wyf,
Ag erioed, eu gŵr ydwyf;
Ni wyddiad f'awenyddiaeth
Ado'r dre mwy na dŵr, draeth;
Bwrdais wyf, bwriadus hir,
Be talwn i bwy telir?
Oeded bwrdeisied Oswallt
Y gwerth, nes tyfu o'm gwallt!
O daw pum punt at untal,^[46]
Hwynt hwy, gymain un, a'i tâl;
Bwrdais gynt lle bu wyrda,
Yn tir, fu Owain waed da,
Y gŵr ni wnaeth i'w geraint,
Ond canu i brynu braint;
Un rhodd wyf innau i'r rhain
Yn llaw, ag yn lle Owain;
Cywydd ar oed dydd yw'r tâl,
Cerdd dda ni ddwg hir ddial;
Nid llai cyfrif digrifwch
Na nobl o aur yn y blwch;
Hwy pery—Cymry a'i cân,—
Henw a gair hwy nag arian;
Mi a brydaf i'm brodyr,
Gydag wynt fo'm gad y gwŷr,
Ac nid af heb gennad un
I werthu cerdd oddiwrthyn.^[47]

Llyfrau.

Y FFORDD orau i gael syniad am fywyd tref yr oesau canol yw cymryd siartr tref arbennig a'i hastudio. Wrth gwrs, y mae rhai o dermau'r siartr yn edrych yn ddieithr erbyn hyn, ac efallai wedi colli rhan o'u hystyr, ond nid yw'n anodd eu deall os ceir cymorth cyfieithiad. Ceir casgliad o siartrau gogledd Cymru yn atodiad i lyfr Dr. E. A. Lewis, The Mediaeval Boroughs of Snowdonia. Y mae'r siartrau hyn yn rhedeg, i fesur, ar hyd yr un llinellau. Ceir cyfieithiad Cymraeg o siartr Pwllheli yn y Cymru, Medi, 1892. Ceir nifer o siartrau Powys yn y Montgomeryshire Collections, a siartrau Croesoswallt a'r Amwythig yn Transactions of the Shropshire Archaeological Society. Ceir amryw hefyd yn Archeologia Cambrensis. Cyhoeddwyd siartrau Glyn Nedd ac Abertawe gan Mr. G. S. Francis, a rhai Morgannwg gan Clark— Cartae et alia Munimenta quae ad dominium de Glamorgancia pertinent, Cardiff, Nid oes odid fwrch yng Nghymru nad yw ei siartr wedi ei chyhoeddi yn rhywle neu'i gilydd.

Ceir ymdriniaeth ar y bwrch o safbwynt cyfreithiol yn llyfr Pollock and Maitland, History of English Law, Vol. I. Cyhoeddodd Ballard ddwy gyfrol yn cynnwys ymdriniaeth fanwl ar gyfansoddiad y gwahanol siartrau, dan y pennawd, British Borough Charters. Ceir rhagarweiniad diddorol i'r gyfrol gyntaf gan Ballard ei hun, ac i'r ail gan yr Athro James Tait. Bu farw Ballard cyn i'r ail gyfrol ymddangos.

Ar urdd y masnachwyr yn Lloegr gweler Gross, The Gild Merchant (Gwasg Rhydychen). Llyfr diddorol yw llyfr F. A. Hibbert, The Influence and Development of English Gilds (Gwasg Caergrawnt), wedi ei sylfaenu ar gofnodion Gild yr Amwythig. Rhoddodd Dr. E. A. Lewis sylw arbennig i'r pwnc hwn yn ei lyfr, The Medieval Boroughs of Snowdonia. Y mae'r llyfr hwn yn werthfawr iawn, oherwydd ceir ynddo ymdriniaeth fanwl ar hanes pob un o fyrchau'r gogledd. Cafwyd hefyd lyfrau gwerthfawr ar hanes rhai o'r trefydd ar wahân, megis Old Karnarvon (W. H. Jones); Denbigh (Williams); Oswestry (Cathrall); Chester in Plantagenet and Tudor Periods (Morris); Shrewsbury (Owen and Blakeway); Hereford (Duncombe), a Wrexham (Palmer). Ar lyfryddiaeth y pwnc hwn gweler rhestr fanwl y Dr. William Rees yn Bulletin of the Board of Celtic Studies, II, iv, a III, ii.

Llyfr diddorol iawn yw Memorials of London, T. H. Riley. Gweler hefyd lyfr bychan Miss Dormer Harris, Life in an Old English Town (Coventry). 192

Nodiadau

1. Owen's Pembrokeshire, III, 35.
2. Giraldus Cambrensis: op. cit., 51.
3. Y mae tref Wrecsam yn enghraifft ddiddorol o dref wedi datblygu ar faerdref o'r fath, heb fwynhau dim o freintiau dinesig yr oesau canol. Saif hi ar Faerdref Maelor Uchaf.—Palmer: History of the Parish Church of Wrexham, 3.
4. Gweler E. A. Lewis: Medieval Boroughs of Snowdonia, I; a hefyd yn Transactions of the Royal Historical Society, New Series, Vol. XVII.
5. Gweler Maitland: Township and Borough, a'i ragarweiniad i Gierke's Political Theories of the Middle Ages.
6. Ystyr y gair A.S. burh ar y cyntaf ydoedd lle cadarn, ac nid yw yn hawdd gwahaniaethu rhyngddo a "tun," olygai bron yr un peth. Yn ddiweddarach daeth i gael ei ddefnyddio am unrhyw le lle yr oedd nifer o bobl yn byw os oedd iddo lys. Maitland: Domesday Book, 183—5.
7. Gweler J. E. Morris: The Welsh Wars of Edward I, 1, a J. E. Lloyd: History of Wales, XI a XII.
8. Rhoed siartr i'r Trallwng gan Ruffydd yn 1263—yn agos i ugain mlynedd cyn darostwng y Gogledd—ac i Lanfyllin gan Lywelyn yn 1293, ond yr oedd tywysogion Powys wedi cydnabod uchafiaeth brenhinoedd Lloegr ymhell cyn hynny.
9. Myn Tait na olygai'r gair bwrch rhydd (liber burgus) fwy na rhyddid oddi wrth daeogaeth y Faenor. Ar y llaw arall, tybia Gross y golygai gael yr holl freintiau hynny a oedd yn gysylltiedig â bywyd tref.Nodyn:
   Gweler nodiadau Tait ar lyfr Ballard, British Borough Charters, Cyf. 2, dan y pennawd, "Liber Burgus."
10. Cyfrif Dr. E. A. Lewis y ceir y Gild yn tua hanner trefydd Cymru. Nid oes són amdani, wrth gwrs, ym mwrdeisdrefi bychain Tyddewi a Sir Faesyfed. —Cymmrodor, XXIV, 93.
11. Montgomeryshire Collections, XXIX, 264. Siartr ddyddiedig 29 Mehefin, 1406.
12. Ibid., I, 153, 159.
13. Williams' Denbigh, 61, 107. Yn 1310 yr oedd hyn.
14. Y Cymmrodor, XXXII; The History of Newcastle Emlyn and Atpar, 89
15. Lewis: Mediaeval Boroughs of Snowdonia gweler dan enw'r dref, 183, 197, 203.
16. Lewis: op. cit., 195 a 201.
17. Ibid., 201.
18. Williams Records of Denbigh and its Lordship, Ch. XII.
19. Lewis op. cit., 41.
20. Survey of Denbigh, 252—3, 281.
21. Lewis op. cit., 254
22. Y Cymmrodor, XXXII, 102.
23. Lewis: op. cit., 43.
24. Gweler Lewis, op. cit., dan enwau'r gwahanol fyrchau. Am erwau Cricieth, gweler t. 48.
25. Williams: Records of Denbigh, Ch. XII.
26. Black Book of St. Davids, 331.
27. Williams: op. cit., 123.
28. Montgomeryshire Collections, III, 92.
29. Lewis: 61, 183, op. cit.
30. Ibid., 197.
31. Ibid., 184, 202.
32. Ruthin Court Rolls, 8.
33. Cathrall's Oswestry, 92.
34. Lewis 199 Ffermid melin y Bala yn y 15eg ganrif.
35. Williams op. cit, 123.
36. Black Book of St. David's, XIV.
37. Ballard Boro. Charters. Gweler dan Pembroke a Haverfordwest.
38. Survey of Denbigh, 74.
39. Lewis op. cit., 36.
40. Black Book of St. David's, 197.
41. Ibid. Gweler dan enwau St. Davids, New Mote a Llawhaden.
42. Lewis: op. cit., 187.
43. Yng ngweithrediadau'r Privy Council am 1417, ceir cais oddi wrth denantiaid caeth (villeins) Meirionydd, Caernarfon a Môn a ffoesai i drefydd y goror yn adeg rhyfel.
44. Palmer: A History of Ancient Tenures of Land in Wales and the Marches, 184.
45. Lewis op. cit., 255.
46. Byddai £5 yn dâl a godid yn gyffredin ar fwrdeis am gael mwynhau breintiau tref. Er enghraifft, penderfynodd bwrdeis Trefaldwyn yn 1583 nad oedd neb i fod yn fwrdeis yno heb dalu £5 yn y flwyddyn.—Montgomeryshire
    Collections, 1910, 157.
47. Cefais gopi o'r cywydd hwn gan fy nghyfaill, Mr. Profit, Y Fedw, Croesoswallt, wedi ei godi gan yr Athro T. Gwynn Jones o Lawysgrif yn Llyfrgell Caerdydd.