Cymru'r Oesau Canol/Daearyddiaeth a Rhaniadau'r Wlad

← Y Cefndir Cymreig

Cymru'r Oesau Canol gan Robert Richards (Aelod Seneddol)

Ffurf-Lywodraeth →

Eglwys Llanwddyn yn 1684.

IV.
Daearyddiaeth a Rhaniadau'r Wlad.

Hardd wisgir hi â gwastad-diroedd yn ymestyn i bob cyfeiriad a bryniau wedi eu cyfleu mewn mannau dymunol, cymwys i driniaeth o'r fath orau, ac â mynyddoedd tra chyfaddas fel newid borfeydd i'r anifeiliaid; a'r blodau amryliw a fethrir dan draed dyn yn rhoi iddynt weithiau wedd darlun prydferth fel dyweddi ddewisol wedi ymdrwsio â'i hamryw dlysau. Dyfrheir hi gan ffynhonnau gloewon lliosog, a'u dyfroedd fel pe'n ymlid ymaith y graian eirwyn, a chan nentydd grisialaidd yn ymddolennu gan furmur yn dyner a chynnig ernes o gwsg melus i'r rhai sy'n gorweddian ar eu glannau, a chan lynnoedd yn torri dros eu ceulannau yn ffrydiau oerion o ddyfroedd bywiol.
GILDAS (Cyfieithiad J. Owen Jones yn "O Lygad y Ffynnon.")

YR oedd amodau bywyd yn yr oesau canol yn wahanol iawn i'r hyn ydynt heddiw, ac am hynny yr oedd bywyd ei hun yn wahanol. Yn ystod y can mlynedd a hanner diwethaf, cafodd dyn y fath oruchafiaeth ar natur nes gweddnewid wyneb y wlad, ac oherwydd hynny anodd yw sylweddoli'r olwg oedd arni cynt.

Yn gyntaf oll, rhaid cadw mewn côf nad oedd odid un o'r diwydiannau hynny sydd heddiw yn rhan mor bwysig ym mywyd y wlad yn bod yn yr oesau canol. Nid oedd gweithydd glo Morgannwg a haearn Gwent na llechi a glo'r gogledd eto wedi eu datblygu. Y mae'n wir i'r Rhufeiniaid weithio mwyn yn Fflint a lleoedd eraill, a cheir cyfeiriad mewn cywydd cynnar a hefyd mewn hen gyfrifon at lechi Arfon; codid glo hefyd lle ceid ef yn agos i'r wyneb—ond bychan iawn oedd eu dylanwad ar fywyd y wlad.

Yr oedd bywyd y cyfnod yn wahanol, hefyd, i fywyd y cyfnod cyntefig. Erys digon o olion yn brofion mai ar bennau'r mynyddoedd y trigai dynion yn y cyfnod bore. Gorchuddid y llethrau gan goedwigoedd a oedd yn gartref i lawer math ar anifail rheibus, megis yr arth a'r blaidd a'r baedd gwyllt, heblaw anifeiliaid diniweitiach fel y carw a'r hydd. Cors ac anialwch oedd ar lawr y dyffryn, ac yn araf, y mae'n debyg, y daeth dyn i lawr a meddiannu tir y gwaelod. Ni chwblhawyd y gwaith hwnnw eto yn llwyr fel y dengys gweirgloddiau brwynog llawer ardal ac fel y gellir gweld yn nyffryn Conwy neu ddyffryn Hafren wedi diwrnod neu ddau o law yn Nolyddelen neu Langurig.

Yn y cyfnod hwnnw, ar helwriaeth y dibynnai'r bobl am gynhaliaeth, ond erbyn y cyfnod canol, dysgasent fagu anifeiliaid a thrin y tir. Mewn gair, yr oedd dyn wedi cyrraedd y cyfnod bugeiliol onid yn wir y cyfnod amaethyddol yn hanes ei ddatblygiad diwydiannol. I fesur, gellir olrhain y symud a fu o ben y mynydd i lawr y dyffryn trwy sylwi ar safleoedd yr hafotai yn eu perthynas â'r amaethdai. Gellir synied am y gwersyll bugeiliol yn mentro'n araf i gyfeiriad y dyffryn a'i beryglon ac ymsefydlu yn gyntaf yn y man lle mae'r Hafod heddiw, ac yn ddiweddarach yn yr Hendref. Buan y daethpwyd i werthfawrogi clydwch yr Hendref, yn enwedig yn nhymor drycinog y gaeaf, ac i edrych ar y fangre honno fel y cartref sefydlog bellach. Yna, o dipyn i beth, fe drodd y llanw: yr oedd y symud bellach i fyny i'r mynydd o'r Hendref i'r Hafod, ac nid i lawr fel y bu gynt o'r gwersyll cyntefig ar ael y mynydd i'r Hafod ar ei lethr, ac oddi yno i'r Hendref yng nghesail y dyffryn. Pan ddeuai'r gwanwyn yn ei dro, codai hiraeth yng nghalonnau'r trigolion a'u praidd am borfeydd y mynydd, ac aent i fyw unwaith eto i'r hafotai ar gwr y mynydd dros dymor yr haf.

Gorchuddid rhannau helaeth o'r wlad, yn enwedig ar lethrau'r mynyddoedd, gan goedydd eang nad oes gennym heddiw ond syniad amherffaith iawn amdanynt. Erys eto ddigon o brofion o hyn yn y coed llathraidd a geir weithiau mewn hen fawnogydd ar ysgwyddau'r mynyddoedd, mewn enwau lleoedd, megis Drws y Coed wrth droed yr Wyddfa, ac mewn enwau cymydau—er enghraifft, yng Ngwent ceir Cantref Iscoed a Chymwd Uwchcoed; ac y mae Is y Coed ac Uwch y Coed ym Mechain ac yng Nghaereinion ym Mhowys. Ceir mynych gyfeiriad at goedydd yn Stentiau'r Normaniaid, fel Stent Dinbych, ac yn Llyfr Du Tyddewi, a dywedir (yn hanes teulu Gwydir) y gallai gwiwer fyned ar un adeg o Aber Conwy i Ddolwyddelan heb roi ei throed ar lawr. Diddorol iawn fai ceisio ad-drefnu'r wlad ar sail tystiolaethau o'r fath gyda thystiolaethau teithwyr fel Gerallt Gymro yn y 13eg ganrif a Leland yn yr 16eg.

Gresyn mawr oedd colli y map o Gymru a wnaeth Gerallt, ac a oedd ym meddiant mynachlog Westminster, yn ôl tystiolaeth Tanner a Wharton.^[1]

Oddi wrth astudiaeth fanwl o'r hyn a ddywed y Normaniaid, ymddengys nad oedd pentref neu dreflan yr oesau canol namyn llecyn glas mewn diffeithwch nau ddarn o goedwig wedi ei arloesi. Yn araf y torrwyd y coedydd, ac o dipyn i beth y daeth y tir dan driniaeth ac yr adeiladwyd y bythynnod. Yr oedd mantais fawr mewn gadael cylch o dir gwyllt, coediog, o amgylch y pentref yn amddiffynfa iddo ac yn derfyn rhyngddo â phentrefi cyfagos. Yma y troid anifeiliaid i bori ac y codid tanwydd erbyn y gaeaf; yma hefyd y torrid coed i adeiladu tai ac i wneud offer, y cloddid am gerrig ac y ceid brwyn a grug i'w rhoi ar y to. Tebyg oedd sefydliadau'r cyfnod i sefydliadau America ryw drigain mlynedd yn ôl, a phe medrem wneud map gweddol gywir o Gymru'r oesau canol, yr hyn a gaem fyddai ychydig iawn o bentrefi a threflannau yn ymnythu yng ngheseiliau coedwigoedd tewfrig gyda llawer hen ffermdy neu dyddyn diarffordd a'i amgylchedd yn debyg i eiddo'r pentref. Nid oedd y terfynau rhwng y pentrefydd wedi eu deffinio'n fanwl, a mynych y cwerylon rhwng y naill bentref a'r llall, fel y dengys y lle a roddir i'r pwnc yng nghyfraith Hywel. Gellir barnu i fesur oddi wrth Stent Dinbych pa faint o'r tir oedd dan driniaeth a pha faint oedd yn borfa gyffredin

Yr Olygfa ger Ysbyty, Llanwddyn.

neu'n dir gwyllt. Yr oedd cyfran helaeth o'r tir y sonnir amdano yn y Stent honno yn fforffed am ymladd o'i berchenogion gynt yn erbyn brenin Lloegr yn amser Llywelyn; rhentid y tir âr gan denantiaid newydd, ond cedwid y tir diffaith yn borfa gyffredin fel cynt. Yn Chwilbren, allan o 353 o aceri, ni rentid ond 42 acer, ac yng Ngwytherin, allan o 1,204 o aceri, yr oedd 1,100 yn borfa gyffredin. Fel hyn y dylid synied am ardaloedd Cymreig yn ystod yr oesau canol—llecyn neu ddau o dir âr neu weirglodd yng nghanol anialwch y borfa gyffredin. Dengys yr un Stent y cyfnewidiadau a oedd yn graddol weddnewid wyneb y wlad. Yr oedd Cefnyfed,^[2] meddir, yn dir gwyllt i gyd yn amser y tywysogion, ond erbyn amser y Stent dechreuasid ei drin a'i osod gan Lacy, Iarll Lincoln. Dywedir hefyd fod ym Mhrion a Segrwyd, er enghraifft, gannoedd o aceri o dir gwyllt a ddygasai elw mawr i'r arglwydd pe gallesid eu trin. Yr oedd yn Segrwyd barc dros fil a hanner o aceri ei faint a osodasid eisoes gan Lacy i nifer mawr o Saeson—ac y mae'n debyg mai hwynthwy a'u disgynyddion a arloesodd y lle.

Amherffaith iawn oedd moddion trafnidiaeth a theithio yn yr oesau canol, ac ar wahân i'r ffyrdd Rhufeinig, nid oedd ond llwybrau troed yn unig. Gellir heddiw olrhain llawer o lwybrau ar hyd ysgwyddau trumiau'r wlad, ond anodd penderfynu eu hoed oherwydd defnyddiwyd rhai ohonynt mewn cyfnodau diweddar i gludo mawn o'r mynyddoedd. Gellir casglu, fodd bynnag, oddi wrth safle rhai ohonynt, eu bod yn perthyn i'r cyfnod cyntefig ac nad oeddynt o fawr werth mewn cyfnod pan beidiasai'r bobl â byw ar yr ucheldir. Yr oedd yr un peth yn wir i fesur am y ffyrdd Rhufeinig unionsyth o gaer i gaer; ni thyfodd pentref o amgylch odid un o'r caerau hyn, ac anghofiwyd hwy a'r ffyrdd a'u cysylltai gan oesau diweddarach. O ganlyniad, yr oedd raid i bron bob tyddyn a phentref fyw ar ei adnoddau ei hun, gan anhawdded oedd cludo nwyddau, ac ni chyrchid o'r tu allan ond y nwyddau mwyaf drudfawr ac anhepgor. Cafodd bywyd pentrefol yr oesau canol lawer o sylw ysgol- heigion yn ddiweddar oherwydd ei berthynas â datblygiad y manor. Dangosodd Almaenwr o'r enw Meitzen, a fu am flynyddoedd yn gweithio ynglŷn â chau i mewn y tir cyffredin yn yr Almaen ryw bedwar ugain mlynedd yn ôl, fod cryn wahaniaeth rhwng pentrefydd gwahanol bobloedd. Dibynna natur y pentref, wrth gwrs, i raddau helaeth ar natur gwaith y pentrefwyr. Er enghraifft, yn yr amser cyn cau i mewn y tir cyffredin, yr oedd yn fantais fawr i amaethwyr—hynny yw, y bobl a ddibynnai ar drin y tir fyw mewn pentref gyda'i gilydd er mwyn hwylustod ynglŷn â'u gwaith.

Ceir y math hwn o bentref, medd Meitzen, yn yr holl wledydd Tiwtonaidd. Yn y math hwn y ceir y gymdeithas bentref—village community—y sonnir cymaint amdani. Ceir ef yn ei berffeithrwydd yng ngogleddbarth yr Almaen, rhwng afon Weser ac afon Elbe, ac ar wastadeddau Lloegr. Tua'r dwyrain o'r rhan honno o'r Almaen yr oedd sefydliadau'r Slaf—pentre crwn neu bentre wedi ei grynhoi o boptu'r heol. Yn wir, nid pentre mohono yn ystyr fanwl y gair, ond lle cadarn (gorod fel y galwent hwy ef), cyffelyb i gastell yr oesau canol gyda'i bentref o'i gwmpas a mur o amgylch y cwbl. Tua'r Gorllewin, ar lannau afon Rhein, nid oedd bentrefi o gwbl. Bugeiliaid oedd pobl y parthau hynny, ac nid oes angen i bobl a fo'n byw ar fagu anifeiliaid gydfyw yn yr un lle. Eu tuedd naturiol, fel Abram a Lot gynt, yw trigo ar wahân rhag bod cynnen rhwng y bugeiliaid. Dyna hen gartref y Celtiaid, a chan mai bugeiliaid oeddynt, trigent cyn belled ag y medrent oddi wrth ei gilydd. Tybid mai fel bugeiliaid yr ymsefydlasant yn y wlad hon, a phair ansawdd yn ogystal â hinsawdd y wlad ei bod yn fwy addas at fagu anifeiliaid nag at godi cnydau.

Herbergage (Llety).

O astudio pentrefi Cymru yn y dull hwn, ceir goleuni ar y modd y tybir i'r Celtiaid ymsefydlu yma. Mewn astudiaeth o'r fath, rhaid gadael o'r neilltu, wrth gwrs, bentrefi hagr, annelwig, diwydiant yr oes hon, fel Bethesda a Brymbo a phentrefi'r Rhondda. Rhaid gadael o'r neilltu hefyd bentrefi'r priffyrdd fel pentrefi Môn—megis Llanfair a'r Gaerwen—sydd wedi tyfu o boptu'r ffordd newydd i Gaergybi heb unrhyw gysylltiad rhyngddynt â diwydiant y sir. Wedi gadael allan ddatblygiadau diweddar o'r fath, tarewir ni ar unwaith gan y ffaith mai bychan yw rhif pentrefi Cymru.

Gwelir hyn yn amlwg o gyferbynnu adran o ddwyrain Lloegr ag adran o Gymru fel yr ymddengys ar y map. Ar wastadeddau eang Lloegr ceir y pentref yn gryno gyda'i gilydd a thiroedd ŷd i bob cyfeiriad o'i amgylch. Dyma'r pentref Tiwtonig. Yng Nghymru, ar y llaw arall, ceir nifer o ffermdai gwasgarog, anghysbell, a'r llan, sef yr eglwys, yn ganolfan bywyd y cylch, gyda thŷ'r offeiriad a rhyw dŷ neu ddau arall—Ty'n llan, fel rheol, sef tŷ cyhoeddus yr ardal—o'i chwmpas. Y mae'n wir i rai o'r llannau mewn oesau diweddarach dyfu yn bentrefydd oherwydd diwydiant neu fasnach neu ryw reswm arall, ond ar wahân i ddatblygiadau o'r fath, nid yw'r pentref mor amlwg o lawer ym mywyd Cymru ag ydyw yn Lloegr. Ymhobman bron yng Nghymru nid oedd y llan ond canolfan crefyddol yn unig, ond yn Lloegr yr oedd y pentref yn ganolfan diwydiant yn ogystal â chrefydd.

Gellir egluro'r gosodiad a wnaed ynglŷn ag anamlder pentrefi yng Nghymru trwy fwrw golwg dros ardal neu ddwy nodweddiadol Gymreig. Cymerer, er enghraifft, ardal Llanbrynmair, yn sir Drefaldwyn. Ym mhen uchaf y cwm y mae Pennant Bacho, treflan ac ychydig dai a chapel ynddi; ryw ddwy filltir yn îs i lawr y mae'r Bont, lle a fu unwaith yn flodeuog pan oedd llewyrch ar y ffatrioedd gwlân (dros y bont a roes enw i'r lle y croesai'r hen briffordd o'r Amwythig i Aberystwyth). Ryw filltir arall yn îs i lawr ceir Llan Bryn Mair-eglwys ar fryn, fel yr awgryma'r enw—ac ychydig dai o'i chwmpas, a heb fod nepell oddi wrthi y mae ychydig rhagor o dai o gwmpas y man lle cyferfydd ffordd y dyffryn â'r briffordd o'r Drenewydd i Fachynlleth. Yna, ar yr ochr arall i'r briffordd honno, yng nghyfeiriad Mawddwy, y mae treflan fach arall o'r enw Pentre Rhiw Saeson. Y mae yn yr ardal, felly, gryn nifer o dai a threflannau, ond prin y gellir dywedyd bod yno bentref o gwbl.

Cymerer eto ddyffryn Ceiriog, ardal arall nodweddiadol Gymreig ei bywyd a'i diwylliant. Ym mhen uchaf y dyffryn y mae treflan o'r enw Llywarch—ychydig dai a chapel. Yn îs i lawr y mae Llanarmon—eglwys a chapel neu ddau, dau neu dri o dai ac efail gof. Yna daw Tregeiriog—ychydig dai ar groesffordd yng nghanol y dyffryn, heb eglwys o gwbl; Pont-rhicet,—dau neu dri ffermdy gyda'i gilydd (Pontymeibion, cartref Huw Morris, y bardd, yn eu mysg); Pandy Melin Deirw ac ychydig dai; ac yna Lansantffraid Glyn Ceiriog. Diweddar yw'r rhan fwyaf o'r pentref hwn, canlyniad agor y chwareli llechi a'r cerrig ffyrdd; saif eglwys yr hen bentref, neu'r llan, hanner y ffordd i fyny at allt y Badi, sy'n arwain dros y mynydd i Langollen. Yn olaf, rhwng Llansantffraid a phen isaf y dyffryn, y mae dwy dreflan fechan arall, sef Pontfadog a Dolywern.

Nid oes bentref cryno, canolog, yn y ddwy ardal hyn o gwbl. Yr hyn a geir ynddynt yw nifer o dreflannau bychain, wedi codi yn bennaf o amgylch hen ffermdy neu felin, megis Tre-geiriog gerllaw ffermdy Tregeiriog, Pentre Rhiw Saeson yn ymyl ffermdy o'r un enw, a Phandy Melin Deirw (enw'r dreflan erbyn hyn) o amgylch y ffatri wlân. Y mae hyn yn cadarnhau'r gosodiad mai gwlad y treflannau a'r llannau yw Cymru, ac nid gwlad o bentrefydd.

Yr Herber, Llangynog.

Nid oes lawer o le i amau, felly, i'r Cymry ymsefydlu, nid gyda'i gilydd mewn pentrefydd, ond ar wasgar yn y ffermdai a'r treflannau. Prawf arall o hyn, fe ddichon, yw'r ffaith bod y rhan fwyaf o'r trefydd degwm yn y plwyfi gwledig wedi cymryd eu henwau oddi wrth ffermdai; dichon, ar un adeg, mai'r ffermdy a roes yr enw oedd yr unig sefydliad o fewn cylch llawer tre ddegwm; ac er bod tai eraill wedi codi erbyn hyn, y ffermdy hwnnw yw'r pwysicaf o hyd. Pryd y bu'r sefydlu sydd gwestiwn na ellir bellach ei benderfynu; ond, fel y gwelsom, y mae'r gwahaniaeth yn eglur rhwng y pentref Tiwtonig cryno (y "tun "^[3] fel y gelwid ef yn iaith yr Eingl -Sais) a'r dref neu'r cartref unig yr ymsefydlodd y bugail o Gymro ynddo ac a ddaeth yn y man yn ganolfan tre ddegwm. Prif nodwedd y bywyd amaethyddol ydoedd cydweithrediad rhwng y pentrefwyr a'i gilydd ynglŷn â gwaith trin y tir: yn y bywyd bugeiliol, ar y llaw arall, yr oedd llai o gydweithrediad a mwy o annibyniaeth. Nid bugeiliol, wrth gwrs, oedd bywyd pob ardal yng Nghymru, ac yn yr ardaloedd lle trinid y tir gwneid llawer o'r gwaith ar y cynllun cydweithredol. Yn wir, y mae cydweithrediad ynglŷn â thrin y tir yn lled gyffredin hyd heddiw mewn rhai ardaloedd yn Sir Aberteifi a Sir Benfro—rhydd un fenthyg ceffyl, arall aradr, ac arall drol wair fel y bo'r galw-ac nid yw'r "cymorth" wedi diflannu'n llwyr yng ngogledd na de.

Y mae gennym yng Nghymru rai pentrefydd ar ddelw arbennig. Mewn ambell ardal, er enghraifft, ceir pentref crwn wedi tyfu o gwmpas mynwent y llan. Saif yr eglwys a'r fynwent yn aml ar dipyn o godiad tir, a gwyddys bod rhai ohonynt yn sefyll ar safle hen gaer neu deml gyntefig. Y mae ym mur mynwent Ysbyty Cynfyn, yn Sir Aberteifi, nifer o gerrig a oedd gynt yn rhan o hen gylch cyntefig, a dywedir bod cynifer â 72 o fynwentydd cyffelyb yn Sir Gaerfyrddin yn unig.^[4] Ceir yr un ffurf yng ngogledd Cymru, ond nid ydynt bob amser, fel yr awgrymir weithiau, ar leoedd uchel yn y mynydd-dir, fel y mae llawer ohonynt yn y de. Ceir hefyd ar ororau Cymru ac yn yr adrannau hynny o sir Benfro a ddaeth yn fore dan ddylanwad y Normaniaid a'r Ffleminiaid, bentrefydd tebyg i bentrefydd gwastadeddau Lloegr. Pentre cae tro y geilw Meitzen ef, a phentre clwstwr yw gair Maitland amdano.

Erbyn dechrau'r oesau canol, yr oedd llywodraeth leol, fel y ceir hi yng nghyfreithiau Hywel, wedi datblygu, hynny yw, yr oedd y trefydd wedi eu clymu wrth ei gilydd i ffurfio cantrefi a chymydau. Dywedir yn y gyfraith fod hanner drefydd ym mhob cymwd, ond ni ellir rhoi dim pwys ar y ffigurau oherwydd y mae mesur crwn yn apelio'n gryf bob amser at bobl na wyddant ond ychydig am rifyddiaeth. Dengys y gyfraith fod yn y cwmwd ddwy adran bwysig, sef y trefydd rhydd ar y naill law a'r maerdrefydd neu'r tir cyfrif ar y llaw arall. Yn y trefydd rhydd,—yr amaethdai annibynnol,— trigai'r boneddigion cynhwynol, yn cadw eu defaid a'u hychen

Treflan Fugeiliol: Y Tai ar wasgar.

Pentref Amaethyddol: Y Tai'n glwstwr.

Pentref crwn, o gylch yr Eglwys.
(Sylwer ar yr Erwau.)

Pentref y Ffordd Fawr: Gaerwen, Môn.
Safai'r hen Bentref, fel y gwelir, ar groesffordd y Lôn Groes.

a thrin eu hychydig dir âr. Ar gyfrif eu safle fel gwŷr rhydd ac fel gwŷr o dras uchel, nid ymyrrid fawr â'u bywyd. O ran safle, yr oeddynt yn gydradd â'r arglwydd, ond talent westfa iddo bob blwyddyn yn lle'r croeso yr arferent ei roi iddo gynt pan ymwelai â hwy fel eu pennaeth.

Yr oedd y neuadd y trigai'r arglwydd ynddi wedi dyfod yn llys erbyn hyn, ac yno y gweinyddid deddf ac y cedwid rhwysg brenhiniaeth leol. Yn y faerdref, neu'r tir cyfrif, ar y llaw arall, trigai dosbarth hanner caeth a elwid y taeogion.^[5] Ymddengys y byddai tenantiaid y faerdref dan orfod i drin rhan ohoni dan lygad maer, a adwaenid wrth yr enw awgrymiadol maer y biswail i'w wahaniaethu oddi wrth faer y cymwd, un o swyddogion y llys. Gorfyddid i faer y biswail fyw yn y faerdref ymysg y taeogion i sicrhau eu bod yn gwneud popeth yn ôl ei orchymyn ef. Ymddengys fod gan y rhai oedd ar y tir cyfrif ychydig mwy o ryddid-o leiaf caent gario'r gwaith ymlaen fel y mynnent hwy eu hunain. Y mae olion y gyfundrefn hon i'w gweled eto mewn ambell ardal lle ceir enw fel y Faerdref neu'r Maerdy. Ceir enghraifft ragorol ohoni yn y Faerdref yng nghymwd Edeirnion yn Sir Feirionydd (gweler y map td. 94).

Nid oes angen olrhain terfynau'r cymydau hyn yn awr, oherwydd gwnaethpwyd eisoes waith manwl, ysgolheigaidd, ar y pwnc gan hanesydd yr oesau canol yng Nghymru. Yr hyn sy'n bwysig i'w gofio yw bod yr holl wlad o ben bwy gilydd wedi ei rhannu yn gymydau a chantrefi, ac mai o amgylch y rhain yr oedd bywyd y cyfnod yn troi. Dylid dywedyd, wrth fynd heibio, mai rhaniadau rhagorol oeddynt, yn gorffwys yn y pen draw ar ryw nodwedd ddaearyddol arbennig, fel afon neu fynydd, ac nid ar fympwy unbenaethol fel ag a greodd siroedd Cymru mewn cyfnod diweddarach. Yr oedd i bob cymwd lys lle cerid gwaith y cymwd ymlaen. Tri chantref oedd ym Môn, a thri llys y cantrefi hyn yng Nghemaes, Aberffraw, a Rhosyr^[6] ga'r sylw mwyaf, ond nid yw llysoedd y cymydau yn anadnabyddus ychwaith, fel Penrhos yn Nhwr- celyn neu Lanfaes yn Nhindaethwy. Diddorol iawn yw ceisio lleoli'r llysoedd hyn gwyddys, er enghraifft, fod llys Arllech- wedd yn Aber, Penllyn yn y Bala, Rhufoniog yn Ninbych, Nanheudwy yn Ninas Bran, a Chynllaith yn Sycharth, ond y mae cryn ansicrwydd erbyn hyn parthed lle'r llys mewn llawer o'r cymydau.

Ar un Yn y man daeth y Norman, a darostyngodd y wlad. olwg, nid oedd yr hyn a wnaeth ef ond datblygiad pellach, perffeithiach fe ddichon, o gyfundrefn arglwyddiaeth y cymwd. Yr oedd y cynllun a fabwysiadwyd ganddo ef yn driphlyg: (1) Creu arglwyddiaethau newydd, a chastell, fel rheol, yn ganolfan iddynt, neu ddatblygu hen arglwyddiaethau Cymreig; (2) Adeiladu tref wrth droed y castell a dwyn Normaniaid i mewn i fasnachu ynddi; (3) Sefydlu tŷ crefyddol a dwyn mynaich i fyw ynddo.

Y mae'n wir i'r Norman godi rhai cestyll mewn safleoedd hollol newydd, megis ym Miwmares, ond fel rheol defnyddid yr hen lys Cymreig a'i droi yn gastell, a chymerodd y gyfundrefn Normanaidd le'r cymwd Cymreig. Cynhwysai rhai o'r sefydliadau Normanaidd fwy nag un cymwd, felly dichon mai'r gair gorau amdanynt yw arglwyddiaeth, a chadw'r term manor ar gyfer yr hen faerdref Gymreig, oherwydd yr oedd yn y faerdref nodweddion a oedd yn cyfateb yn lled agos i'r Demesne, neu dir personol arglwydd y manor Seisnig. Ceir y gyfatebiaeth hon yn Stent Arglwyddiaeth Dinbych (1334), lle sonnir am bedair manor, Ystrad, Dinorben, Kilford a Dinbych. Yr oedd y ddwy gyntaf yn faerdrefi Cymreig yn cread- amser y tywysogion, a throwyd hwy yn fanorau: igaethau Iarll Lacy oedd y lleill. Dywedir yn bendant yn y Stent i Fanor Cilffwrn gael ei ffurfio o dir yng Nghilffwrn ac Ystrad Canon.

Nodwedd arall yn yr arglwyddiaeth Seisnig yng Nghymru oedd bod ynddi fel rheol ddwy adran, yr adran Seisnig, lle yr oedd y gyfundrefn fanoraidd ar lawn gwaith, a'r adran Gymreig. Yr oedd yr adrannau Cymreig, fel rheol, yn yr ucheldir lle nad oedd modd gwthio'r gyfundrefn Seisnig ar y trigolion ac na ymyrrwyd, o ganlyniad, â'r gyfundrefn Gymreig. Ar y llaw arall, ar y gwastadeddau ac yn y dyffrynnoedd yr oedd yr adrannau Seisnig—hynny yw, dibynnai'r rhannau, fel y dengys Dr. William Rees, ^[7] bron yn gyfangwbl ar ddaearyddiaeth y wlad. Yn y de ac ar y gororau y gwelir hyn amlycaf, ond ceir yr un peth yn arglwyddiaeth Dinbych. Yr oedd ugeiniau o'r arglwyddiaethau hyn yn y de ac ar y goror, a gellir synied am Gymru'r cyfnod wedi ei rhannu yn fân gylchoedd gyda dylanwadau estronol wedi eu crynhoi yn y canol a'r elfennau brodorol fel gwregys carpiog o'u cwmpas.

Capel Halston.

Ar draws y rhaniadau politicaidd hyn ceid y rhaniadau eglwysig, nad ydynt bob amser mor hawdd eu holrhain. Un o'r rhaniadau pwysicaf, wrth gwrs, yw'r plwyf, ond y mae'n debyg nad yw'r plwyf, mewn rhai lleoedd o leiaf, cyn hyned â'r esgobaeth. Rhannwyd Lloegr yn blwyfi, medd traddodiad,^[8] yn nyddiau'r Archesgob Theodore o Darsus, a ddaeth yn Archesgob Caergaint yn y flwyddyn 668, ond ni wyddys pa bryd y gwnaethpwyd rhaniad cyffelyb yng Nghymru. Y mae'n amlwg, fodd bynnag, fod y plwyf yn rhaniad diweddarach na'r dref, y rhaniad politicaidd a chymdeithasol, oherwydd ffurfiwyd y plwyf trwy osod nifer o drefydd wrth ei gilydd i fod yn gyfrifol am ddegwm y llan. Gosodwyd y degwm ar y dref a'r canlyniad fu newid ei henw o fod yn dref gordd—a oedd yn gyfrifol am nifer o filwyr i'r fyddin—a'i galw yn dref ddegwm. Nid oedd y trefydd degwm a berthynai i'r un plwyf bob amser yn gryno gyda'i gilydd. Ceir aml dref ddegwm, neu adran o dref ddegwm, yn perthyn i blwyf neilltuol heb fod yn agos i'r plwyf hwnnw, a cheir enghreifftiau o drefydd degwm yn cael eu cymryd oddi ar un plwyf a'u rhoddi i blwyf arall. Erbyn hyn y mae'n anodd penderfynu terfynau'r trefydd degwm i sicrwydd oddieithr lle bo un dref yng nghanol trefydd eraill ond heb fod yn perthyn i'r un plwyf â hwy.^[9]

Y mae'n amlwg hefyd fod datblygiad arall wedi digwydd yn hanes yr eglwys fore. Brithir mynyddoedd Cymru gan adfeilion a elwir yn "Hen Eglwysi," ac nid oes dim a rydd i ni well syniad am symudiad y boblogaeth o'r ucheldir i lawr y dyffryn na lleoliad yr hen sefydliadau hyn. Myn traddodiad mewn llawer ardal nad yn y man y mae ynddo yn awr y safai eglwys y plwyf unwaith ac iddi gael ei symud ryw dro i'w safle bresennol. Y mae hyn yn eithaf posibl; rhaid oedd symud yr eglwys fel y disgynnai'r boblogaeth o bennau'r mynyddoedd i'r dyffrynnoedd a oedd yn cael eu haraf arloesi islaw. Mewn ambell ardal yn neheudir Lloegr saif yr Eglwys o hyd ar dir a drinid gynt, uwchlaw'r pentre presennol.^[10] Nid oes sicrwydd, fodd bynnag, i'r hen eglwysi hyn yng Nghymru erioed fod yn eglwysi plwyf. Y mae'n debyg bod eu dydd hwy cyn yr amser y rhanwyd y wlad yn blwyfi ac nad oeddynt hwy ddim mwy na chelloedd meudwyaidd, er y dylid cofio, ar yr un pryd, i lawer eglwys plwyf yng Nghymru gychwyn mewn cuddygl meudwy. Dengys y map y cysylltiad rhwng yr hen adfeilion hyn ag eglwysi plwyf heddiw. (Gwêl dudalen 255.)

Wedi ildio o'r hen eglwys Gymreig i ddylanwad Eglwys Rufain, bu tipyn o ad-drefnu ar ei chyfundrefn, ond hawdd y gwelir i'r eglwys honno, fel y gwnaeth bob amser, ddefnyddio'r hen adrannau politicaidd fel sylfaen ei chyfundrefn lywodraeth. Yn cyfateb i'r cantref neu'r cymwd ceir y ddeoniaeth eglwysig, a chyfetyb yr esgobaeth i'r dywysogaeth. Hyd yn ddiweddar, pedair esgobaeth oedd yng Nghymru, sef Bangor, Llanelwy, Tyddewi a Llandâf, a chyfatebent yn weddol agos i'r hen dywysogaethau, Gwynedd, Powys, Dyfed a Gwent.

Yn gynnar yn ystod yr oesau canol, syrthiodd adrannau helaeth o'r wlad i ddwylo gwahanol urddau o fynaich. Yr oedd gan y mynaich, fel rheol, ddau fath ar eiddo, sef eiddo tymhorol (temporalia), ac eiddo ysbrydol (spiritualia), fel y gelwir hwy yn y Valor Ecclesiasticus (1535). Perthynai iddynt lawer o dai a thiroedd, a hwynthwy, yn Lloegr beth bynnag, ac o bosibl yng Nghymru hefyd, oedd tirfeddianwyr pwysicaf yr oesau canol. Pe gellid dibynnu ar eu siartrau a gwneud map o'u tiriogaethau oddi wrthynt, gellid gweled ar unwaith mor eang oedd eu meddiannau. Yr oedd hefyd lawer o fywiolaethau, hynny yw, degymau plwyfi, wedi syrthio i'w dwylo, a dygai'r rheini drachefn elw sylweddol iddynt.

Dangosai map o'r fath o leiaf mor boblogaidd a chyffredin oedd y tai crefyddol yng Nghymru erbyn y drydedd ganrif ar ddeg, ac nid oedd yr un ohonynt nad oedd yn berchen rhyw gymaint o eiddo tymhorol yn ogystal ag ysbrydol. Sefydlid rhai o'r tai crefyddol hyn gan y Norman fel rhan o'i gynllun i ddarostwng Cymru, a dygid estroniaid teyrngarol i fyw ynddynt. Celloedd yn perthyn i dai crefyddol yn Lloegr a Ffrainc oedd y rhan fwyaf o'r rhain; er enghraifft, Priordy Mynwy yn perthyn i dŷ crefyddol yn Angers, Ewenni i Gaer- loyw, a Brycheiniog i Battle Abbey. Am y rheswm hwn, ni bu'r rhain erioed yn boblogaidd yng Nghymru. Yr unig urdd a ddaeth yn boblogaidd oedd urdd y Sistersiaid, a diddorol fuasai cael map yn dangos y tiriogaethau yn eu meddiant hwy yng Nghymru.^[11]

Yr oedd cyfran helaeth o'r wlad hefyd yn perthyn i'r trefydd Normanaidd, a sefydlwyd rai gan y barwniaid a rhai gan y Brenin. Dywed Dr. E. A. Lewis fod gan fwrdeiswyr Gwynedd yn unig oddeutu 5,000 o aceri yn eu meddiant.^[12]

Yr oedd felly olwg fratiog iawn ar Gymru yn niwedd yr oesau canol. Yr oedd y Dywysogaeth, sef yr adran honno o Wynedd a oedd gynt ym meddiant Llywelyn y Llyw Olaf (Môn, Arfon a Meirion), wedi dyfod yn eiddo'r goron, a'r un modd Ystrad Tywi a Cheredigion. Y tu allan i'r terfynau hyn yr oedd y cwbl o'r deheudir a'r goror wedi syrthio i grafangau arglwyddi'r Mers. At hynny, yr oedd yr esgobion a'r eglwysi cadeiriol, yn ogystal â'r urddau mynachaidd, wedi cael gafael ar adrannau helaeth iawn o'r wlad, ac yng nghanol y cyfan, fel ynysoedd ar y cefnfor, yr oedd y trefydd Normanaidd a'u bwrdeiswyr yn gafael yn dynn yn y tiroedd a roed iddynt yn y Siartrau.

Mur Mynwent Ysbyty Cynfyn.

Llyfrau.

OHERWYDD prinder defnyddiau, ni chafodd yr adran hon y sylw a haeddai gan haneswyr. Yn Lloegr gellir mesur y datblygiad a fu rhwng amser y Domesday Book (1086) ac amser yr Hundred Rolls (1275), ond nid oes gennym ni gofnodion cyffelyb iddynt yng Nghymru. Ar yr un pryd, y mae rhai Stentiau Cymreig, fel Llyfr Du Tyddewi, wedi eu gwneuthur ar yr un cynllun yn union â'r Hundred Rolls; a cheir manylion am rai adrannau o Gymru, yn enwedig Sir Fflint, yn y Domesday Book.

Y mae Dr. Fleure a'i gydweithwyr wedi rhoddi cychwyn da i'r gwaith o gasglu gwybodaeth am boblogaeth Cymru a'i lleoliad yn yr oesau bore. Gweler erthygl yn Archæologia Cambrensis, Ebrill, 1916, ar "The Early Distribution and Valley-ward Movement of Population in Great Britain (Fleure and Whitehouse), ac erthygl yn Cymmrodorion Transactions, 1915-16, ar "Ancient Wales, Anthropological Evidence" (Fleure). Caiff daearyddiaeth yr oesau bore sylw arbennig yn yr erthyglau hyn.

Mewn map diweddar o Roman Britain, a gyhoeddir gan yr Ordnance Survey, Southampton, ceisir dangos allan y coedwigoedd a'r corsydd a orchuddiai adrannau helaeth o'r wlad y pryd hwnnw. Rhydd Dr. Lloyd fap gofalus o Gymru'r oesau canol ar ddiwedd ail gyfrol ei Hanes, a cheir map rhagorol o raniadau politicaidd Cymru yng nghyfrol Dr. Tout, The Political History of England, 1216-1377. Y map mwyaf diddorol, o'n safbwynt ni, fodd bynnag, yw eiddo Dr. William Rees o ddeheudir Cymru yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, wedi ei sylfaenu ar hen weithredoedd yn dangos safle'r manorydd, y melinau, yr eglwysi, a'r pentrefydd, etc., sydd newydd ei gyhoeddi.

Nodiadau

1. Henry Owen, Gerald the Welshman, p. 29. Yr oedd ar hwnnw, meddir, gynifer â 43 o drefydd neu bentrefydd yng Nghymru.
2. Survey of Denbigh 22: "Villata de Kernyneuet qui aliquo tempore fuit boscus vastus tempore Principum est villa de novo confecta et appruata a tempore Comitis Lancastru qui primo illam arrentavit continens dcxxxvi acr. dim xxxii pert."
3. O'r gair tun y deilliaw y gair town. Golyga dref yn Seisnig yn ogystal â township, a olyga drefddegwm. Yn anffodus yn Gymraeg ni chafwyd datblygiad cyffelyb. Buasai yn hwylustod pe buasai modd mabwysiadu rhyw ffurf fel "trev" i olygu township, i'w wahaniaethu oddi wrth tref, town.
4. Gweler Geographical Teacher, No. 74, 322; a G. T. Treharne: Tracings of 72 circular churchyards in Carmarthenshire-Carm. Antiq. Soc.
5. Yr oedd gan yr uchelwyr hefyd eu taeogion, a thrigai y rheini gyda'r uchelwyr yn y trefydd rhydd. Anc. Laws, I, 180, 492.
6. Lloyd: op. cit., 229. Nid yw llysoedd y cymydau mor amlwg yno, er bod y cymydau eu hunain yn hen.
7. Dr. William Rees: South Wales and the March, 29.
8. Dengys Stubbs, Constitutional History, I, Ch. viii, pa faint o sail sydd i'r traddodiad.
9. Ceir enghraifft ddiddorol o hyn yn Nolwar, tref ddegwm yng nghanol Plwyf Llanfihangel yng Ngwynfa, a berthynai i blwyf Llanfechain tua 10 milltir oddi yno. Telid y degwm i Lanfechain hyd yn ddiweddar iawn, ac yr oedd tref ddegwm Dolwar yn gyfrifol am ddarn arbennig o fur y fynwent.
10. Fleure: Archæologia Cambrensis, Ebrill, 1916.
11. Am diriogaethau Ystrad Marchell, gwêl Mont. Coll., Vol. V; ac am diriog- aethau Ystrad Fflur gwêl hanes y Fynachlog honno gan y diweddar S. W. Williams.
12. Dr. E. A. Lewis: The Medieval Boroughs of Snowdonia, p. 58.