Cymru'r Oesau Canol/Ffurf-Lywodraeth

← Daearyddiaeth a Rhaniadau'r Wlad

Cymru'r Oesau Canol gan Robert Richards (Aelod Seneddol)

Bywyd Gwlad—Amaethu →

Ynad Llys.

V.
Ffurf-Lywodraeth.

Cyn dyddiau Hywel, yr oedd yng Nghymru ddeddfau a chyfreithiau drwg. Cymerth yntau chwe gŵr o bob cymwd yng Nghymru ac a'u dug i'r Tŷ Gwyn ar Dâf. Ac yno y daeth y rhai a ddaliai groesau yng Nghymru, sef archesgobion, esgobion, abadau, ac athrawon galluog. Ac o'r nifer hwnnw dewiswyd deuddeg o'r lleygwyr doethaf, a'r ysgolhaig doethaf a elwid Blegywryd, i ddileu'r cyfreithiau drwg a oedd yn bod cynt a gwneuthur rhai da yn eu lle.
Aralleiriad rhydd o'r Rhagarweiniad i Gyfreithiau Hywel.

Bu cymaint canmol ar y cyfansoddiad Prydeinig er dyddiau'r Ffrancwr Montesquieu,^[1] fel na feiddiai neb hyd yn ddiweddar awgrymu y dichon cyfansoddiadau eraill fod yn deilwng o sylw.

Dangosodd haneswyr yn yr Almaen yn gynnar yn y ganrif ddiwethaf, fodd bynnag, yr angen am astudiaeth gymariaethol o gyfansoddiadau ac arferion gwahanol wledydd ar wahanol adegau yn eu hanes, a chafwyd amryw lyfrau pwysig ar y maes hwnnw yn ystod y ganrif. Cyhoeddodd Syr Henry Maine ei Village Communities, East and West, yn 1871, a'i Early Institutions yn 1875. Hefyd, cyhoeddodd Ffrancwr o'r enw Fustel de Coulanges lyfr ar gyfansoddiad Dinas yr hen fyd (La Cité Antique) yn 1864, ac un arall yn 1885, yn cynnwys ffrwyth ei ymchwiliadau i hanes bywyd yr oesau canol— Recherches sur quelques problèmes d'histoire. Rhoddodd y llyfr hwn gychwyn i ddadl ynglŷn â tharddiad cyfundrefn gymdeithasol yr oesau canol. Cyn hynny, olrheiniai haneswyr yr Almaen—a haneswyr Lloegr yn eu dilyn fel defaid—y gyfundrefn honno yn ôl at wreiddiau Tiwtonig. Cychwyn y cyfan, meddent, oedd y pentref rhydd—y mark—a oedd, yn ôl disgrifiad gorliwiedig Tacitus, mor nodweddiadol o fywyd cyntefig Germani.

Ond, meddai Fustel, pa fodd y mae cyfrif am y ffaith nad yw'r rhyddid hwn i'w gael ym mywyd yr oesau canol? Yr oedd yn y bywyd hwnnw haen o gaethiwed, er bod ei natur yn wahanol i gaethiwed yr hen fyd—yr oedd caethwas yr hen fyd yn rhwym wrth feistr, a thaeog yr oesau canol yn rhwym wrth y tir, adscriptus glebae. Yn natblygiad rhyddid, felly, yr oedd taeog yr oesau canol hanner y ffordd rhwng caethwas yr hen fyd a dyn rhydd y cyfnod diweddar. Yr oedd cyfran fawr o'r boblogaeth yn perthyn i'r dosbarth hwn, fel y gellir gweled oddi wrth Domesday Book, a ddengys fod tri chwarter y tenantiaid yn Lloegr yn gaeth. Ar sail hyn oll, maentumiai Fustel mai o'r bywyd Rhufeinig y tarddodd bywyd yr oesau canol, ac mai olion gorthrwm yr hen ymerodraeth a geir ynddo. Rhannwyd Ewrop yn ddau wersyll ar unwaith—y Tiwtonig a'r Rhufeinig; awd ati i chwilio am brofion i'r naill osodiad a'r llall, ac at gyfundrefnau llywodraeth gwahanol wledydd y trowyd i geisio tystiolaethau. Yn Lloegr, yn 1884, cyhoeddodd Seebohm ei lyfr chwyldroadol, The English Village Community, a'i ogwydd at y gwersyll Rhufeinig. Prif wasanaeth Seebohm, fodd bynnag, oedd dangos mor bwysig, wrth drafod y cwestiwn hwn, oedd astudio'r gyfundrefn Gymreig, a daeth ysgolheigion yn araf deg i ddeall bod yng nghyfraith Hywel Dda gasgliad o gyfreithiau neu arferion bore nad oes ei hafal bron mewn unrhyw wlad yn y gorllewin.

Tybir bod y llwythau Celtaidd, a ddaeth i'r wlad hon â'u hanifeiliaid gyda hwy rywbryd yn y cynoesau, wedi ymberffeithio'n gynnar yn y grefft o fyw ar fagu anifeiliaid yn hytrach nag ar hela, fel y gwnai rhai o'r llwythau o'u cwmpas. Yn cyfateb i'r bywyd bugeiliol hwn ceir cyfundrefn lywodraeth a adwaenir fel y gyfundrefn genhedlig, ac y mae'n bwysig cofio mai'r gyfundrefn hon yw'r gyfundrefn sylfaenol a ddisgrifir yng nghyfraith Hywel. Bywyd crwydr yw'r bywyd bugeiliol yn ei ffurf gyntefig. Erys y teulu gyda'i gilydd nes tŷf yn llwyth, ac ymfalchïai pob aelod yn ei berthynas â'r Patriarch, neu dad y llwyth. "Y mae gennym ni Abram yn dad i ni" yw ymffrost aelodau llwyth o'r fath. Fel y prinha'r borfa, symudant gyda'u hanifeiliaid i borfa newydd. Y mae rhan helaeth o bobl y byd yn byw yn y modd hwn o hyd—er enghraifft, y Cossack, a'r Magyar a'r Arab, sydd, fel yr hen Geltiaid gynt, yn elynion marwol i'r bywyd amaethyddol sefydlog. Yng ngwlad Groeg, hefyd, ceir eto ymrafaelion parhaus bob Hydref pan ddaw bugeiliaid yr ucheldiroedd â'u hanifeiliaid i lawr i'r gwastatir, ac yr ymesyd y geifr ar feysydd a gwinllannoedd yr amaethwyr.^[2]

Y mae i gyfraith Hywel ddiddordeb neilltuol, oherwydd y dystiolaeth a geir ynddi am arferion y Cymry cyn ddylanwadau'r Sais a'r Norman ddyfod i chwarae ar eu bywyd. Perthyn y cyfreithiau, ym marn Mr. T. P. Ellis, yn ddios i'r cyfnod ar ôl codi Clawdd Offa,^[3] pan oedd cyfathrach rhwng Cymru a Lloegr megis wedi ei thorri ymaith, a cheisia ddangos mor ddisail yw'r haeriad bod Hywel Dda dan ddyled i Alfred, brenin y Saeson.^[4] Ychydig o ôl yr Eingl-Sais meddai sydd ar gyfreithiau Hywel,^[5] ond y mae delw'r Norman ac Eglwys Rufain yn lled amlwg yng ngeiriad rhai ohonynt, er mai anodd yw penderfynu faint fu eu dylanwad ar y cynnwys. Cytunir erbyn hyn y rhydd y cyfreithiau hyn ddarlun dilys ddigon o'r bywyd Cymreig fel yr oedd yn y ddegfed ganrif cyn i'r dylanwadau estronol ddechrau llifo i mewn.^[6] Yr hyn a geir ynddynt yw cyfundrefn genhedlig fugeiliol wedi ei chyfaddasu at fywyd sefydlog amaethwyr, er bod y rhain o hyd yn parhau i ddibynnu mwy ar gynnyrch eu deadelloedd nag ar gnydau eu meysydd. Nid oes mewn unrhyw wlad yng ngorllewin Ewrop y fath gyfoeth i'r hanesydd a fynno olrhain y cyfnewidiad hwn o'r naill ystad economaidd i'r llall. Gwnaed eisoes astudiaeth fanwl ar y cyfreithiau gan ysgolheigion cyfarwydd yng Nghymru ac mewn gwledydd eraill, felly ni roddir yma ond amlinelliad mor gryno ag y gellir o'r ffurf-lywodraeth a ddadlennir ynddynt a'r modd y datblygodd.

Bu amser yn hanes y Cymry, fel pob cenedl arall, pan na chydnabyddid ac na pherchid deddf o gwbl, a phawb yn ddeddf iddo'i hun. Nid oes dim a rydd well syniad am ddat- blygiad moesol cenedl na'i pharodrwydd i gydnabod awdurdod cyffredin, a gellir mesur twf cenhedloedd yn yr ystyr hwn trwy geisio olrhain yr elfennau o'r cyfnod cyntefig a fo wedi goroesi i gyfnod diweddarach. Erys rhai arferion cyntefig o'r fath, fel adlais o'r dyddiau gynt, yng nghyfraith Hywel, ond nid cymaint o lawer ag a geir yng nghyfreithiau Ethelberht o Gent ac eraill o frenhinoedd yr Eingl a'r Saeson. Pan leddid dyn, er enghraifft, caniatâi cyfraith Hywel i'r cyfneseifiaid ddial ar y lleiddiad. Pan ladrateid, hefyd, gallai'r gŵr y llatratesid oddi arno fyned, a chroes gydag ef, i chwilio am y lleidr, ac os daliai ef a'i gael i gyfaddef ei drosedd, câi roi cosb arno yn y fan. Ymddengys nad oedd diheurbraw (ordeal) yn arferedig ymysg y Cymry, er yr arferid ef ym mwrdeisdrefi Lloegr mor ddiweddar â'r ddeuddegfed ganrif.^[7] Yn ôl y ddefod hon, rhoddid prawf ar ddyn a gyhuddid am drosedd trwy orfod arno gerdded ar haearn poeth neu roddi ei law mewn dŵr berwedig; ac os deuai trwy'r praw yn ddianaf, neu wella o'r archoll yn fuan, cyfrifid ef yn ddieuog.^[8] Ar y llaw arall, ymddengys fod arfer rhaith (compurgation), sef cael llu o dystion i dystio, nid am y ffeithiau fel y gwneir heddiw, ond am gymeriad y cyhuddedig, yn lled gyffredin, a pharhaodd hyd yn oed ar ôl i Edward I orchfygu'r wlad. Y rhain oedd yr haenau hynaf yng nghyfraith Hywel, ond nid oes iddynt ddim pwysigrwydd ond fel arwyddion o'r hyn a ffynnai yn lled gyffredin yn y cyfnodau cyntefig.

Y mae yn y gyfraith haen arall sydd yn hen ac yn perthyn i'r cyfnod cenhedlig. Y pennaf peth yn yr haen hon yw'r pwys a roddir ar berthynas waed rhwng aelodau cenedl a'i gilydd. Nid oes sail i'r dyb a goleddid unwaith fod terfynau i'r genedl, sef o fewn perthynas hyd y nawfed âch; ceir y genedl yn ymestyn dros lawer mwy o genedlaethau na hynny, a cheir hanes am estroniaid, hyd yn oed, yn cael eu derbyn i mewn i genedl ymhen cwrs o amser. Awgryma hyn fod y pwys a roddid unwaith ar berthynas waed yn torri i lawr, ac y dechreuid rhoddi sylw i gymdogaeth. Daeth elfen newydd

Llawysgrif y Gyfraith

i mewn i ffurfiad cenedl, sef y ffaith bod pobl yn cydfyw yn o waed. yr un lle yn hytrach na'u bod yn perthyn i'w gilydd o waed

Hynyna'n fyr yw'r gwahaniaeth rhwng syniad llwyth a syniad gwlad am hanfod cenedl. Nid oedd yn anhepgor olrhain y llinach trwy'r gwryw yr oedd ei holrhain trwy'r fam yr un mor ddilys yn y cyfnodau boreaf oll.^[9] Sylfaen y llwyth, mewn gair, ydoedd perthynas, wirioneddol neu dybiedig, â rhyw un a gyfrifid, os nad yn dad y llwyth, yn aelod amlwg a chyfrifol ohono. Nid yw llwyth, cenedl a thylwyth, ond enwau cyfystyr ar wahanol agweddau o'r un peth. 10

Prawf arall fod dyddiau'r "genedl" ar ben erbyn amser Hywel yw'r ffaith nad oes dim sicrwydd am unrhyw swyddog yn perthyn iddi ond y pencenedl—cynrychiolydd cyffredinol y genedl. Prif waith y pencenedl oedd "ymyrru ag un yn rhaid"ref>Gweler hefyd, Lloyd: op. cit. I, 285 et seq.</ref>—bod wrth law mewn awr gyfyng pan fai angen am amddiffynnydd i'r llwyth.

Y mae'n wir y rhoddid pwys ar radd y berthynas rhwng yr unigolyn a thad y llwyth, hynny yw, rhennid y llwyth yn gylchoedd yn ôl nifer y cenedlaethau—y bedwaredd, y seithfed a'r nawfed genhedlaeth. Perthynai i bob cylch o'r fath ei freintiau a'i ddyletswyddau neilltuol, ond nid oes dim sail i'r dyb y dynodai'r rhain derfynau'r llwyth neu'r tylwyth.

I ran y pencenedl hefyd y disgynnai'r gwaith pwysig o dderbyn mab newydd i mewn i fywyd y genedl. Pan gyrhaeddai ei bedwaredd blwydd ar ddeg, deuai'r plentyn yn aelod o'r llwyth ac yn gyfrannog o holl freintiau a holl ddyletswyddau ei genedl; a chan y derbynnid y plentyn anghyfreithlon yn ogystal â'r plentyn cyfreithlon, perthynai pwysigrwydd neilltuol i'r swydd o arddel y plentyn newydd.

Pan ymsefydlodd y llwythau crwydr yn eu hunfan, daeth dylanwadau newydd i'w bywyd, ond parhaodd rhai o nodweddion y cyfnod cenhedlig am gryn amser yn hwy. Wrth ymsefydlu meddiannodd pob llwyth ryw gyfran o dir a daear, ac y mae'n debyg mai'r enw a ddefnyddid ar y dechrau am gartref y llwyth ydoedd gwlad. Ni olyga hyn nad oedd, fe ddichon, fwy nag un llwyth wedi meddiannu adran neilltuol. Edrychid ar y wlad bellach fel eiddo'r llwyth yn gyffredinol, a bod gan bob aelod cyflawn o'r llwyth hawl i ddefnyddio cyfran ohoni i ennill ei fywoliaeth oddi arni. Fel y dywed Vinogradoff, nid oes wirionedd sicrach ynglŷn â'r cyfnod hwn na'r gwirionedd mai eiddo'r llwyth ac nid eiddo unigolion oedd y tir. Ni feddai'r unigolyn ond hawl i ennill ei fara trwy gael cyfran o'r tir,^[10] nid yn feddiant personol, ond i'w ddefnyddio i godi cnwd arno neu yn borfa i'w anifeiliaid.

Yn y stentiau a wnaed yn ddiweddarach gan y Normaniaid, yr enw a ddefnyddir am dir a ddelid yn y modd hwn oedd gwely (Lladin, lectus). Awgryma'r enw mai perthynas waed oedd o hyd yn penderfynu hawl yr unigolyn ar gyfran o dir y llwyth. Mewn geiriau eraill, gwelwn y modd y'i delweddai'r gyfundrefn genhedlig ei hun yng nghyfundrefn dir y Cymry—peth a barodd drafferth nid ychydig i'r swyddogion Normanaidd. Y cyfuniad diddorol hwn, fel y dywedwyd eisoes, oedd un o nodweddion mwyaf pwysig yr hen gyfundrefn Gymreig.

Anodd penderfynu beth a olygid gan y Cymry gynt wrth y term gwlad. Weithiau fe'i defnyddid yn gyfystyr â thywysogaeth (fel Gwynedd), dro arall, yn gyfystyr â chantref neu gymwd, fel Meirionydd neu Fuallt. Y mae'r un anhawster ynglŷn â'r term brenin. Defnyddir ef weithiau am fân arglwyddi'r cantrefi, bryd arall am dywysog Gwynedd neu Ddeheubarth,^[11] ac ni wahaniaethir yn glir rhwng y ddau yn y cyfreithiau. Gellir casglu oddi wrth hyn mai swydd newydd, mewn gwirionedd, oedd swydd brenin er bod sôn am frenhinoedd gan Gildas mor fore a'r chweched ganrif. Nid yw hyn ond y peth oedd yn gyffredin yn yr oesau canol. Awdurdod a dyfodd yn ddiweddarach oedd awdurdod y brenin. Awdurdod yr arglwydd, fel y dengys Maitland, oedd yr hynaf,^[12] a bu hir y frwydr rhwng yr awdurdod newydd y brenin—a'r arglwyddi a'u hystyriai eu hunain yn ogyfuwch ag ef. Ceir enghraifft dda o hyn yn hanes ffiwdaliaeth Ffrainc, lle yr oedd gan y prif arglwyddi awdurdod cyfartal i awdurdod y brenin ei hun. Gwelir bron yr un peth ar ororau'r Alban a Chymru yn niwedd yr oesau canol, lle yr oedd nifer mawr o fân arglwyddi gwnai pawb yr hyn oedd iawn yn ei olwg ei hun, ac ni chydnabyddid gwŷs y brenin. Fel ei gydradd, fe gofir, yr ymddygai Iarll Caerloyw tuag at Edward I.^[13] Mewn cyfnodau boreach—cyfnod Gildas, er enghraifft—dichon fod y sawl a adwaenid fel brenhinoedd yn meddu awdurdod yn eu swydd fel swyddogion yr hen Ymerodraeth Rufeinig, neu o leiaf bod y traddodiad hwnnw yn ddigon cryf i roddi rhywfaint o awdurdod i'r neb a hawliai'r teitl.

Erbyn amser Hywel, fodd bynnag, rhywbeth annelwig iawn oedd brenhiniaeth, ac amhosibl, fel y dywedwyd, wahaniaethu rhyngddi ag awdurdod gyfyng arglwydd y cymwd—y sonnir amdano weithiau fel arglwydd ac weithiau fel brenin. Gwelir yr anhawster yn amlwg wrth geisio olrhain yn y cyfreithiau y berthynas rhwng y naill frenin a'r llall. Yn ben ar y cwbl, medd Hywel, yr oedd brenin Prydain a'i orsedd yn Llundain, y telid iddo £63 bob blwyddyn. Y mae'n debyg mai ffiloreg noeth oedd hyn, neu yntau adlais o'r dyddiau pan orfyddid i'r Cymry dalu teyrnged i swyddog Rhufeinig ym Mhrydain, neu o gyfnod boreach fyth pan hawliai'r Celt y wlad i gyd. Nid oes dim sail i gredu bod y Cymry erioed wedi talu'r swm hwn i frenin Lloegr nac ychwaith wedi cydnabod ei awdurdod ond o orfod. Glynai'r Cymry o hyd wrth yr hen syniad mai trawsfeddianwyr oedd y Saeson, ac mai hwynthwy oedd biau Prydain oll, a'u brenin tybiedig hwy yn Llundain yn ben arni.^[14]

Pan ymsefydlodd y llwyth a meddiannu cyfran o'r wlad, but newid cyfatebol yn natur awdurdod y pennaeth. Peidiodd a bod yn bennaeth neu batriarch, a daeth yn arglwydd. Gwelir hyn yng nghyfnewid yr enw nid fel Rhi yr adwaenir ef mwyach, ond fel brenin neu arglwydd.^[15] Dechreuasai'r gyfundrefn ffiwdal gael y llaw uchaf ar y gyfundrefn genhedlig.

Yn ôl cyfreithiau Hywel, yr oedd Cymru wedi ei rhannu yn gantrefi, ac ym mhob cantref yr oedd dau neu ragor o gymydau. Nid yw'r cyfreithiau yn glir iawn parthed perthynas y naill a'r llall. Y mae'n bosibl bod y cantref yn cyfateb i'r hyn a elwid gynt yn wlad, sef y darn hwnnw o dir yr ymsefydlasai llwyth arno. Ar y llaw arall, dichon, fel yr awgryma'r enw, mai uno cant o drefi yn ffurfiol â'i gilydd a wnaed rywdro gyda'r amcan o sefydlu rhywfath o lywodraeth drostynt. Bid a fo am hynny, dengys cyfreithiau Hywel fod y cantref erbyn hynny wedi colli pa bwysigrwydd bynnag a berthynai iddo gynt, ac mai'r cymwd bellach oedd canolfan awdurdod a llywodraeth. Manylion am lys a llywodraeth y cymwd a geir yn y cyfreithiau, a dangosir y cantref fel peth wedi gorfyw ei ddefnyddioldeb, a'i enw yn unig yn awgrymu ei bwysigrwydd

Coginio yn yr Awyr Agored.

gynt. Yn Nyfed ceir cyfeiriad at lys cymwd neu gantref,[ref>Ancient Laws, I, 472</ref>ond yng Ngwynedd ni sonnir ond am lys cymwd yn unig.[ref>Hynny yw, os nad ydym i ddeall mai ynad y cantref olygir wrth y term ynad llys" ("enat llis"neu "egnat ekemut "), I, 144</ref> Felly, ynglŷn â chyfraith a llywodraeth, y cymwd oedd canolbwynt yr hen gyfundrefn. Llywodraethid pob cymwd gan arglwydd, a gadwai ei lys gyda rhyw gymaint o rwysg mewn lle canolog o fewn y cymwd. Yr oedd iddo 16 o weision a ddaliai bawb ei swydd yn y llys, ac yr oedd gan yr arglwyddes, hithau, osgordd o wyth o weision a morynion. Fel y dywedwyd eisoes, ni wahaniaethir yn y cyfreithiau rhwng swydd brenin a swydd arglwydd, ond y mae'n lled sicr nad oedd gan yr arglwyddi lleiaf gynifer o swyddogion ag a ddywedir yn y cyfreithiau—a dichon nad oedd gan y tywysogion, ychwaith, gynifer â hynny bob amser. Y mae rhestr o'r gwasanaethyddion, fodd bynnag, yn ddiddorol, am ei bod yn rhoi goleuni ar fywyd cymdeithasol y cyfnod:

1. Penteulu: Yr oedd i'r gair teulu ystyr arbennig yn y gyfraith, sef gwarchodlu personol y brenin. Ai'r osgordd hon gyda'r brenin ar ei gylchdeithiau milwrol mynych. Yn amser y tywysogion, rhifent 120, a dywedir bod gan Ruffudd ap Llywelyn gynifer â 140.^[16] Y penteulu oedd capten y rhain, ac fel rheol yr oedd yn berthynas agos i'r brenin neu'r arglwydd.
2. Effeiryat teylu: Math o gaplan y llys.
3. Dysteyn: Gair wedi ei gymryd o'r Saesneg, yn golygu ysgweier y dysglau^[17] a chyfieitha Rhys ef yn Senyllt (Seneschal). Efo oedd prif oruchwyliwr y llys-y Stiward.
4. Penhebogyt: Y gŵr a ofalai am yr hebogiaid, a gedwid at hela adar.
5. Brahudur llys (Egnat Dyfed): Y Barnwr.
6. Pengwastrahut: Y gŵr a edrychai ar ôl y ceffylau.
7. Gwastauel: Arno ef yr oedd gofal y gwlâu a'r ystafell gysgu.
8. Bart teulu.
9. Gostechwr: Ei waith ef oedd cael distawrwydd yn y llys.
10. Penkynyt: Prif heliwr.
11. Medyt: Bragwr.
12. Medyc.
13. Trullyat.
14. Drysaur.
15. Coc: Coginydd.
16. Kanuyllyt: Canwyllydd.^[18]

Sonnir yn y cyfreithiau am swyddogion eraill hŷn na'r rhain, ac y mae'n amlwg bod eu safleoedd yn wahanol. Awgryma rhai awduron fod Hywel, er mwyn ychwanegu at urddas y Brenin, wedi lluosogi nifer y swyddogion. Fe geir datblygiad cyffelyb yn hanes y llys yn Lloegr yn nyddiau'r Normaniaid, pan ddisodlwyd y Reeve, y Distain, yr Heilyn a'r Stafellwr gan y Marsial, y Canghellor, a'r Siambrlen, ac y gwnaed rhagor o swyddogion llys nag oedd yn llys yr Eingl-Sais.^[19]

Yr oedd yn y cymwd ddau ddosbarth o bobl, y rhydd a'r taeog. Dibynnai rhyddid ar waedoliaeth; y mae'n debyg bod y dynion rhydd yn ddisgynyddion o'r gwŷr a feddiannodd y wlad, ac mai disgynyddion y brodorion cyntefig a orchfygasid gan y rheini oedd y taeogion. Ni ellir, ysywaeth, ddibynnu ar y ffigurau a geir yn y cyfreithiau ynglŷn â'r tir a ddelid gan y naill ddosbarth a'r llall, ac y mae'n amhosibl penderfynu cyfartaledd y rhydd a'r taeog yn y cymwd. Gellir gweled, fodd bynnag, oddi wrth y stentiau a wnaed gan y Normaniaid, beth oedd cyflwr y wlad pan feddiannwyd hi ganddynt hwy, ac y mae'n eglur bod llawer mwy o'r bobl yn rhydd yng Nghymru nag yn Lloegr. Yn ôl tystiolaeth Domesday Book, tua chwarter poblogaeth Lloegr oedd yn rhydd a thri chwarter yn gaeth, ond yng Nghymru, ym marn Mr. T. P. Ellis, yr oedd y cyfartaledd yn hollol i'r gwrthwyneb.^[20]

Cynhelid y llys, fel rheol, yn yr awyr agored—yn wyneb haul a llygad goleuni—a phan fyddai ymrafael ynglŷn â therfynau, cynhelid ef ar y tir yr ymrafaelid yn ei gylch. Yr arglwydd, fel rheol, fyddai llywydd y llys, gyda nifer o wŷrda a hynaf— gwŷr y cymwd o boptu iddo. Yng Ngwynedd a Phowys, y Barnwr fyddai'n rhoddi barn, ond mynnai gwŷr y De ddal at yr hen drefn, hynny yw, hawlient gael eistedd yn y llys fel barnwyr,^[21] fel y gwneid yn y dyddiau gynt.

Nid ar chwarae bach y deuid yn Farnwr. Dyry'r cyfreithiau ddisgrifiad manwl o'r ddisgyblaeth angenrheidiol. Rhaid oedd bod yn gyfarwydd â llyfr y gyfraith, a mynychu'r llys i glywed y barnwr wrth ei waith am flwyddyn o amser o leiaf. Caniateid i'r disgybl ofyn cwestiynau yn y llys ar unrhyw beth a fai'n ddyrys iddo. Ar derfyn y tymor, cymerid ef mewn llaw gan y caplan a deuddeg o wŷr amlycaf y llys, ac arweinid ef at yr allor, ac yno gofynnid iddo gymryd llw ar y creiriau na ŵyrai farn unrhyw amser, ac yna fe'i cyfrifid yn deilwng i gael ei ddewis yn farnwr.^[22]

Yr oedd i lys y cymwd ddyletswyddau eraill heblaw gwein— yddu cyfiawnder. Ynddo ef y trefnid materion ynglŷn â diwydiant y cymwd, yn union fel y gwneid yn y llys barwn, gyda'r gwahaniaeth bod awdurdod llys y cymwd yn ehangach am ei fod yn gweinyddu cyfraith y wlad, a'r llys barwn yn gweinyddu'r gyfraith dir, a hynny yn ôl arfer y manor yn unig.

Cyfansoddid y cymwd, fel y gwyddys, o nifer o drefydd—y sefydliadau gwasgarog hynny lle trigai'r Cymry pan ddaethant gyntaf i'r iseldir. Y mae'n sicr mai ychydig a ymyrrai'r llys ym mywyd y gwŷr rhydd—lle yr oedd pawb, fwy neu lai, yn arglwydd arno ei hun. A fu i'r dref, hithau, lywodraeth iddi ei hun ni wyddom,^[23] ond ceir atgo am rywbeth tebyg mewn ambell enw yma ac acw ar hyd y wlad. Er enghraifft, mewn ardal yng ngogledd Cymru y mae olion tŷ cadarn o'r enw Tynymeini^[24] yn sefyll ar gae o'r enw Henllys, a heb fod nepell oddi wrtho y mae cae arall o'r enw Bitfel—arwydd lled sicr bod yn y fan honno rywdro ryw fath o lywodraeth leol. Gwyddys mai mewn lle arall yn yr ardal yr oedd llys y cymwd; felly, y mae'n dra thebyg, mai llys tref oedd yr Henllys hwn. Ceir hanes hefyd am drefydd degwm yn hawlio gwneud fel y mynnent hwy â'u tlodion ac yn gwrthod cydymffurfio â chynlluniau trefydd degwm eraill yn yr un plwyf â hwy.^[25] Y mae'n debyg, fodd bynnag, mai prin y ceid llywodraeth leol gref yn y rhan fwyaf o'r trefydd, gan mai bychain oeddynt o faint a phoblogaeth.

Yr oedd ym mhob cymwd rai trefydd gwahanol i'r lleill. Un ohonynt oedd y Faerdref, lle llafuriai'r taeogion i godi ymborth i arglwydd y cymwd dan lygad y maer—gŵr a gaiff sylw neilltuol yn y cyfreithiau. Yn y llys trinid anufudd-dod y taeog, a phlediai yntau arfer gwlad yn erbyn cynlluniau newydd yr arglwydd a'i weision. Ynglŷn â diwydiant, dau swyddog pwysicaf y llys oedd y canghellor a'r maer. Gwaith y canghellor oedd eistedd yn y llys a rhoddi barn pan na by ldai'r arglwydd yno. Yr oedd swyddog tebyg iddo—y senyllt (Seneschal) ar fanorydd Lloegr, yn enwedig pan fyddai gan yr arglwydd fwy nag un fanor. Gwaith y maer, ar y llaw arall, oedd gwylio buddiannau tymhorol yr arglwydd—swydd cyffelyb i eiddo'r beili ar y manor Seisnig.

Nid yw perthynas y llysoedd a'i gilydd yn glir o gwbl, ac o ganlyniad ni ellir dweud yn bendant beth oedd y safle ynglŷn ag apêl o'r naill i'r llall, ond ceir sôn yn y cyfreithiau am Farnwr y Brenin yn eistedd gyda barnwr y cymwd neu'r cantref. Gellid apelio yn erbyn dedfryd barnwr ar y tir nad oedd yn hyddysg yn y gyfraith neu nad oedd yn ddiduedd. Os profid hynny, collai'r barnwr ei swydd yn ogystal a'i safle anrhydeddus, a hefyd werth ei dafod.^[26] Hyn yn sicr oedd. gwendid mwyaf y gyfundrefn Gymreig, ac oherwydd y gwendid hwn, ni ddatblygodd. Dyma un gwahaniaeth mawr rhyngddi â chyfraith Lloegr yno gallai'r gŵr rhydd wneuthur apêl yn llys y Brenin, ac y mae datblygiad cyfraith a llywodraeth gyfansoddiadol yn Lloegr yn ddyledus i'r ffaith nad gan arglwydd y manor yr oedd y gair olaf. Ymddengys fod gan arglwyddi'r cymwd yng Nghymru, ar y llaw arall, fesur o annibyniaeth tebyg i annibyniaeth arglwyddi'r Mers-peth a fu'n felltith fawr yn hanes y goror.

Y Vardre, Abergele.

Pan ddaeth y Norman i Gymru, yr oedd yn naturiol i'r hen gyfundrefn Gymreig ddatblygu i gyfeiriad y fanor, fel y ceid hi yn Lloegr. Er gwaethaf y gwahaniaeth rhwng y ddwy wlad a rhwng datblygiad diwydiant amaethyddiaeth yn y naill o'i chymharu â'r llall, y mae mwy o debygrwydd rhwng y gyfundrefn a ddadlennir yn y cyfreithiau a'r fanor Seisnig nag a gydnabyddir yn gyffredin, fel y dengys y rhestrau a ganlyn:

Y CYMWD.

Arglwydd.
Tenantiaid:
1. Uchelwyr gwŷr rhydd.
2. Alltudion	$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\ \end{matrix}}\right\}\,}$taeogion.
Eilltion
3. Caethion.

Y FANOR.

Arglwydd.
Tenantiaid:
1. Socmen neu wŷr rhydd
2. Villeins	$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\ \end{matrix}}\right\}\,}$serfs.
Bordars
3. Slaves.

Swyddogion:
Canghellor.
Maer.
Rhingyll.

Swyddogion:
Seneschal.
Bailiff.
Reeve.

Yr oedd yn naturiol i'r cymwd gael ei ystyried gan y Norman— iaid yn arglwyddiaeth yn hytrach nag yn fanor. (Rhaid cofio mai bychain oedd y rhan fwyaf o'r manorydd yn Lloegr, ac mai'r faerdref, fel rheol, a ddaeth yn fanor Normanaidd yng Nghymru.) Daeth Cymwd Ystrad Alun yn Arglwyddiaeth Moldsdale, a Chymwd Maelor Saesneg yn Arglwyddiaeth Maelor, ond fel rheol fe gyplysid mwy nag un cymwd gyda'i gilydd i wneud arglwyddiaeth, neu "honour" fel y gelwid hi weithiau. Er enghraifft, cynhwysai Arglwyddiaeth Dinbych bum cymwd, Arglwyddiaeth Rhuthyn dri, ac Arglwyddiaeth y Waun bedwar a hanner. Y mae'n eglur mai'r hen gymwd oedd canolbwynt y gyfundrefn newydd, ond bod yr arglwyddiaeth newydd, fel rheol, ar raddfa ehangach.

Tebyg oedd y datblygiad yn y Deheudir, er bod ffiwdaliaeth yno eisoes wedi datblygu i fesur helaethach nag yn y gogledd. Cyplyswyd cantref Uwch Aeron gydag Arglwyddiaeth Llanbadarn, Is Aeron gydag Aberteifi, a'r Cantref Mawr gyda Chaerfyrddin, ond cadwyd llywodraeth pob cymwd fwy neu lai ar wahân fel cynt trwy ddefnyddio yr hen lysoedd. Deuthpwyd hefyd i edrych ar y cymwd fel peth yn cyfateb i'r hundred Seisnig, ac yn ôl deddf Ruddlan, cynhelid llys yr hundred gan Siryf y Brenin ddwywaith yn y flwyddyn o fewn tywysogaeth Gogledd Cymru. Beili yr hundred oedd rhaglaw y Cymwd,—ffaith a ddengys mor naturiol oedd y cyfnewid.

Dichon nad oes dim a rydd well syniad i ni am y datblygiad hwn na'r hyn a ddigwyddodd i swyddogion y cymwd.^[27] Sonnir yn fynych yn Stentiau'r Normaniaid am y "raglot" fel prif swyddog y cymwd, ac am y cymwd ei hun weithiau fel raglotry." Nid yw'r raglot namyn rhaglaw y cyfreithiau—gŵr a ddaeth i gymryd lle'r maer a'r canghellor yng nghwrs dirywiad yr hen gyfundrefn Gymreig. Sonnir yn y Record of Caernarvon am gylch y raglot a'i hawl i dderbyn 4s. oddi wrth bob taeog (a cheiniog hefyd i'r gwas a fyddai'n gofalu am ei farch). Os byddai achos i ddyfod gerbron y llys, efô a fyddai'n anfon allan y wys. Efô oedd yn gyfrifol am y rhyddwystly^[28] (frank—pledge) ddwywaith yn y flwyddyn, a'i waith ef hefyd oedd gofalu am felin yr arglwydd. Swydd bwysig arall a ddisgynnai i'w ran oedd arddel yr alltudion a ddeuai o dro i dro i fyw i'r arglwyddiaeth. Efô a gasglai bob dirwy: ac yr oedd ei dir yn rhydd iddo fel i'r maer gynt.

Swyddog arall o gryn bwysigrwydd yn y cyfnod Normanaidd oedd y rhingyll. Lle nad oedd manor (a adwaenid yn fynych fel raglotry) ceid ringildry. Yr oedd hwn yn ddatblygiad llai manoraidd er enghraifft, yn y siartr a roddodd Henry VII i denantiaid arglwyddiaeth y Waun, sonnir am gymwd Nanheudwy a Ringildry Mochnant, a hefyd am gylch rhingyll fel un o'r pethau a ddifodwyd gan y ddeddf honno. Gwŷr rhydd oedd tenantiaid y ringildry bob amser, ond tenantiaid caeth, ar y llaw arall, oedd yn y raglotry—hynny yw, tyfodd y manor lle yr oedd maerdref gynt. Yr oedd dyletswyddau'r rhingyll yn gyffelyb i eiddo'r rhaglaw, ond nid oedd ei awdurdod cyn changed, gan fod mwyafrif tenantiaid ei ranbarth yn uchelwyr, a mwy o annibyniaeth yn perthyn i'w safle.

Swyddog arall y ceir cyfeiriad ato oedd y cais—Sergeant of the Peace. Y mae'n debyg mai ei waith pennaf ef oedd diogelu heddwch y cymwd, fel y dengys y gŵyn a ganlyn a wnaed gan rai o denantiaid y Waun yn nyddiau Gwylliaid Cochion Mawddwy.^[29]

{{quote|To the Right Worshipful Master Steward of Chirkland Grevously compleynith unto your masterships all ye kynges true tenantes of Kenlleth and Moghnaunt in Chirkland how that thay be dayly and nyghtly robbyd and thare goodes and catelles stollyn from them aswell into powyshlande, mowtheway and merrionnethshyre as oder countries to thayme adjoyning within this twoo monthes to ye valew of C. merkes and above. And all indefaute of a good officer, for keepyng of the countrey, as hathe been accustomed in tymes paste. For ye seargeant of ye peas called ye pencayse hathe used to watch in dyvers places of ye countrey And take thevis and mysrewlye persons And bryng thame to ye castell, wiche watch and exersise of ye said office made odre outlaws And theves for fere of ye same to Forbere, And durst not invade ne cume within ye said countries till this ij yeres paste that that office hath not been delygently exercised ne occupiede to ye great impoveryshenge And undoyng of all trewmen in ye said countries.}}

Pan gollodd Cymru ei hannibyniaeth yng nghwymp Llywelyn yn 1282, bu cryn newid ar ei chyfundrefn lywodraeth. Dechrau'r newid hwnnw oedd Ystatud Ruddlan, neu, yn fwy cywir, Ystatud Cymru, a basiwyd ym Mawrth, 1284. Rhoddwyd yr ystatud honno mewn grym gan Edward I ar ôl gwneud ymchwil i arferion Cymru. Bu'r Comisiwn—Esgob Becke, Tyddewi, Reginald de Grey a Walter de Hopton—yn holi tystion, o Gymry ac o Saeson, ynglŷn â'r hen arferion hyn. Holwyd cynifer â 172 o dystion: 19 yng Nghaer, 53 yn Rhuddlan, 36 yn y Fynachlog Wen (?Croesoswallt), 22 yn Nhrefaldwyn, a 42 yn Llanbadarn Fawr.^[30] Fe ddisgrifir yr ystatud hon gan Pollock a Maitland, haneswyr cyfraith Loegr, fel y "code" mwyaf cynhwysfawr o ddeddfwriaeth a roed allan gan unrhyw un o frenhinoedd Lloegr yn ystod yr oesau canol.^[31] Canlyniad uniongyrchol yr ystatud oedd dwyn Gwynedd ar unwaith dan weinyddiad deddfau Lloegr. Rhannwyd y Dywysogaeth, hynny yw, Gwynedd, yn dair sir—Môn, Arfon, a Meirion—a rhoddwyd y cwbl dan ofal prif farnwr (Justiciar) Gogledd Cymru. Odo de Grandison oedd y cyntaf i lenwi'r swydd, a'i ddirprwy, John de Havering, a ddaeth iddi ar ei ôl. Yng Nghaernarfon y trigai'r prif farnwr, ac yno yr oedd ganddo Drysorlys yn ogystal â Changhellys. Yr oedd Fflint i fod dan ofal barnwr Caer, ac yr oedd dwy sir yn y De—Ceredigion a Chaerfyrddin—dan ofal barnwr Caerfyrddin. Yr oedd i bob sir ei siryf—efô oedd yn gyfrifol am gynnal ei llysoedd ac i bob cymwd ei grwner a'i feili. Y crwner a gynhaliai drengholiad ar gorff y marw; a gwaith y beili oedd gwylio dros fuddiannau tymhorol y cymwd fel gwas y siryf. Cynhelid llys y Sir—Shire Court—nad oedd yn bod yng Nghymru cyn hyn, unwaith bob mis, ac âi'r siryf ei hun drwy'r gwahanol gymydau ddwywaith yn y flwyddyn, ar ôl gŵyl Fihangel a'r Pasg, i gynnal y llys a elwid y Tourn. Yr oedd raid i bob rhydd-ddeiliad ddyfod yno i'w gyfarfod, a gwnai yntau ymchwil, trwy lw deuddeg neu ragor ohonynt, i'r troseddau a gyflawnasid yn ystod y tymor blaenorol.

Melin y Glyn, Edeyrnion

Y mae rhestr o'r troseddau a ddygid o dro i dro gerbron llys y siryf yn taflu goleuni diddorol ar fywyd y cyfnod. Dyma rai ohonynt prynu neu werthu cig anifail a ladratasid, neu drin ei groen; ail-wneud hen ddillad a'u gwerthu fel rhai newydd; cneifio defaid yn y gorlan gyffredin wedi nos; lloffa ŷd wedi nos; dryllio ffyrdd, a rhoi rhy fach o fesur ac o bwysau.

Er mai cyfraith Seisnig oedd yr ystatud, ni ddiddymwyd y gyfundrefn Gymreig yn llwyr. Er enghraifft, parheid i ganiatáu i berthnasau'r neb a gyhuddid am drosedd ddwyn tystiolaeth am ei ddiniweidrwydd (rhaith), a pharheid hefyd i rannu'r eiddo'n gyfartal rhwng y plant yn ôl yr arfer Gymreig. Yr oedd gweddill Cymru eisoes yn nwylo'r arglwyddi Normanaidd. Gwnaeth Edward I ymdrech i roddi terfyn ar eu hawdurdod hwy,^[32] ond bu farw cyn gorffen y gwaith. Pan ymwelodd Edward â Morgannwg ar ôl darostwng Gogledd Cymru, fe'i synnwyd yn fawr gan ymddygiad Iarll Caerloyw, oherwydd ymddug y pendefig hwnnw at y brenin yn union fel pe buasai ar yr un tir ag ef. Ni anghofiwyd hyn gan Edward; gwelodd ei gyfle pan gododd ymryson rhwng yr Iarll a Iarll Henffordd, a gwysiodd y ddau i ymddangos gerbron ei farnwyr yn Llanddew, gerllaw Aberhonddu, yn 1291. Fe ufuddhaodd Iarll Henffordd i'r wys, ond gwrthododd Caerloyw. Yna gwysiwyd hwy i ymddangos gerbron y brenin ei hun a'r tro hwn fe ufuddhaodd y ddau. Dedfrydwyd hwy i garchar, a daeth eu heiddo i ddwylo'r goron.

Buasai hanes Cymru dipyn yn wahanol pe buasai Edward wedi cael byw i orffen rhoi arglwyddi'r Mers yn eu lle, ond fel arall y bu, ac yn ystod y canrifoedd nesaf bu anhrefn mawr yn yr adrannau hynny o'r wlad a adwaenid fel y Mers neu'r Cyffin. Ni ellid, yn wir, ddisgwyl dim amgen. Yr oedd brenhinoedd Lloegr wedi rhoi llaw rydd i arglwyddi'r Mers wneud a fynnent à Chymru, fel y dengys y caniatâd a roddodd Harri I i Gilbert Fitzrichard de Clare i drawsfeddiannu Penfro a Cheredigion: "Yr wyt," meddai, "wedi chwennych llawer gael tir y Brythoniaid i'th law. Wele fi yn rhoddi i ti dir Cadwgan ap Bleddyn—dos a chymer ef."ref>Bowen: The Statutes of Wales, xxvi.</ref> Pan ddaethant yn ddigon cryf i fod yn annibynnol ar y llaw a estynnodd y breintiau hyn iddynt, buan iawn yr hysbyswyd y brenin nad oedd iddo awdurdod yn yr arglwyddiaethau hyn: "Breve regis non currit in Walliam"—nid oes i wŷs y brenin unrhyw awdurdod yng Nghymru—oedd eu hateb iddo.

Prin, yn sicr, y mae hanes mwy torcalonnus i unrhyw wlad nag y sydd i Gymru rhwng amser gwrthryfel Glyn Dŵr a dyfod y Tuduriaid i'r orsedd. Dichon fod mesur o ddoethineb y gwladweinydd yn ymwneud Edward I â Chymru, ond yr oedd Harri IV a'i olynwyr yn hollol amddifad o'r ddoethineb honno. O'r flwyddyn 1400 ymlaen pasiwyd nifer o ddeddfau, a'u hunig amcan i amddifadu'r Cymro o bob braint ddinesig, ac nid oedd ryfedd, felly, i Gymru syrthio i gyflwr adfydus i'r eithaf. Yn y De ac ar y goror yr oedd arglwyddi'r Mers yn gweinyddu cyfraith, bawb yn ôl ei fympwy ei hun, heb gydnabod unrhyw awdurdod uwch; ac yn adrannau eraill y wlad ymddygid at y Cymro a oedd yn byw dan goron Lloegr fel yr ymddygid at yr herwr a'r dinawdd.

Ceir ymdriniaeth ddiddorol iawn ar ansawdd llywodraeth yng Nghymru yn nhraethawd George Owen, "The Dialogue of the Government of Wales." Dengys wendidau gweinyddiad y gyfraith yn ei ddyddiau ef. Cwyna fod y llysoedd yn

Hen Bitfel.

llawer rhy chwannog i gymryd i fyny bob math o achosion dibwys, a bod llawer gormod o dwrneiod ynglŷn â'r gwaith. Byddai'r siryf mewn swydd am ei oes, yn lle ei newid bob blwyddyn fel y gwneid yn Lloegr. Ni ddeallent yr iaith, ac yr oeddynt yn llawer mwy awyddus am ymgyfoethogi yn y swydd nag am weinyddu cyfiawnder. Cynhelid y llys ar adegau hynod anghyfleus i'r Cymry: fe drefnasai Hywel Dda i'r llysoedd gael eu cynnal rhwng y nawfed o Dachwedd a'r nawfed o Chwefror, a rhwng y nawfed o Fai a'r nawfed o Awst, a thrwy hynny adael yn rhydd dymhorau hau a medi, ond ni chedwid at y drefn honno mwyach. Cwyna hefyd oherwydd anhawster a phellter y teithiau i'r llysoedd hyn.

Y Faerdref, Edeyrnion.

Diddorol hefyd yw'r cyferbyniad a wna George Owen rhwng gormes Harri IV a'i olynwyr a hynawsedd y Tuduriaid. Am Harri VII meddai: "This noble Prince being lyneally decended from the auntient Bryttish Kinges of this land so drewe the hartts of the Wellshmen to hym as the loadstone doth the yron whoe ever sithence have borne such naturall love and affection to the sayd King Henry 7 his sonn Kinge H 8 and King Edward the sixt Queene Marye and nowe doth beare towards or most Souveraigne Prynce Queen Elizabeth now lyving whom wee pray the Lord of Lords longe and longe to preserve to governe England and Walles."^[33]

Nid oes le i amau na weddnewidiwyd bywyd politicaidd a chymdeithasol Cymru gan ddeddfwriaeth y Tuduriaid. Dyma'r pryd yr ad-drefnwyd Cymru oll yn siroedd ac y dygwyd hi yn gyfangwbl dan awdurdod Cyfraith Lloegr. Dyma'r adeg hefyd y rhoddwyd hi yn ymarferol dan awdurdod llys y Goror-llys a wnaeth waith mawr tuag at ddarostwng awdur- dod unbennaethol arglwyddi'r Mers. Fel pob llys o'r fath, aeth yntau ei hunan yn lled unbennaethol tua'r diwedd, a phan ddiddymwyd ef, ni bu llawer o alaru ar ei ôl. Ond gwnaethai waith da yn ei ddydd, a bu iddo ran amlwg mewn dwyn Cymru newydd i fod.^[34]

Dylid cadw mewn cof hefyd fod cyfran lled helaeth o Gymru'r oesau canol ym meddiant y trefydd. Synnir dyn, wrth edrych ar fap ohonynt, fel eiddo'r Athro E. A. Lewis yn ei Mediaval Boroughs of Snowdonia, gan mor lluosog oeddynt; ac nid yw'r cwbl o drefydd anorffen Esgobaeth Tyddewi i mewn yn y map hwnnw. Gwyddom mai Normaniaid a Saeson oedd mwyafrif mawr y dinasyddion; ond, fel y dywed Dr. Lewis, yr oedd cryn wahaniaeth rhwng tref a thref yn hyn o beth. Yr oedd tref castell, fel Caernarfon neu Gonwy, yn llawer mwy Seisnig na thref faenoraidd fel Nefyn neu Niwbwrch, ac yr oedd yr un peth yn wir am fwrch, fel Llawhaden, o'i gymharu â "thref" Llanddewibrefi.

Ond beth bynnag am y gwahaniaethau hyn rhwng tref a thref, fe berthynai iddynt oll ryw gymaint o'r rhyddid hwnnw a oedd yn brif nodwedd tref yr oesau canol, a bu hir y brwydro rhwng Cymro a Norman am fwynhau cyfran o'r rhyddid hwn. Yn araf, trwy briodas a thrwy lacio'r deddfau, fe agorwyd y drws i'r Cymro ddyfod yn ddinesydd ar yr un tir a'r Sais, a chafodd gyfle unwaith eto i ymarfer â'r gelfyddyd anodd o'i lywodraethu ei hun. Un canlyniad oedd i'r castell a'r bwrch fyned bob un i'w ffordd ei hun. Torrwyd y cysylltiad agos a fu rhyngddynt trwy gydol yr oesau canol, ac ni bu'r trefydd yn hir cyn dangos mesur o'r ysbryd annibynnol Cymreig. Yn wir, teimlai Harri VIII nad diogel oedd parhau i ganiatáu cymaint o annibyniaeth i bob tref fechan, yn enwedig ar ôl ymryddhau ohoni o hualau'r castellwr, a rhoddwyd hawl iddo, yn neddf 1542, i ddiddymu siartrau'r trefydd lleiaf os dewisai. Ond prin yr oedd angen am hyn, wedi'r cwbl. Oherwydd y cyfnewidiad a oedd yn digwydd ym mywyd diwydiannol a masnachol y wlad, syrthiodd y trefydd a ddibynnai'n bennaf ar garsiwn y castell am eu bodolaeth i ddinodedd, a thyfodd eraill, yn enwedig y porthladdoedd, yn drefydd o gryn bwys.

Ychwanegai annibyniaeth y trefydd hyn at anhrefn llywodraeth y cyfnod, ac yr oedd ym mryd Harri'r VIII, yn ôl tystiolaeth George Owen, anfon allan Gomisiwn i ystyried safle'r trefydd lleiaf. Ymddengys, fodd bynnag, na wnaed hynny. "Sure I am," meddai hanesydd Sir Benfro, "there was nothing done, ffor there are in Wales yet a multitude of very mean villages scarce having six houses or cottages and yet are allowed for Corporations and Boroughs and in many of these they holde Plea of great Sommes unfit for such judges as are commonly in those places."^[35]

Defaid.

Llyfrau.

YN ychwanegol at y llyfrau y cyfeirir atynt yn y bennod hon, cyhoeddodd Seebohm The Tribal System in Wales a Customary Acres and their Historical Significance. Erbyn hyn ca'r cyfraniad Celtaidd at ddatblygiad y Manor gryn sylw, fel y dengys llyfr Vinogradoff, The Growth of the Manor. Llyfr rhagorol, sydd mewn perygl o gael ei anghofio, yn ymdrin â'r pwnc hwn yw llyfr Hubert Lewis, The Ancient Laws of Wales. Argraffiad Aneurin Owen, The Ancient Laws and Institutes of Wales (dwy gyfrol) yw'r casgliad llawnaf a feddwn o'r cyfreithiau. Ceir cyfreithiau o lyfr Cyfnerth^[36] mewn cyfrol hylaw, Welsh Medieval Law, wedi ei golygu gan Wade Evans (Rhydychen), a chyhoeddwyd copi o Lyfr Du'r Waun gan Timothy Lewis. Am gymorth i'w hastudio gweler: T. P. Ellis, Welsh Tribal Law and Customs in the Middle Ages; Jones and Rhys, The Welsh People: Dr. Lloyd, History of Wales, Pennod IX; a'r Glossary of the Welsh Laws, Timothy Lewis. Ar achlysur dathlu milflwyddiant Hywel Dda, cyhoeddodd Coleg Aberystwyth gyfrol arbennig o'r Aberystwyth Studies, yn cynnwys erthyglau ar wahanol agweddau'r cyfreithiau gan Dr. J. E. Lloyd, yr Athro T. A. Levi, yr Athro T. Gwynn Jones, Dr. Parry Williams, Mr. Timothy Lewis, a Mr. T. P. Ellis. Ar yr un achlysur cyhoeddodd Prifysgol Cymru lyfryn gan Dr. Lloyd dan yr enw, Hywel Dda, 928-1928, a hefyd cyhoeddodd Mr. Goronwy Edwards ei ddarlith ar Hywel Dda and the Welsh Law Books. Gweler hefyd erthygl Mr. T. P. Ellis, Hywel Dda, Codifier, yn Cymmrodorion Transactions 1926-7, ac eiddo Syr D. Brynmor Jones, Transactions, 1916-17.

Gan Dr. William Rees, yn ei lyfr, South Wales and the March, y ceir yr ymdrafodaeth lawnaf ar y newid o'r gyfundrefn Gymreig i'r gyfundrefn Normanaidd, a pharhad rhai o'r elfennau Cymreig. Ceir ymdriniaeth ar yr un pwnc yn llyfr A. N. Palmer, Ancient Tenures in North Wales and the Marches. Am waith llys y Goror, gweler: Skeel, The Council in the Marches of Wales, ac erthyglau yn y Cymmrodor, cyfrolau XII a XIII, gan y diweddar Farnwr Lewis a Syr D. Lleufer Thomas. Am feirniadaeth ar ei waith gweler George Owen, Pembrokeshire, III. Dr. E. A. Lewis yw'r prif awdurdod ar fywyd y trefydd, yn enwedig yn y gogledd. Gweler ei lyfr, The Medieval Boroughs of Snowdonia.

Nodiadau

1. Yng nghoedwigoedd Germani, meddai Montesquieu, y cafwyd y cyfan- soddiad Prydeinig, "Ce beau systèm a été trouvé dans les bois."
2. Gweler Zimmern: The Greek Commonwealth, 48.
3. Welsh Tribal Law and Custom, p. 10.
4. Gweler ei erthygl ddiddorol ar "Hywel Dda, Codifier," yn Cymmrodorion Transactions, 1926-27. Gweler hefyd, Lloyd: Hywel Dda, a Goronwy Edwards: Hywel Dda and the Welsh Law Books.
5. "English influence is manifest in the Law of Hywel," meddai Lloyd ar y llaw arall, I, 336. "Much more uncertain (than the influence of Roman Law,)" meddai Levi (Aber. Studies, x, 15).
6. "There is general agreement that they include matter which is not incompatible with Welsh conditions in the 10th century," yw'r casgliad gochelgar y daw Mr. Goronwy Edwards iddo (Hywel Dda and Welsh Law Books, p. 21).
7. Ballard: The English Borough in the 12th Century. Mary Bateson: Borough Customs.
8. " Item. The burgesses of the aforesaid Court have trial by battle and fire and water to make the ordeal." Dyfyniad o Custumal Preston, a luniwyd yn y ddeuddegfed ganrif.
9. Vinogradoff: Growth of the Manor, 9.
10. Vinogradoff: op. cit., 18.
11. The Ancient Laws and Institutes of Wales, II, 632.
12. Pollock and Maitland: History of English Law, I, 6.
13. Gweler tudalen 91.
14. "Cyn no hynn a chyn dwyn coron Lundein a theyrn wyalen yr ynys honn o'r Sayson (Ancient Laws, I, 184).
15. Lloyd: op. cit., 309.
16. Lloyd: op. cit., 316. Nodyn 155.
17. Rhys and Brynmor Jones: The Welsh People, 198. Note 1.
18. Dyma'r rhestr fel ei ceir yng nghyfreithiau Gwynedd. Y mae ychydig o amrywiaeth yn rhestr swyddogion Dyfed a Gwent.
19. Gweler Mary Bateson: Medieval England, p. 4.
20. T. P. Ellis: Hywel Dda, Codifier. Cymru Trans. I. (1926—27), p. 30
21. 15 Ancient Laws, I, 468
22. Ancient Laws, I, 370—2
23. Pollock and Maitland: op. cit., I, 548. Cred yr awduron hyn fod y dref (township) yn annibynnol, ac mai hyhi oedd yn gyfrifol am y tlodion. Arni hi, fel y gwyddys, y codir treth y tlodion. "The Township had many police duties to perform. It was an amerciable punishable unit."—Maitland: Select Pleas in Manorial Courts, XXXIX (Selden Society).
24. Yma y ganed y Parch. Robert Ellis (Cynddelw)
25. Montgomeryshire Collections, VI, 335
26. Ancient Laws, I, 474-8.
27. Gweler Palmer: A History of Ancient Tenures of Land in Wales and the Marches, Ch. IX. Ceir y term "rhaglaw" yn y Cyfreithiau Amryval, II, 50. 88
28. Chirk Castle and Chirkland, 115. Awgryma Ellis mai datblygiad Normanaidd oedd swydd y Cais: Welsh Tribal Law and Custom, I, 310.
29. Yr oedd y rhyddwystl (frank—pledge) yn un o drefniadau mwyaf nod— weddiadol yr Oesoedd Canol. Yr amcan oedd sicrhau heddwch a llonyddwch drwy orfodi pawb i fod yn perthyn i ryw dre ddegwm neu gilydd, neu i undeb o bersonau a adwaenid fel y tithing a thrwy gosbi y dre ddegwm a geid yn euog o adael rhywrai o'i mewn oedd heb fod yn aelod ohoni. Delid y dref ddegwm yn gyfrifol am ymddygiad ei deiliaid.
30. Ivor Bowen: The Statutes of Wales, Introd., xxx. Ond awgryma Dr. Lloyd: mai amcan politicaidd oedd gan Edward I mewn golwg yn uniongyrchol. "While I do not deny," meddai, "that it has its bearing upon the question of the decay of the Welsh Legal system—and the encroachment of English procedure I believe that its interest is in the main political." Y Cymmrodor, XXV, p. 2.
31. Pollock and Maitland: History of English Law, I, 199. 90
32. Ar yr un pryd rhaid cofio ddarfod i Edward greu nifer o arglwyddiaethau newydd fel Rhuthyn a Dinbych
33. Owen's Pembrokeshire, III, 37.
34. C. A. Skeel: The Council in the Marches of Wales.
35. George Owen: Pembrokeshire, III, 89.
36. Anghytuna Wade Evans ar enwau fel eu ceir yn Aneurin Owen, ac awgryma Lyfr Gwynedd am y "Venedolian Code" Llyfr Blegywryd am y "Demetian," a Llyfr Cyfnerth am y "Gwentian." Ym Mhowys, mewn gwirionedd, y cynhyrchwyd Llyfr Cyfnerth.