Cymru'r Oesau Canol/Nodiadau ar y Darluniau

← Atodiad C

Cymru'r Oesau Canol gan Robert Richards (Aelod Seneddol)

Mynegai →

Nodiadau ar y Darluniau.

DOLWYDDELAN: Erbyn diwedd yr oesau canol yr oedd yr ardal hon, fel ardal Mawddwy, wedi dod yn gartref herwyr a gwylliaid. Yma y bu Hywel ap Ieuan ap Rhys Gethin yn ymryson am y llaw uchaf â Dafydd ap Siencyn a'i wŷr, a oeddynt oll wedi eu gwisgo mewn gwyrdd. Yn adeg Harri VII prynwyd y castell a'r tiriogaethau oedd yn perthyn iddo gan Feredith ap Ieuan, taid Siôn Wyn o Wydir; a bu i Siôn Wyn, yn gam neu'n gymwys, ran amlwg mewn dwyn trefn allan o'r anhrefn. [O ddarlun gan David Cox.] Wyneb ddarlun

CROES Y PISTYLL: Saif y groes hon ar hen ffordd y Pererinion yn agos i ffermdy'r Pistyll yn Lleyn. Disgwylid i denantiaid y Pistyll hyr— wyddo taith y pererinion ar eu ffordd i Enlli trwy roi llety noson iddynt os byddai galw am hynny, neu trwy ddarparu bara a chaws. i'w cario dros Fwlch yr Eifl. Ceir croesau cyffelyb mewn ardaloedd eraill yng Nghymru. Saif un yn agos i Lanaelhaearn ar y ffordd hon, a cheir un yn agos i Nefern, Sir Benfro, ar lwybr y Pererinion i Dyddewi, fel y tybir. O'r" Arch. Cam.", V, XIII, 170. [Bloc yn fenthyg gan Gymdeithas Hynafiaethau Cymru.]

CAER DREWYN A CHAERHUN: Cymharer safle y Ddinas Gymreig, oblegid dyna mewn gwirionedd yw Caer Drewyn, gyda'r Gaer Rufeinig. Saif y naill tua 950 o droedfeddi uwchlaw dyffryn Dyfrdwy, ar gwrr y mynyddoedd sy'n ymestyn i gyfeiriad Dyffryn Clwyd. Saif y llall ryw 50 troedfedd uwchlaw afon Gonwy. O'r "Arch. Cam.", VII, II, 109 a VI, 300. Tudalen I [Blociau yn fenthyg gan Gymdeithas Hynafiaethau Cymru.] Tudalen 4 a 5

LLOFFT Y GROG, LLANANNO, SIR FAESYFED: Yn natblygiad ac addurniad Llofft y Grog ar Gysgodlen (Screen) y cyrhaeddodd y cynllun eglwysig Celtaidd ei berffeithrwydd, ac yn ffodus y mae gennym amryw enghreifftiau rhagorol ohonynt yng Nghymru. Perthyn y rhan fwyaf ohonynt i'r 15fed ganrif, a thybir mai i ddiwedd y ganrif honno y perthyn cysgodlen Llananno. Darlun ohoni wedi'r atgyweiriad diweddar a fu arni a geir yn yr Inventory of Ancient Monuments, Radnor, td. 59. O'r Mont. Coll., VII, 61. Tudalen 7

SANT IAGO COMPOSTELLA (MAES Y SER): Dyma gyrchfan y pererinion hynny a ymwelai â San Siam yn yr Ysbaen. Yn y sgrin a welir yn y darlun y gorffwys creiriau'r Apostol Iago. Deuwyd o hyd i'w weddillion mewn canlyniad i freuddwyd a gafodd yr Esgob Theodomir, un ai yn 812 neu 816.

"Arferai'r pererinion eu rhannu eu hunain yn finteioedd o gylch yr allor ac arferent ganu, rhai gyda'r dympan, rhai gyda'r bib, eraill gyda'r delyn Gymreig neu'r crwth." Codex of Pope Calixtus II, circa, 1140. [Darlun yn fenthyg gan y Booth Steamship Co.] Tudalen 9

PERERIN, oddi ar gerflun yn Eglwys Llandyfodwg, Sir Forgannwg. Ber oedd gwisg y pererin bob amser er mwyn hwylustod teithio. Nid oedd ganddo ddim i'r daith ond ysgrepan ar ei gefn i gario ei ychydig angenrheidiau, a ffon yn ei law. A barnu oddi wrth yr ysgrepan yn y darlun, sydd a thri " tassel" yn hongian wrthi, yr oedd y pererin hwn yn ŵr o gryn urddas. Nid oedd y pererin ychwaith i eillio ei farf nes dychwelyd o'r daith. Pan ddeuai yn ôl, fodd bynnag, byddai wedi ei wisgo â phob math ar addurniadau, yn debyg fel y deuai bardd adref o'r Eisteddfod genhedlaeth neu ddwy yn ôl. Ymddengys i'r pererin hwn fod cyn belled â'r Bedd Sanctaidd, gan fod dwy groes ar ei ysgwyddau a rhywbeth tebyg i balmwydden (?) yn ei law; ond nid yw'r darlun yn eglur iawn ar y pen hwn. Hefyd y mae ganddo yr agoriadau croes fel arwydd ei fynd i Rufain, a'r gragen fel arwydd ei fod wedi ymweld â Chompostella. Ó ddarlun gan y diweddar T. H. Thomas, R.C.A. (Arlunydd Penygarn). O Celtic Britain and the Pilgrim Movement "—wyneb ddarlun. Tudalen 11

MAP HENFFORDD: Mappa Mundi (Map o'r Byd), a adwaenir fel map Henffordd am ei fod yn hongian yn Eglwys Gadeiriol Henffordd. Yn ôl y rhigwm Anglo—Normanaidd sydd ar ei gefn ymddengys ei wneud tua'r flwyddyn 1307, gan un o'r enw Richard o Haldingham, a oedd, fel y tybir, yn un o ganoniaid yr Eglwys Gadeiriol yn adeg yr Esgob Swinfield. Saif y dwyrain ar ben y map ac nid ar yr ochr dde fel gyda ni, ac yma ceir darlun o ardd Eden a'i phedair afon, ac Adda ac Efa yn cael eu troi allan o'r ardd. Uwchben hynny drachefn ceir darlun o Ddydd y Farn. Sylwer hefyd mai Caersalem yw canolfan y byd. Tudalen 15

ALLWEDD I FAP HENFFORDD. Tudalen 17

CELL MYNACH: Saif yr hen gell Geltaidd hon gydag amryw eraill ar ynys fechan Skellig Michael ar arfordir Kerry, Iwerddon. Ym— debyga'r celloedd hyn i hen gaerau paganaidd yr Ynys Werdd. Sylwer fel y gwneir y to o'r un defnydd yn union a'r muriau, ond y tynnir y cerrig i mewn ris ar ôl gris nes cyrraedd y brig. Ceir yr un cynllun nodweddiadol Geltaidd ym Mhenmon ac ar ynys Seiriol. Sylwer ar y Groes o gerrig gwynion uwchben y drws. O Anderson "Scotland in Early Christian Times." [Bloc gan Mri. Macmillan a'i Gyf.] Tudalen 18

CAWG DŴR SWYN: Arferid ymgroesi wrth fynd i mewn i'r gwasanaeth crefyddol, ac ond sylwi gellir gweld yn yr eglwysi hynaf y lle y cedwid y dŵr swyn yn y fynedfa i'r Eglwys. Ceir nifer o'r hen gawgiau erbyn hyn yma ac acw ar hyd y wlad. Tybia rhai mai o'r tai y daethont i gychwyn, ac mai hynny a gyfrif am ffurf rhai ohonynt. Gwêl Archæologia Cambrensis, III, xiv. Tybir fod yr un welir yn y darlun yn perthyn unwaith i Briordy Cresswell—ar—Fynwy. O'r "Archæologia Cambrensis," VII, III, td. 334. [Bloc yn fenthyg gan Gymdeithas Hynafiaethau Cymru.] Tudalen 20

COLOMENDY PENMON: Dengys colomendy Penmon yr un cynllun o adeiladu to yn union ag a geir yn y darlun o gell mynach ar ynys Skellig Michael. Ceir yr un adeiladwaith yng Nghlochdy'r Eglwys hefyd, ac yn y Tŵr ar ynys Seiriol. Tudalen 24

BANGOR IS Y COED: Safai rhai o adeiladau'r Fynachlog ar y ddôl a welir ar y chwith i'r darlun. Dyma ddywed Leland am y fangre ar ôl ymweled â'r lle. The abbay stood in Yn(glyshe) Mailor on the hither and south (side) of Dee, and it (is) ploughid gro(und now) where the abbay was by the (space) of a good Walsch myle (and yet) they plough up bones of (the monkes and in remembrance) were diggid up pieces of theyr clothes in sepulture. The Abbay stoode in a fair valley and Dee ran by it. The compace of it was as of a wallid towne and yet remayneth the name of a gate caullid Porth Hogan by N. and the name of a nother callid Porth Clays by S. Dee syns changing the botom rennith now thoroug the mydle betwyxt thes 2 gates one being a mile dim. from the other. [O ddarlun gan Gastineau.] Tudalen 28

TY DU A GWYN, Llanfeiglo, Llanfyllin: Saif y tŷ hwn, sy'n nodwedd— iadol o dai y Goror, ar gwrr hen ffridd Llanfeiglo y sonnir amdani yn Siartr Llanfyllin. Gweler tudalen 184. Am enghreifftiau godidog o'r un adeiladwaith gweler cyfrolau y Mont. Coll., 17, 18, 19, 21 a 22. Tudalen 30

EGLWYS MELVERLEY: Wedi ei gwneud o'r un defnydd â'r tai du a gwyn. Ffrâm o goed sydd i'r eglwys hon a cheir eglwysi cyffelyb yn Nhrelystan a Llandyssil, Sir Drefaldwyn. Dyma ddywed hanesydd esgobaeth Llanelwy amdani: Framework being of timber strongly bound together longitudinally and compacted internally by 2 rude and massive frames of beam work which divide the body of the Church into chancel, nave and ante chapel. The interior spaces of the walls being filled in with wattle and daub—the most primitive form of lath and plaster. [Bloc yn fenthyg gan Mr. J. H. Profit, Croesoswallt.] Tudalen 34

CLOCH SANT RHUDDLAD, ym mhlwyf Llanrhuddlad, Môn: Cloch law oedd y gloch a ddefnyddid yn yr Eglwysi Celtaidd bore. Fe gofir am y gloch neu "Fangu Dewi" oedd yn Eglwys Glascwm, Sir Faesyfed, yn amser Gerallt Gymro. Fe'i dygwyd gan rhyw wraig, meddai Gerallt, ai rhoi i'w gŵr, oedd ar y pryd yn garcharor yng Nghastell Rhayadr Gwy, gan ddisgwyl y buasai yn foddion i'w ryddhau, ond fe'i dygwyd gan geidwad y carchar. Erbyn y bore yr oedd yr holl dref wedi ei llosgi oddieithr yn unig y lle y crogai'r gloch.

Yn anffodus y mae" Bangu Dewi" wedi diflannu, ond y mae cynifer â chwech o glychau cyffelyb yn aros o hyd. Cloch Llanrhuddlad yw'r lleiaf ohonynt. Nid yw ond 4 modfedd o uchder wrth 24 ar draws ei gwaelod. O'r "Arch. Cam.", VII, VI, 327. [Bloc yn fenthyg gan Gymdeithas Hynafiaethau Cymru.] Tudalen 35

SANT GOVAN, Penfro Un o gapeli y saint bore y ceir nifer ohonynt ar draeth Penfro. Saif hwn ym mhlwyf Bosherston. Y mae cynifer a 52 o risiau yn arwain i lawr ato o Drefalen. Mesur yr ystafell 18 troedfedd wrth 12, ac ohoni ceir agoriad i mewn i ystafell arall yn y graig. Ceir ynddi allor gerrig a ffenestr fechan i'w goleuo. Perthyn yr adeilad i'r 13eg ganrif. Ceir ffynnon Govan gerllaw iddo. Tudalen 37

WELCH GATE, Amwythig: Tynnwyd i lawr y tŵr oedd ar yr hen Bont Ar un tu iddo, fel y sylwir, yr oedd cerfddelw Richard, Dug York, tad Edward IV. er yr haerai rhai mai cerfddelw Llywelyn Fawr, neu Llywelyn Drwyn Dwn yw. Dywed hen draddodiad i Edward I yn ei gynddaredd geisio dinistrio'r cerflun. "Edward I, a cruel mortheringe enemie of the Brittaines nobles and Princes wanted to deface it but could not because of the nose of Llewelin Drowin Don which was flat." [O Owen and Blakeway's " History of Shrewsbury," td. 225.] Tudalen 40

PONT LLANGOLLEN: Dywedir mai John Trefor II, Esgob Llanelwy, 1395—1411, adeiladodd y bont gyntaf, ond ymddengys nad yw'r bont bresennol yn hyn nag amser Elizabeth. Dywed Jusserand, yn ei lyfr diddorol ar Wayfaring Life in the Middle Ages, amdani: "A four arched bridge built in the 14th century over the Dee is to be seen at Llangollen. The arches are unequal in size for the architect in this and in many other cases minding more the solidity of the structure than the uniformity built the piers at the places where the presence of rocks in the bed of the river made it most convenient." Dinistriwyd un o'r bwâu pan wnaed y Rheilffordd. "Beauties of England and Wales," td. 560.] Tudalen 44 DRWS GORLLEWIN YSTRAD FFLUR: Yn groes i'r arfer gyffredin fe sylwir nad oes gapan (capital) ar ben pileri'r drws mawreddog hwn, ond rhed y bwa a'r piler i'w gilydd heb doriad o fath yn y byd. (Ceir y nodwedd hon yn nrws gorllewin Eglwys Llanbadarn Fawr.) Yn clymu'r pileri yn ei gilydd ceir rhywbeth sy'n edrych yn debyg i ffon bugail neu fagl esgob. Ni cheir y math hwn ar ddrws yn y wlad hon, ond fe geir rhywbeth cyffelyb yn Iwerddon. Tudalen 46

PERSON PLWYF, Dafydd Ddu Hiraddug,(?) Ficer Tremeirchion: Y mae'r cerflun hwn, sy'n gorwedd dan ganopi addurnol yn Eglwys Tremeirchion, yn un o'r rhai mwyaf diddorol a feddwn. Yn anffodus, ymgymerodd rhywun â'i baentio'n ddu. Y mae'r ficer wedi ei wisgo yn ei lawn wisg offeiriadol—yr amis, y casul, yr alb, y freichled a'r ystôl. Y casul oedd y wisg a gymerodd le'r hen wisg offeiriadol Geltaidd y Pallium. Gwisgid honno gan y Rhufeiniaid a diau mai ganddynt hwy y cafodd yr Eglwys Geltaidd hi. Nid oedd y casul ond math o gylch o liain neu ryw ddefnydd arall a thwll ynddo i roi'r pen drwodd. Y mae'r casul yn yr enghraifft hon yn helaeth dros y cefn a'r breichiau ac yn terfynu yn big y tu blaen, gydag ymylwaith aur wedi ei weithio ac edau a nodwydd. Addurnir y freichled a'r ystôl hefyd, ac ar yr alb a'r amis y mae quatre—foil bychan wedi ei weithio. Y mae'r gwallt yn hir ac yn syth, y talcen braidd yn isel, y trwyn yn fawr a'r en yn hir. Yr oedd Dafydd yn ei flodau tua 1340. Cyf— ieithodd Dafydd 26 o'r Salmau ar gynghanedd i'r Gymraeg—yr ymgais gyntaf, mae'n debyg, i wneuthur hynny. Tybid unwaith hefyd iddo gyfieithu Llyfr Gwasanaeth Mair i'r Gymraeg, ond cytunir bellach mai mynach o'r enw Dafydd Ddu o Fynachlog Glyn Nedd a wnaeth hynny. (Gwêl Cymru, Ionawr, 1893.) O dan y cerflun ceir yr arysgrif a ganlyn: "Hic jacet David f'Kovel f'Madoc." O'r "Arch. Cam.", V. XIV, 109. [Bloc yn fenthyg gan Gymdeithas Hynafiaethau Cymru.] Tudalen 50

Y GWESTY A'R SELER, MAESGLAS (Basingwerk): Yn anffodus y mae'r cwbl bron o'r Gwestai oedd mewn cysylltiad â mynachlogydd Cymru wedi diflannu yn llwyr. Ond yr oedd Gwesty y Maesglas yn weddol gyflawn hyd yn ddiweddar. Bellach nid oes yn aros ond y muriau ac un neu ddau o'r cyplau. [Bloc yn fenthyg gan y Llandudno Field Club.] Tudalen 52

CASTELL EWLO, Sir Fflint: Cynllun o gastell yn arddangos tŵr Cymreig. Am y nodwedd ddiddorol hon, gwêl erthygl Mr. W. J. Hemp, Cymmrodor, Cyf. XXXIX, td. 4—20. O'r" Cymmrodor," Cyf. XXXIX. Tudalen 56

EGLWYS LLANWDDYN yn 1684: Perthynai'r Eglwys hon i'r Ysbytywyr a oedd a chell ganddynt ar y mynydd rhwng Llanwddyn a Chwm Cownwy. O Lawysgrif Thomas Dyneley yn ei Progress of the Duke of Beaufort through Wales in 1684. O'r "Mont. Coll.", XXV, td. 115. Tudalen 58

Yr olygfa ger YSBYTY, LLANWDDYN: Fel lle yr hen Eglwys yr adwaenir y fan weithian. Erbyn hyn nid oes ond ychydig gerrig i ddynodi'r fan lle bu, ond pery Ffynnon y Mynaich, sydd gerllaw, i fwrlymu o hyd. Mesura'r adfail 42 troedfedd wrth 15. Tudalen 61

HERBERGAGE: Darlun o Gariad yn croesawu teithwyr i'r Herber. And I suppose for my beste, There to harborewe and to reste. On ther cam and preyed me And her name was charite. To pylgrymes in goodly wyse Sche dyde moste truely the seruyse, With chere benynge and glad uysage, She brought hem to ther herbergage. And there sche was moste ententyff Without noyse or eny stryff. O'r "Pilgrim," B. M. Tib, A, VII, f.90 (15eg ganrif). [Bloc gan yr Amgueddfa Brydeinig.] Tudalen 63

YR HERBER, LLANGYNOG: Saif yr adeilad bychan a welir ar ganol y darlun ynghlwm wrth fur y fynwent, ac adwaenir y lle o hyd fel yr Herber. Bu'r adeilad yn ysgol unwaith, ac ym meddiant y plwyf hyd yn ddiweddar. Diau fod yr enw Herber yn cyfeirio at adeilad cynharach fyth a safai ar y llecyn hwn unwaith. Tudalen 65

TREFLAN FUGEILIOL (Map). Tudalen 67

PENTREF AMAETHYDDOL (Map). Tudalen 67

PENTREF CRWN (Map). Tudalen 68

PENTREF Y FFORDD FAWR (Map). Tudalen 68

HALSTON: Dyma gapel y "commandery" yn Halston, gerllaw Croes oswallt. Halston oedd prif le yr ysbytywyr yng ngogledd Cymru. Nid oedd y lleoedd eraill oedd ganddynt ond megis celloedd, ac i Halston y telid y degwm oedd ddyledus ar y lleoedd hynny. Yr oedd i Slebech safle gyffelyb yn y De. Y mae'r capel mewn cyflwr rhagorol. Saif ym mharc Halston, hen gartref yr hynod Jack Mytton, yn agos i'r Dre Wen, Croesoswallt. O'r "Arch. Cam.", VII, iii, 413. [Bloc yn fenthyg gan Gymdeithas Hynafiaethau Cymru.] Tudalen 71

MUR MYNWENT YSBYTY CYNFYN: Gwelir yma rai o'r meini a ffurfiai gylch cyntefig cyn adeiladu'r Eglwys. Erys pump ohonynt hyd heddiw. Defnyddir dwy ohonynt yn byst llidiart y fynwent a cheir y tair arall yma ac acw yn y mur. Tudalen 74

YNAD LLYS: O Ancient Laws and Institutes of Wales, II, td. 758. Tudalen 75

ESIAMPL O LAWYSGRIF Y CYFREITHIAU: Yma ceir darlun o'r distain, goruchwyliwr y bwyd, a dysgl yn ei law. Yn y man daeth y distain yn un o swyddogion pwysicaf y llys ac yn fath ar Brifweinidog. Dyma'r copi hynaf a feddwn o Gyfreithiau Hywel wedi eu hysgrifennu mewn Lladin tua diwedd y 12fed ganrif. Y mae'r copi hynaf ysgrifen— nwyd mewn Cymraeg gryn dipyn yn ddiweddarach. Yn Llyfr Du'r Waun y ceir hwnnw. Perthyn hwnnw i chwarter cyntaf y 13eg ganrif. Am esiamplau eraill o'r LI.S. gweler Lloyd, Hywel Dda, 928—1928, Gwasg Prifysgol Cymru. L. Peniarth, 28. Gwel Attodiad A, td. 433. [Bloc yn fenthyg gan Wasg Prifysgol Cymru.] Tudalen 79

COGINIO yn yr awyr agored—tu allan i dŷ tafarn: O'r Romance of Alexander. Bodl. MSS., 263. O Turner" Domestic Arch. of the Middle Age," Vol. II, 122. Tudalen 83

Y VARDRE, ABERGELE: Ceir cyfeiriad at y Faerdref yn y Survey of Denbigh, 1334, td. 232. Pan oedd y lle ym meddiant y Tywysogion dywedir fod y tenantiaid oll yn daeogion, ond fod Lacy yn ei rhentu i'r taeogion fel cyfangorff ac i denantiaid eraill. Dywedir fod gweithred yn ymwneud â'r lle hwn ar gael wedi ei harwyddo gan Llewelyn ap Iorwerth. Lowe, Heart of Northern Wales, II, 345. [Bloc yn fenthyg gan y Llandudno Field Club.] Tudalen 87

MELIN Y GLYN, EDEIRNION: Dyma Felin y Faerdref, Llandrillo. Tudalen 91

HEN BITFEL: Saif y Bitfel hwn yn awgrymiadol gerllaw'r Green— llain o dir agored gynt ym mhlwyf Llangedwyn, Sir Ddinbych. Tudalen 93

Y FAERDREF, EDEYRNION (Map). Tudalen 94

DEFAID: O" Ancient Laws and Inst. of Wales, II 811. Tudalen 963

TAEOG WRTH Y TAN; Circa 1350. O" Domestic Architecture of the Middle Ages," Turner, I, 16. Tudalen 98

MELIN RHUTHYN: Un o hen felinau'r oesau canol sy'n sefyll o hyd. Ychwanegwyd at ei maintioli yn ystod y ganrif ddiwethaf trwy godi ei huchder; ond perthyn y ddau ddrws, fel y gwelir oddi wrth eu bwâu, i'r 13eg ganrif, a gellir gweled yn hawdd ar dalcen yr adeilad beth oedd uchder yr hen felin gynt. Yn y ddau dalcen ceir dwy ffenestr lansed yr adran uchaf ohonynt wedi ei wneud ar lun meillionen (trefoil)—addurn oedd yn gyffiedin yn ffenestri'r cyfnod hwnnw. Yn anffodus, mae'r adran hon yn y ffenestr ddwyreiniol wedi ei dinistrio. Uwchben y ffenestr ddwyreiniol ceir croes wedi ei gwneud o'r garreg goch yr adeiladwyd y castell â hi. Tybiai rhai, oherwydd hyn, fod y felin unwaith yn perthyn i'r Brodyr Gwynion—y Carmeliaid, ond ymddengys mai Leland a wnaeth y camgymeriad o dybio bod Eglwys Golegawl Rhuthyn wedi bod yn perthyn i'r urdd honno. Nid oes llawer o le i amau mai perthyn i'r castell yr oedd y felin, ac ym mharc y castell yr oedd Llyn y Felin. Yr oedd unwaith ysgubor fawr yn gysylltiedig â hi, ac hyd yn ddiweddar iawn gellid gweled olion hen dy lle y trigiannai teulu o'r enw Moyle. Fel yr awgryma'r enw, dyma hen dŷ'r melinydd yn ddiau. O History of Corn Milling," Bennett & Elton, Vol. III (Frontis-piece). Tudalen 101

MELIN LAW: Parhaodd y felin law mewn bri hyd ddechrau'r 19eg ganrif, a llawer ymdrech wnaed o'r 11eg i'r 18fed ganrif i'w difodi. Pa bryd y dechreuwyd defnyddio'r ffurf arbennig yma, y breuan (quern), nis gwyddom; ond ceir cyfeiriad ati yn Ancient Laws, I, 106, 304, 586. Ymysg breintiau gwŷr Arfon oedd rhyddid i ddefnyddio y Felin Law. Deuwyd o hyd i ffurf gynharach fyth yn Nhwr y Felin, Pencaergybi. Yn y rheini rholid y grawn ar garreg oedd wedi ei chafnu a rhôl garreg. Gwêl Archæologia Cambrensis, 1868. Ceir pentwr o hen felinau llaw yng Nghastell Harlech. Diau iddynt gael eu fforffetio gan denantiaid Ardudwy er mwyn eu gorfodi i fynd â'u hŷd i Felin y Castell. O'r B. M. Royal M.S.S. 10 E. IV. [Bloc gan yr Amgueddfa Brydeinig.] Tudalen 105 MELIN DDŴR. Sonia awduron Rhufeinig fel Pliny a'r bardd Celtaidd Ausonius o Fordeaux am felin ddŵr. Yr oedd gan y Groegiaid hefyd felin ddŵr, ond melin ar olwyn ar ei gorwedd oedd honno, ond yr oedd y felin Rufeinig ar gynllun ein melin ni. Nid oes sicrwydd pa bryd y daeth i'r wlad hon, ond fe fentra yr hen ramantydd hwnnw, Iolo Morgannwg, ddywedyd mai yn y flwyddyn 340 y bu hynny. Yr oedd hyn, y mae'n debyg, tua'r adeg pan ddechreuodd Rhufain ei hun fabwysiadu'r felin newydd. Ceir amryw gyfeiriadau yng nghyfreithiau Hywel at y felin a'r argae (Ancient Laws, I, 178), ac hefyd gyfeiriad cynnar iawn at hawl yr arglwydd i orfodi ei denantiaid i fynd a'u hyd i'w falu i'w felin ef. (Bk. IX, Ch. xxiii.) Sylwer ar y trapiau i ddal llyswenod. [O'r "Luttrell Psalter," B.M. MSS Royal, 10 E. IV. [Trwy ganiatâd Mri. Cassell a'i Gwmni.] Tudalen 109

MELIN WYNT, 1338-44: Y cyfeiriad pendant cyntaf at felin wynt yn y wlad hon yw at y felin a godwyd gan y Deon Herbert yn Bury St. Edmunds, ag y bu raid iddo ei thynnu i lawr ar orchymyn yr Abad Samson. Yr oedd hyn yn 1191 (Chronicle of Jocelin of Brakelond, p. 88). Tua 1195, medd Du Cange, y bu i'r Pab benderfynu y dylid codi degwm arnynt awgrym eu bod yn rhywbeth newydd. Nid oes sicrwydd, fodd bynnag, pa bryd y dechreuwyd eu hadeiladu, ond nid oes cyfeiriad atynt yn llenyddiaeth yr hen fyd, ac felly y mae lle cryf i gredu mai creadigaeth yr oesau canol yw'r felin wynt. O M.S. Bodley, 264. [Bloc gan Wasg Rhydychen.] Tudalen 115

HEN ARADR KENT: Rhydd y darlun hwn o aradr a ddefnyddir o hyd yng Nghent syniad gweddol dda am faint ac afrosgedd rhai o'r hen erydr. O"Agric. and Soils of Kent, Surrey and Sussex," p. 22. [Trwy ganiatâd Gweinyddiaeth Amaethu Llundain.] Tudalen 118

ARADR A'R GEILWAD: Sylwer fel y mae'r geilwad yn cerdded yn wysg ei gefn gan symbylu'r ychen. Allan o Galendar a geir ar ddechrau Llyfr Emynau yn perthyn i'r 11eg ganrif (MS. Cotton Julius, A VI). [Bloc gan Macmillan a'i Gyf.] Tudalen 119

BETINGO, BATIO NEU DONNI: Nid yw'r dull hwn o aredig-yr hynaf yn bod wedi cwbl farw allan eto. Darlun o Edward Jones, Nant y Wern, Llangynog, wrth y gwaith. Tudalen 121

ARADR Ychydig debygrwydd sydd yn yr aradr hon i'r aradr fel yr elfennir hi gan Hywel Dda. Tudalen 123

O Lawysgrif Llanstephan yn y Llyfrgell Genedlaethol. MERCHLYN BACH: Dengys y plan hwn o'r Merchlyn Bach yn agos i'r Ro Wen, Dyffryn Conwy, fel y bu i'r hen gynllun o adeiladu fel y portreadir ef yn y cyfreithiau barhau. Am engreifftiau eraill gweler The Old Cottages of Snowdonia by Harold Hughes and Herbert L. North. O'r "Old Cottages of Snowdoria," p. II. [Bloc yn fenthyg gan H. H. Hughes.] Tudalen 125

CWM LLECH, PENNANT MELANGELL: Cartref Cadwaladr Roberts, bardd a chyfoeswr Huw Morus, Pont y Meibion. Gwelir ei enw a'r dyddiad C.R. 1665 wedi ei naddu uwchben y ffenestr. Ceir dwy gân o'i eiddo yn y Flodeugerdd. Tudalen 127

EGLWYS CORHAMPTON, GWLAD YR HAF Eglwys Saxonaidd ar gynllun Celtaidd. Y mae rhai nodweddion Saxonaidd yn perthyn i'r Eglwys hon, yn enwedig y modd y gosodir y cerrig bob yn ail (long and short) i ffurfio'r cornelau. Ond diddorol yw sylwi mai ar y cynllun Celtaidd yr adeiladwyd hi. Cydnabyddir bellach mai dyma'r cynllun a geir yn gyffredin yn Eglwysi Plwy Lloegr, ac nid y cynllun Rhufeinig (basilican). Am engreifftiau eraill gweler gynllun Bradford-on-Avon Wilts, y cyfeirir ati bob amser bron fel Eglwys Anglo-Saxon, ac Escomb, Durham. Allan o Parkers' Glossary of Med. Architecture." Tudalen 131

EGLWYS TYNSYLWY, MON: Cymharer yr hen eglwys hon â'r darlun o Eglwys Corhampton, a gwelir ar unwaith mor hanfodol Geltaidd yw cynllun yr olaf. O'r Archeologia Cambrensis," Vol. III, p. 45. Tudalen 135

SIMDDE COCHWILLAN: Enghraifft dda o simdde fore yn un neuaddau'r oesau canol. Perthyn Cochwillan i'r 15eg ganrif. O'r "Archeologia Cambrensis," III, XII, p. 135. [Bloc yn fenthyg gan Gymdeithas Hynafiaethau Cymru.] Tudalen 139

HEN DAI YSTRAD FFLUR. Ceir yma syniad rhagorol am y modd y plethid y gwŷdd i wneud tai yr oesau canol. Yr oedd yr hen dai hyn yn sefyll pan dynnwyd y darlun yn 1888. O'r "Archaeologia Cam- brensis Series V, xvi. 323. Tudalen 142

DELLT Ceir mwy nag un math ar ddellt yn yr oesau canol. Gwiail wedi eu plethu yn union fel y plethir gwrych yw y ffurf fwyaf gyffredin. Dyma'r dellt a ddwbid à chlai neu à morter mewn cyfnod diweddarach. Arferid hefyd mewn rhai ardaloedd a hollti derw yn ystyllod tenau a'u plethu yn ei gilydd. Nid oedd angen dwbio hwn a chlai na dim arall, gan mor glos oedd y gwead. Tudalen 144

Y PENHEBOGYDD: O Ancient Laws and Institutes of Wales, Vol. II, 757-Tudalen 146

FFOREST WENTWOOD: Derw'r Fforestwyr. O dan yr hen dderw hyn y cynhelid llysoedd y Fforest uchod." O'r "Cymru," Ebrill, 1905, td. 221. Tudalen 149

AR GWRR CYNLLAITH A MOCHNANT: Yma gynt yr oedd Fforestydd Cynllaith a Mochnant, y naill a'r llall erbyn diwedd yr oesau canol perthyn i arglwyddiaeth y Waun. Yng nghanol coedwig Cynllaith yr oedd Sycharth, cartref Glyn Dŵr. Tudalen 153

CARREG LLANGEDWYN: Saif Eglwys Llangedwyn bron ar y terfyn rhwng y Fforestydd uchod, a saif y garreg ddiddorol hon heddiw wrth dalcen dwyreiniol yr eglwys. Ymddengys y darlun ar y chwith fel ymgais anghelfydd i dynnu llun bwyell. Yn anffodus, y mae ymyl y garreg wedi hollti yn union lle yr cedd min y fwyell yn ymledu. Ar y dde ceir darlun o'r hyn a edrych fel cwmpawd oedd gan y coedwyr yn mesur coed ac a adwaenid yn Saesneg fel y Scribe. Os felly, y mae'n debyg mai beddrod un o Fforestwyr Cynllaith neu Fochnant yw yr un ddynodir gan y garreg; y fwyell oedd pais arfau'r fforestwr. Ceir darlun ohoni yn Mont. Coll., XII, 86. Tudalen 157

LLESTRI CYMUN, CYMMER: Yn anffodus, ychydig o drysorau Mynachlogydd Cymru sydd ar gael erbyn hyn. Deuwyd ar draws y gwpan a'r plat a welir yn y darlun yma dan garreg yng Nghwm y Mynach tua 1890. Fe'u gwnaed gan un Nicholas o Herford yn Westphalia fel y tybia rhai, ac y maent yn enghraifft ragorol o grefftwaith y 13eg ganrif. Ar y plat ceir darlun o'r Gwaredwr gydag arwyddion y pedwar efengylydd. [Darlun gan yr Amgueddfa Genedlaethol, Caerdydd.] Tudalen 160

CARCHAROR YN CAEL EI DDERBYN I'R SEINTWAR TUA 1340. O'r B.M. Royal M.S.S. 10 E. IV. [Bloc gan Wasg Rhydychen.] Tudalen 163

PAIS ARFAU SEDD YN EGLWYS LLANFIHANGEL YNG NGWYNFA: O hen gwir yn perthyn i Vychaniaid Llwydiarth yn Eglwys Llanfihangel yng Ngwynfa. Diau i'r cwir gael ei wneud i'r John Vaughan a gofnodir ar y panel. Efò yn Uchel Sirydd Sir Drefaldwyn yn 1583 ac yn briod a Dorothy v. Hywel Vaughan o Lanyllyn, Llanuwchllyn, un o ddisgynyddion Ieuan ap Gruffydd ap Madoc, y ceir ei gerflun yn Eglwys Llanuwchllyn. Disgynnai hwnnw o Ririd Flaidd y ceir ei bais arfau ar ochr ddeheuol y panel. Dyma hefyd linach Rowland Vychan o Gaergai. Ceir disgrifiad diddorol o'r cwir gan y Parch. Ed. Evans, Rheither y Plwy, yn y Mont. Coll., Vol. XIV, td. 375. Yr oedd 30 o'r panelau hyn o gwmpas y cwir, a thybir fod a fynno Lewys Dwnn o'r Trallwng, yr achydd enwog, rywbeth a'i gynllunio. Pan atgyweiriwyd yr eglwys, symudwyd y panelau i'r Wynnstay. [O'r Mont. Coll.", XIV, 370] Tudalen 166

Y CYFFION: Dyma gosb arall gyffredin yn yr oesau canol, ac fe welir yr hen stocs yn achlysurol gerllaw mur y fynwent. Darlun o'r cyffion oedd yn Ninas Mawddwy gynt. [O ddarlun gan D. Cox dynnwyd rhywbryd tua 1813.] Tudalen 170

EWENNI Priordy yn perthyn i Abaty Sant Pedr, Caerloyw. Sefydlwyd gan un Maurice de Londres, y ceir ei gaireg fedd wedi ei haddurno'n dlos yn yr eglwys. Rhydd y darlun hwn syniad da i ni nid yn unig am y prudd-der a nodweddai rai o'r hen Eglwysi Normanaidd hyn, fel y dywed Freeman, ond hefyd am y gwahaniaeth rhwng dwy adran yr eglwys y côr lle yr addclai'r mynaich a chorff yr eglwys lle yr addolai'r plwyfolion. Erys y corff o hyd yn Eglwys Blwy. Myn rhai awdurdodau mai hon yw yr Eglwys Normanaidd berffeithiaf yng Nghymru. O Giraldus Cambrensis (Hoare), I, 150. Tudalen 172

TREFALDWYN YN 1610: Rhydd y mapiau hyn o waith Speed syniad da i ni am berthynas trefydd yr oesau canol a'r cestyll oedd mewn cysylltiad â hwy. Sylwer fel y mae mur y dref a'r castell ynghlwm wrth ei gilydd. O Mont. Coll.", X, 96. Tudalen 176

BRETEUIL Tref fechan yn adran yr Eure yn Normandi. Dyma gartref William Fitzosbern, arglwydd Henffordd. Siartr Breteuil oedd patrwm y siartr a roddodd i'w ddeiliaid yn Henffordd, ac ar siartr tref Henffordd y seiliwyd y rhan fwyaf o siartrau trefydd Cymru. [O ddarlun a gafwyd gan Beriglor Breteuil.] Tudalen 181

LLANDDEWIBREFI: Un o "fyrchau" Esgob Tyddewi. Tudalen 187

YSTÔL DROCHI: O Eglwys Llanllieni, swydd Henffordd. Gorfodid pob tref i ddarparu un o'r rhain, a defnyddid hwy i gosbi merched fel Trheol. Rhoid y ferch i eistedd yn y gadair a'i gwallt yn afler yn disgyn i lawr ei chefn. Yna tynnid hi at lyn, a chodi y fraich ddwywaith neu dair a'i throchi. Yr oedd gan Drefaldwyn ystôl o'r fath, ac yno adwaenid hi fel "Coging Stool." "Ducking Stool" oedd yr enw Saesneg arferid arni. Tudalen 189

CROES FARCHNAD, HOLT: Yr oedd Holt yn fwrch unwaith ac yn brif le arglwyddiaeth Maelor Gymraeg a Iâl. Adeiladwyd y Castell gan John de Warenne tua diwedd y 13eg ganrif, ond nid ymddengys i unrhyw ymgais gael ei gwneuthur i ddiogelu'r Bwrch trwy godi mur o'i amgylch. Nid oes yn aros ond adran o'r groes yn unig. Cyfeirir ati yn adroddiad John Norden yn 1620. [Darlun gan Mr. W. D. Williams, Coleg Harlech.] Tudalen 193

WRTH FEDD WILLIAM JONES A'I BRIOD YN EGLWYS YR ABATY, AMWYTHIG Gwêl td. 206. Wrth ben y cerflun ceir a ganlyn: "Guilelimus Jones Aldermanne Villae Salopiae et Aelianora uxor ejus jacent hoc monumento." Symudwyd y cerflun o Eglwys St. Alkmund yn 1828. Tudalen 196

JONES'S MANSION, WYLE COP, AMWYTHIG Cartref William Jones y Brethynnwr. Dengys y tai godidog hyn-ac yr oedd amryw ohonynt yn sefyll yn Amwythig ddechrau'r ganrif ddiwethaf y cyfoeth oedd yn nwylo'r Brethynwyr llwyddiannus. Daeth y tŷ i feddiant William Jones tua 1587-8, ac ymddengys mai efo a adeiladodd yr adran sy'n wynebu'r heol, ac yn un o'r ystafelloedd hyn ceir pais arfau ei deulu. Yr oedd ganddo fab, o'r enw Thomas Jones, a gyfenwid Rich" Jones, ac efò a adeiladodd "Master Jones, the Lawyer's Mansion," yn agos i Eglwys Fair, un o'r tai gwychaf yn y dref. Apwyntiwyd ef gan Siarl I yn Faer cyntaf y dref, a bu'r Tywysog Rupert yn aros dan ei gronglwyd yn 1644. Mab iddo ef oedd y Prif Farnwr Thomas Jones, a gododd y cerflun i'w daid a'i nain sydd yn Eglwys y Fynachlog. [O Owen and Blakeway's "History of Shrewsbury," 404. Tudalen 200

STRYD FAWR CONWY: Ar y chwith gellir gweled un o'r siopau neu stondinau oedd mor nodweddiadol o drefydd yr oesau canol. Am ddarlun cyffelyb o siopau yr oes honno gwêl History of Shrewsbury, Owen and Blakeway. [Bloc gan y Llandudno Field Club.] Tudalen 204

ALLOR SYMUDOL Mesurai'r rhain fel rheol ryw 20 modfedd wrth 15, a defnyddid hwy lle nad oedd Eglwys yn gyfleus. Diau eu bod yn lled ddiaddurn ar y cyntaf, ond y mae'r ychydig sy'n weddill heddiw wedi eu haddurno'n hardd. Y mae'r rhan fwyaf o'r rhai sydd ar gael i'w gweled yn Eglwysi Dyffryn y Rhein. Gan y Pab y ceid caniatâd neilltuol i unigolion neu sefydliadau fel mynachdai ddefnyddio allorau o'r fath. Gwel tudalen 282. O Scheida, yn agos i Cologne, y daeth yr allor a ddarlunir yma. [Bloc gan Wasg Rhydychen.] Tudalen 208

AR Y FFORDD I'R FARCHNAD: Darlun wedi ei gymryd allan o ffenestr liwiedig mewn eglwys yn La Tournay, Ffrainc. Darlun yw o nifer of bobl yn croesi pont ar eu ffordd i'r dref. Ar y bont saif y toll gasglydd yn codi y pontagium o bosibl. A barnu oddi wrth ei wisg ac ymddygiad cwrtais y gwladwr tuag ato, ymddengys fel pe buasai yn ŵr o safle. Yng nghanol y darlun ceir y fuwch a'r moch, a thu ôl iddynt wraig yr amaethwr yn cario oen ar gefn ei merlen. Ar y chwith gwelir y brethynnwr ar gefn merlen a'i was a'i gap isel a'i becynnod ar gefn mul. Y tu ôl iddynt gwelir yr afon a chychod arni a'r cei o bob tu. O Lacroix and Serre Moyen Age et la Renaissance. Tudalen 211

CROES CEGIDFA: Deuwyd ar draws yr hen groes orymdeithiol hon wrth dorri bedd ym mynwent Cegidfa, Sir Drefaldwyn, ym mis Ebrill, 1873. Adwaenir y math yma ar groes fel croes "fleuri," am fod y breichiau a'r pen yn diweddu ar lun fleur-de-lis. Ar un ochr i'r groes ceir darlun o'r Gwaredwr a'r traed wedi eu croesi-ffurf oedd yn lled gyffredin mewn darluniau o'r groes yn y 14eg ganrif. O'Y "Mont. Coll.", VI, 407. Tudalen 213 CASTELL DINAS BRAN: Perthyn i adfeilion yr hen gastell hwn rai nod- weddion a'i gwahaniaetha oddi wrth gastell y Norman, ac oherwydd hyn tybir ei adeiladu gan un o'r Tywysogion Cymreig. Rhydd y darlun i ni syniad da am safle uchel ysgythrog yr hen gestyll hyn. Tudalen 216

MWYNWR Ceir y darlun diddorol hwn o'r mwynwr a'i gaib yn ei law a'i gannwyll mewn math o getyn yn ei geg, fel rhan o grib helm ar fedd- argraff pres yn Eglwys Newland ar gwrr Sir Fynwy. Y mae Newland yn Fforest Dean lle y mae mwn gloddio er adeg y Rhufeiniaid, beth. bynnag. O'r "Arch. Cam.", VI, IX, 82. [Bloc yn fenthyg gan Gymdeithas Hynafiaethau Cymru.] Tudalen 220

CANHWYLLBREN LLANDEGLA: Sylwer ar y darlun gwych o'r Fair Fendigaid a geir ar grib y canhwyllbren godidog hwn. Ceir canhwyll- bren cyffelyb yn Eglwys Llanarmon-yn-Iål. Tybir eu dyfod o Fynachlog Glyn y Groes adeg y diddymu. O'r "Inventory of Anc. Mon., Denbigh," p. 84 [Bloc gan H.M. Stationery Office.] Tudalen 224

UN o FFERMYDD ABATY CWM HIR: Clyro Court Farm, Sir Faesyfed. Dengys y bwa maen sydd yn arwain i'r buarth ei fod wedi ei adeiladu yn y 13eg ganrif neu ddechrau'r 14eg, a cheir drysau cyffelyb yn rhai o'r adeiladau. Yr oedd y fferm hon, a adwaenid yn Siartr Ed. II, yn cadarnhau yı eiddo i'r mynaich, fel Carnaf, yn rhan o'r eiddo a roddwyd i'r Tŷ, gan Einion Clyd, un o'i noddwyr cyntaf. "Inventory of Anc. Mon. Radnor, p. 34, fig. 22. [Bloc gan yr Office of Works.] Tudalen 227

NEUADD Y BRETHYNWYR AC EGLWYS ST. ALKMUND, AMWYTHIG: Erys y Drapers' Hall yn gartref i Gild y Brethynwyr yn yr Amwythig hyd heddiw. Sefydlwyd yr urdd yn 1460. Perthyn tŵr a phinacl Eglwys St. Alkmund i'r 14eg ganrif Ymddengys mai yma yr arferai'r Brethyn- wyr addoli ac yma, fel y sylwyd, y claddwyd Wm. Jones, y Brethynnwr, sydd a'i gerflun yn yr Abaty. Gwêl td. 206. Yn anffodus, nid oes bron ddim o neuadd y Gwelleifwyr yn aros. [Bloc gan Wilding and Son, Amwythig.] Tudalen 229

POBYDD ANONEST: Ar y chwith fe'i gwelir yn rhoi torth fechan yn y ffwrn, ac ar y dde fe'i llusgir trwy y stryd ar fath o glwyd, a'r dorth yn rhwym wrth ei wddf. O'r "Assisa Panis" 21 Ed. I., Guildhall Record Office. [Bloc gan Mri. Macmillan a'i Gyf.] Tudalen 231

HEN NEUADD Y FARCHNAD, AMWYTHIG: Ar dalcen gogleddol yr hen adeilad hwn, a berthyn i gyfnod Elizabeth, ceir yr arysgrif a ganlyn: "The 15th day of day of June. . . was this building begun William Jones and Thomas Charlton Gent then Bailiffs and was erected and covered in their time 1596." Arferai'r Gorfforaeth a rhentu'r llofft i gwmni'r Brethyn- wyr, ac yno y cedwid gwlanen a brethyn Cymreig. Cynhelid y farchnad bob dydd Iau. Sylwer ar gerflun Richard Dug York, tad Edward IV, oedd yn sefyll unwaith ar dwr y Bont Gymreig. Tudalen 233

EGLWYS BEDDGELERT: Nid oes yn sefyll o hen Briordy Beddgelert ond yr eglwys yn unig erbyn hyn. Y mae'r tair ffenestr bigfain hir a welir yn y darlun yn enghraifft ragorol o'r ffenestr lansed fel yr adwaenir hi. Disgrifia Mr. Harold Hughes hwy "as possibly the finest architectural feature in the whole of Snowdonia" (The Old Churches of Snowdonia, 222). Mesura'r ffenestr ganol 17 troedfedd 6 modfedd wrth I troedfedd 10 modfedd, a'r ddwy arall 16 troedfedd wrth I troedfedd 9 modfedd. Tudalen 235

GWYDR YN EGLWYS LLANASA, SIR FFLINT Perthyn y ffenestr hon i'r 15eg ganrif, a dywedir ddyfod y gwydr o hen Fynachlog y Maesglas (Basingwerk). Tudalen 236

LLANRHYCHWYN: Un o hen eglwysi Dyffryn Conwy. Er ei bod yn eglwys ddwbl erbyn hyn, gwyddys mai ychwanegiad a wnaed yn yr 16eg ganrif gan Meredith ap Ieuan, o bosibl, yw'r ystlys bellaf yn y darlun. Yn yr ystlys arall, a berthyn, y mae'n debyg, i'r 12fed ganrif, ceir enghraifft ddiddorol o hen Eglwys Gymreig yr oesau canol. Yma, fel y gwyddom, yr arferai Llywelyn Fawr addoli cyn iddo adeiladu Eglwys Trefriw, yr hyn a wnaed tua'r flwyddyn 1230 er hwylusdod y Dywysoges, a oedd cyn hynny yn arfer a dringo i Lanrhychwyn. O" The Old Churches of Snowdonia," td. 103, by H. H. Hughes and H. L. North. [Bloc yn fenthyg gan H. H. Hughes.] Tudalen 240

LLANABER Y CYNTEDD: Enghraifft ragorol odiaeth o'r datblygiad o'r bwa crwn Normanaidd i'r bwa pigfain a welir wedi cyrraedd ei uchaf- bwynt yn nhalcen gorllewinol Llandaff neu ffenestri dwyreiniol Beddgelert. Gwelir yr un datblygiad yn union yn nrws deau Llan- badarn. O "Cymmr. Trans.", 1916-17, td. 76. [O ddarlun gan yr Athro Tyrrell Green.] Tudalen 243

EGLWYS LLANRHAEADR D.C.: Enghraifft ddiddorol o'r eglwysi dwbl sydd mor nodweddiadol o siroedd Dinbych a Fflint. [O'r Arch. Cam." VII, 1, 318.] Tudalen 245

EGLWYS Y CARMELIAID, DINBYCH Y mae'r adeilad diddorol hwn yn adfail erbyn hyn Adwaenid yr urdd hon ar gyfrif eu gwisg, fel Urdd y Brodyr Gwynion. Yn 1250 y daeth yr urdd i'r wlad yma gyntaf, a thrwy offerynoliaeth Iarll Richard de Grey y daethant. Yn 1282 daeth Dyffryn Clwyd i ddwylo nai i'r larll Richard hwnnw, sef Reginald de Grey. Ymhen dwy flynedd (1284) sefydlwyd Priordy yr Urdd yn Ninbych, a hynny yn bennaf trwy offerynoliaeth Syr John Salesbury, Llewenni. Dywedir i Syr John farw ar yr ail o Fawrth, 1289, a'i gladdu yma. Daeth y lle felly yn gladdfa'r Salesburiaid. Wedi'r diddymu, symudwyd claddfa'r teulu i'r Eglwys Wen. O'r "Arch. Cam." V, IV, 260. Ceir darlun o'r un fewn yn "Arch. Cam.", VII, 1, 321. Tudalen 251

EGLWYS MALPAS, MYNWY: Un o'r engreifftiau gorau a feddwn yng Nghymru o addurno y bwa crwn Normanaidd. Nid yw addurniadau o'r fath yn gyffredin yng Nghymru-moel fel rheol yw'r bwa, ond ceir ambell eithriad fel Margam, Penmon a Gwynllyw (Casnewydd). O'r Arch. Cam.", IV, x, 192. Tudalen 254

HAFOTAI AC OLION HEN EGLWYSI (Map). Tudalen 255 CELL MEUDWY: Y mae'r adferiad hwn o hen gell y mynach ar Ynys Seiriol yn sylfaenedig ar fesurau adfeilion cell sydd ynghanol y cysegr yn hen eglwys Ynys Seiriol. [Bloc yn fenthyg gan H. H. Hughes.] Tudalen 257

MYNACH DU (Benedict), MYNACH GWYN (Sistersiad). [O'r Monasticon, Dugdale.] Tudalen 262

YSBYTYWR A BRAWD LLWYD (Ffransisiad). Dyma'r fel y gwisgai'r gwahanol urddau hyn. [O'r Monasticon, Dugdale.] Tudalen 264

VALLE CRUCIS: Darlun o'r Abaty fel yr oedd yn y 18fed ganrif. Gwnaed y darlun hwn yn 1776. Tudalen 268

BRAS GYNLLUN O FYNACHLOG SISTERSIAIDD. Tudalen 271

TINTERN (y Ffenestr Ddwyreiniol): Rhydd y darlun hwn o un o gampweithiau yr oesau canol syniad da i ni am geinder adeiladwaith y 13eg ganrif. Sylwer fel y mae'r pileri wedi colli y praffter a'r pwysau oedd iddynt mewn adeiladau Normanaidd, ac fel y neidia y bwa maen o'r piler rhanedig fel pe byddai wialen blygedig. Y mae'r ffenestr yn 60 troedfedd o uchder ac yn ffodus fe erys y post canol ar ychydig o'r rhwyllwaith godidog a gyfansoddai ei fwa. Tudalen 274

TINTERN (y Ffenestr Orllewinol): Y mae mwy o'r rhwyllwaith yn aros yn y ffenestr hon ac edrych mor llednais bron a phe byddai waith edau a nodwydd. Tudalen 278

YR ABAD DAFYDD AB OWAIN: Darlun o Abad Ystrad Marchell a Chonwy yn ei wisg fel Esgob Llanelwy. Daeth yn Esgob Llanelwy yn 1503, ac yno y mae ei gerflun. Diddorol sylwi fod ei ragflaenydd, Dafydd ap Iorwerth, cyn ei wneud yn esgob yn abad Glyn y Groes. Gan fod y Palas yn Llanelwy wedi ei lwyr ddinistrio yn ystod cyfnod gwrthryfel Glyn Dŵr, parhaodd yr abadau i fyw yn eu Habatai yn ystod eu tymor fel esgobion. Ond ymrodd yr Esgob Owain i ail adeiladu'r Palas. O'r Mont. Coll.", VI, 361. Tudalen 280

GOODLY PAIR OF ORGAYNES: Gwêl tudalen 284. O'r Utrecht Psalter, 1130- 1174 [Bloc gan Mri. Macmillan a'i Gyf.] Tudalen 283

PAX BREDE Arferai'r cymunwyr yn yr eglwys fore, ar ôl gwasanaeth yr offeren, gusanu ei gilydd yn unol â gorchymyn yr apostol—"Annerchwch y naill a'r llall â chusan sanctaidd" (Rhuf. xvi, 16), ond yn lled gynnar fe dyfodd yr arfer o gusanu rhyw wrthrych arbennig. Panel bychan ac arno ddarlun o'r Croeshoeliad, o'r Drindod, o'r Fair Fendigaid, neu rhyw un o'r apostolion a fyddai y Pax Brede neu'r Pax Boarde yr Ystyllen Heddwch. Yr oeddynt yn gyffredin iawn yn y 15eg ganrif. O'r B.M. Guide to Med. Antiquities, p. 210. Bloc gan Wasg Rhydychen.] Tudalen 285

Y WISG DDUR: Ceir darluniau o'r llafnau yn y Bayeux Tapestry, ond nid oes sicrwydd mai llafnau dur oeddynt. Tybia rhai mai darnau o ledr ydynt wedi eu gwnio ar y wisg, tra y myn eraill mai modrwyau dur ydynt, ac mai dyma'r ffordd o'u dangos mewn gwaith edau a nodwydd. Cafwyd y modrwyau dur, a ddengys yn glir iawn y modd yr asid y modrwyau yn ei gilydd, mewn bedd yng Nghaerloyw. Tudalen 289

ARBLAST NEU FWA CROES: O'r 12-14eg oedd cyfnod y bwa croes, ac fe'i hystyrid yn erfyn mor annynol fel y pasiodd cyngor Lateran (1139) na ddylid ei ddefnyddio gan Gristnogion. Tudalen 293

PLAS YN DINAS, LLANSANTFFRAID YM MECHAIN: Nid oes yn aros bellach ond y domen lle y safai Plas "Ian de Galles" gynt. Tudalen 299

SYR JOHN LE BOTILER, C. 1285: Oddi ar ei garreg fedd yn Eglwys St. Bride, Sir Forgannwg. Enghraifft ddiddorol iawn o farchog wedi ei wisgo o'i gorun i'w sawdl mewn gwisg o mailles, hynny yw o ddolennau o ddur wedi eu gwau yn ei gilydd. Nid ymddengys oddi wrth y darlun fod unrhyw doriad rhwng y camail—y benwisg, a'r hauberk, yr adran oedd yn cuddio y corff, nac ychwaith rhwng yr adran honno a'r llodrau—chausses; ond rhaid bod un yn rhywle neu ni allsai gŵr ei rhoi amdano. Edrych yn y darlun fel pe bai yn un gwnïad drwyddi. Dros y wisg ddur ceir surcot laes. Ar y cyntaf ni chyrhaeddai y surcot yn is na'r penglin, ond erbyn diwedd y 13eg ganrif yr oedd wedi llaesu ac fe'i cwtogwyd yn ddiweddarach. Wrth gwrs, yr oedd gwisg arall o dan y wisg ddur a adwaenid fel y gambeson. Gwisg o ryw ddefnydd arall fyddai honno, wedi ei chwiltio a'i llenwi â gwlân neu rywbeth cyffelyb, ond nid oes argoel ohoni yn y darlun hwn. Sylwer ar y cwpanau ar y darian, ac ar y benwisg fel awgrym o darddiad yr enw. Am gopi gwel" Archaeologia Cambrensis," 5th Series, VII, td. 104. [O Cutts Manual of Sepulchral Slabs and Crosses," Platexxxii.] Tudalen 300

CERFLUN O FARCHOG CYMREIG A'I ENW AR YMYL EI DARIAN: Y mae'r arysgrif yn aneglur bellach, ond dywed Pennant mai" Hic jacet Edwart oedd y geiriau, a thybiodd ef a llawer ar ei ôl mai cerflun Iorwerth Drwyndwn oedd; ond fel y dengys Dr. Lloyd, ym Mhenmachno yr huna Iorwerth, ac mae'n bosibl mai un o ddisgynyddion Rhiryd Flaidd oedd hwn. Lloyd II, 550, Note 69. Yn eglwys Pennant Melangell y mae'r cerflun. O'r "Arch. Cambrensis," V, XI, p. 142. Tudalen 302

CERFLUN YN EGLWYS TREFALDWYN: Cerflun o ŵr wedi ei wisgo yn arfogaeth dechrau y 15eg ganrif. Am y pen ceir helm mwy neu lai pigfain wedi ei haddurno a thorch o flodau yr orle. Ni ddaeth yr orle i arfer gyffredin hyd chwarter cyntaf y 15eg ganrif. Am y gwddf ceir y camaille, gweddill yr hen wisg o wead dur wisgid am yr holl gorff unwaith fel yng ngherflun Botiler. Gorchuddir y corff â phlatiau dur, ac mae menyg dur am y dwylaw. Gorffwys y pen ar helm arall— dyma'r helm a ddefnyddid yn yr ymrysonau cyfeillgar—twrnameint— ac ar ben honno y mae tusw o blu yn codi allan o goron. Dyma ran o beisarfau y Mortimeriaid: "Mortimer beryth to his crest a bushe of blewe fethers in a crowne gold manteled asur doubled silver." (Arch. Cam., June, 1925, 75).

Gorchuddir y corff gan blatiau dur a thros y rheini y mae siaced (jupon) yn ffitio yn dynn am y canol, yn ôl arfer y cyfnod; ar hon y mae darlun o darian y teulu, ac ar draws y darian y mae band croes (bend neu bendlet) yn arwyddo er fod y gŵr o linach y Mortimeriaid, nad y fo oedd yr aer. Ceir awgrymiad i'r un cyfeiriad ar grib yr helm, meddai Mr. W. J. Hemp (Arch. Camb., ibid., td. 77), ond nid yw yn amlwg yn y darlun, ac ar gyfrif hyn tybia Mr. Hemp y dichon mai cerflun Syr Edmund Mortimer, mab yng nghyfraith Glyn Dŵr, yw. Y mae'r wregys (baudrich) wedi ei haddurno'n wych, ond y mae'r cleddyf oedd ynghrog wrthi wedi torri. O'r "Mont. Coll.", VI, 435— Tudalen 304

CERFLUN RHIWABON: Cerflun o John ap Elis Eyton, a fu farw yn 1526. Ar yr un beddfaen ceir cerflun o'i wraig, Eliz. Calfley, a fu farw yn 1524.

Sylwer nad oes helm am ben y cerflun hwn, ond ceir rhywbeth tebyg i gapan neu benwisg wedi ei gwiltio a'i lenwi â gwlân neu rywbeth cyffelyb, rhag i'r helm wasgu a dolurio'r pen. Ar wahân i hyn, y mae'r gwrthrych wedi ei ddilladu yn gyfangwbl mewn platiau dur. Ond o graffu ar y darlun, gellir gweld fod yr hen wisg o wead dur yn cael ei gwisgo eto. Daeth yn ei hôl ar ôl bod allan o'r ffasiwn am ryw ysbaid o gan mlynedd. Gellir ei gweld wrth y gwddf a hefyd yng ngodre'r wisg. Edrych fel pe byddai amddiffyniad i'r gwddf (neck guard), yn rhwym wrth y platiau a orchuddiai'r ysgwyddau. Sylwer ar y modd cywrain y gweithid y menyg. Byddai llun o'r ewinedd, fel rheol, wedi ei dynnu ar y dur. Y mae'r esgid o ddur, ond à thrwyn yn grwn ac nid yn bigfain fel y bu. Nodweddir y wisg hon, yn anad dim, gan y platiau dur (tuilles) sydd yn hongian wrth y wregys ac yn diogelu'r gliniau, ac o graffu gellir gweld y modd y crogid hwy. Y mae'r gwregys oedd ar waelod y wisg—y baudrich (gweler cerflun Trefaldwyn)—wedi diflannu, a chrogir y cleddyf wrth wregys groes sydd yn gorffwys ar y glun dde. Sylwer fel y mae honno wedi ei haddurno yn ogystal a'r dorch sydd am ei wddf. Yn crogi wrth y torch ceir Rhosyn y Tuduriaid. Bu Eyton yn ymladd ym Mosworth, ac yr oedd o linach Tuduriaid Trefor ei hun. O'r Ancient Monuments Inventory," Denbigh, 177. [Bloc gan yr Office of Works.] Tudalen 306

MILWR CYMREIG Sylwer ar y bwa hir, ond prin, hwyrach, y rhydd y darlun i ni syniad clir iawn am rym yr arf hwnnw. [O'r Chapter House, Liber A, P.R.O.] Tudalen 308

CASTELL Y DRE WEN, CROESOSWALLT: Cartref Ffwg Fitzwarin, a saif yng nghanol pentref Whittington. Tudalen 312

CASTELL CARREG CENNIN: Castell a godwyd gan Dywysog Cymreig. Cymharer ei safle ag eiddo Castell Dinas Brân. Saif y castell hwn ar ben craig serth a ymgyfyd o un o'r dyffrynnoedd sy'n ymagor allan of Ddyffryn Tywi. Tudalen 314

CASTELL RICHARD, A SYCHARTH: Castell Richard yw un o'r cestyll Normanaidd hynaf yn y wlad, ac achosodd ei godi ar ororau Cymru gryn bryder i frenhinoedd y Saeson. Saif y castell yn swydd Henffordd, ar gyrion Sir Amwythig, heb fod nepell o Lwydlo. Adeiladwyd y Castell gan un Richard Fitzscrob yn nyddiau Edward Gyffesydd, ychydig flynyddoedd cyn y Goncwest. Nid oes wybod pa bryd yr adeiladwyd Sycharth, ond fe'i llosgwyd gan Dywysog Cymru yn 1402. Sylwer fel y mae'r tywysog Cymreig wedi mabwysiadu'r cynllun Normanaidd, ond gyda'r datblygiadau diweddarach, yn enwedig y Beili. [O Clark "Med. Mil. Arch." II, td. 402. Plan Sycharth yn sylfaenedig ar fesurau gymerwyd yn y lle.] Tudalen 316

CASTELL BIWMARES: Un o'r enghreifftiau gorau o'r castell cynghreiddiol a feddwn. Codwyd y castell ar forfa ym min y môr, ar draeth de— ddwyrain Môn, fel nad oes dim yn fanteisiol yn ei safle. Ar y llaw arall, cafodd yr adeiladydd bob rhyddid i'w gynllunio fel y mynnai heb gael ei lyffetheirio gan anfanteision y lle. Dibynnai nerth castell yn y fath le yn gyfangwbl ar ei gynllun, ac o ganlyniad perthyn i'r cynllun hwnnw unoliaeth ac unffurfiaeth nas ceir yng nghastell Conwy neu Gaernarfon. Mewn gwirionedd, y mae'r cynllun yn un hynod syml. O'r tu fewn ceir adeilad sgwâr yn mesur rhyw 50 llath bob ffordd, a thwr crwn ym mhob congl iddo, a thwr hefyd yng nghanol y mur dwyreiniol a deheuol, a dau dwr yn gwylio pob un o'r ddau fynedfa ym mur y gogledd a'r de. Y mae muriau yr adeilad hwn o 40 i 50 troedfedd o uchder. Y tu allan i'r adeilad hwn ceir mur arall a ffurfia fath o gylch wythonglog, gyda thwr ym mhob congl, yn ogystal à thwr ar ganol bob mur fel gyda'r adeilad sgwar o'r tu fewn. Nid yw y muriau hyn cyn uched o lawer â muriau'r adeilad o'r tu fewn. Adeilad sgwâr oddi fewn i adeilad wyth ochrog, yr oll wedi ei amgylchu gan ffos o ddŵr. Dyna yn fyr y cynllun cynghreiddiol fel ei gwelir ym Miwmares. [O "Clark Med. Mil. Arch," I, 215.] Tudalen 320

CASTELL CAERFFILI: Dyma'r castell eangaf yng Nghymru: dywedir ei fod yn sefyll ar 30 acr o dir. Y mae hefyd yn un o'r rhai perffeithiaf o ran ei gynllun, er, feallai, nid yw'r cynllun lawn mor amlwg ag yw ym Miwmares.

Dechreuwyd ei adeiladu gan Gilbert, Iarll Caerloyw, yn y flwyddyn. 1267. Yr oedd Gruffydd, arglwydd Cymreig olaf Senghenydd, wedi syrthio i ddwylo Gilbert ychydig cyn hyn, a phenderfynodd yntau y rhôi ben am byth ar ymosodiadau y Cymry ar ei diriogaethau ef trwy godi'r castell hwn yng Nghaerffili. Y mae'n wir i Llywelyn y Llyw Ola ymosod ar y castell pan oedd Gilbert ar ganol ei adeiladu a'i dynnu i'r Ilawr. ond yr oedd wedi ei gwblhau erbyn 1272.

Nodwedd fawr Caerffiili yw bod y castell wedi ei godi yng nghanol llyn o ddŵr, a rhydd Clark inni ddarlun ohono fel y tybiai ef yr ymddangosai pan amgylchid ef gan ddŵr. Saif yr adeilad ar wddf o swnddir a ymestynai i ganol hen gors mewn pantle ar gwrr Dyffryn y Rhymni, a throwd y gors yn llynnoedd trwy gaethiwo dyfroedd Nant y Gledyr. Mesurai y naill tua 13 acr a'r llall rhwng 1 a 2 acr. ynys hon yng nghanol y llyn codwyd adeilad sgwâr gyda thŵr ym. mhob congl iddo, a dau dŵr i wylio'r fynedfa fel ym Miwmares. Ar yr allan i'r mur hwnnw ceid mur arall, sgwâr, ond â thipyn o fwa yn ei chornelau yn amgylchu y gyntaf. A thu allan i hynny drachefn ceid y ffos a'r llynnoedd. Ond ar yr ochr lle y ceir y prif fynedfa ceir mur ardderchog, rhyw 250 llath o hyd ac o 20 i 60 troedfedd o uchder i ddiogelu'r llyn. Y tu ôl i'r mur hwn ceir y felin ac adeiladau eraill, ac yr oedd rhaid cael mur o'r fath er diogelu y llynnoedd a'r argae. Ar yr ochr gyferbyn ceir adeiladwaith arall i ddiogelu yr adran honno o'r adeilad. Diau i'r castell cryf, ardderchog, hwn ddylanwadu ar gynlluniau cestyll Edward yng ngogledd Cymru. [O "Clark Med. Mil. Arch," I, 320.] Tudalen 324

CASTELL GOODRICH Enghraifft ragorol o'r Tŵr Sgwar Normanaidd. Perthyn y tŵr sgwar hwn—yr adran hynaf o'r castell—i gyfnod Harri'r 1af. Saif y Tŵr mwy neu lai ar wahân i'r castell a godwyd yn ddiweddarach o'i gwmpas, ac nid yw yn gysylltiedig à muriau'r adeilad hwnnw, fel y mae yr arfer bron ym mhob enghraifft arall. Sylwer fod y drws nid ar y llawr, fel y mae heddiw, ond ar lofft ac ysgol neu risiau, y gellid eu codi os y byddai galw am hynny, yn arwain iddo. Yn ddiweddarach y torrwyd y drws a welir ar lawr ac y gwnaed y ffenestr o'r llall. [Darlun gan y Stationery Office.] Tudalen 328

CASTELL CAERDYDD y Domen a "Shell Keep" arni. Saif y domen rhyw 32 troedfedd uwchlaw arwynebedd lawnt y castell. Mesur ei chorun tua 108 troedfedd ar ei draws, ac ar y llwyfan hwnnw adeiladwyd tŵr deuddeng ongl a fesura tua 80 troedfedd ar ei draws. mur yn 9 troedfedd o drwch ac yn 30 o uchter. Y mae'n bosibl fod Y mae'r yma dŵr sgwar, fel yn Goodrich, cyn i'r tŵr presennol gael ei adeiladu yn y 13eg ganrif. Adeilad coed, mae'n ddiau, a godwyd gan Robert Fitzhamon. Yr oedd hynny, fel y tybir, tua 1090, er y dywed yr Annales Cambriae a Chronicl Margam iddo ddechrau ei adeiladu yn 1080 ac i'r adeilad cyntaf syrthio yn 1081. Diddorol yw cofio fod caer Rufeinig yn sefyll ar y lle a ddewiswyd gan Robert i godi castell arno. Cododd fur ar draws canol y gaer i'w thorri yn ddwy, ac yn yr adran orllewinol cododd y Domen a erys hyd heddiw. O" Short History of English People," p. 312. [Bloc gan Mri. Macmillan a'i Gyf.] Tudalen 334

LLIDIART Y BARWN: Darlun o'r fan, fel y maentumir, lle y lladdwyd y Barwn Owen. Gwêl td. 346. Tudalen 338

Y PISTYLL, LLEYN: Llety Fforddolion yn yr oesau canol. [Darlun gan R. J. Jones, Fferyllydd, Nefyn.] Tudalen 343

AR Y FFORDD I GAPEL FFYNNON FAIR, ENLLI. O'r Arch. Cam.", VII, VI, 341. [Bloc yn fenthyg gan Gymdeithas Hynaf. Cymru.] Tudalen 349 MAWDDWY. [O ddarlun gan D. Cor.] Tudalen 352

TY SHERAR O dan y Wyle Cop, Amwythig. Un o dai nodweddiadol y cyfnod yn yr Amwythig. "Thomas Sherar being an alderman of the town of Salop and born in the same and of long time belonging to the Council (in the Marches of Wales) being one of the chiefest clerks in the same, so also the keeper and Registrar of the works and chief examiner of deep causes." Yn ei ysgubor ef yr ymguddiai lladron oedd a'u bryd ar ymosod ar farsiandwyr Cymru pan ar eu ffordd i'r Amwythig. Gwêl td. 206. Tudalen 354

HEN WTRA Darlun o'r hen ffordd o Lanrhaeadr ym Mochnant i Lan- gynog. Saif yr hen wtra erbyn hyn rywle tua 12 troedfedd islaw arwynebedd y tir o'i chwmpas. Bwrid ychydig gerrig yn achlysurol i'r hen ffyrdd hyn, pan fyddai yn adeg hel cerrig ddechrau haf. Ar wahân i hynny, gadewid iddynt fynd yn is flwyddyn ar ôl blwyddyn. Tudalen 358

PULPUD Y PRYD BWYD, AMWYTHIG: Saif yr hen bulpud diddorol hwn o fewn ychydig lathenni i Stesion Rheilffordd yr S. & M., Amwythig. ar draws y ffordd o'r Abaty. Y mae cymdeithas hynafiaethol y sir yn ddiweddar wedi cau o'i amgylch. Nid oes yr un ohonynt i'w cael yng Nghymru, ond gellir gweld y grisiau oedd yn arwain i fyny i'r pulpud ym Maesglas a Glyn Nedd a Thintern. Tudalen 360

DIAGRAM GWAEDU: Diagram o'r corff dynol ac arno arwyddion y Sidydd (Zodiac), ynghyda chyfarwyddiadau ynglŷn â'r amser priodol i waedu gwahanol adrannau'r corff. [Darlun gan y Llyfrgell Genedlaethol, Aberystwyth.] Tudalen 362

GŴR GWAHANGLWYFUS YN CROESI'R STRYD: Sylwer ar y clapiedydd yr oedd y claf yn rhwym o'u curo yn ei gilydd er mwyn i bobl wybod ei fod yn dod.

Allan o ddarlun Ffrengig o "Dives a Lazarus," MS. No. 19, f. 70 (Thompson). O gasgliad y diweddar Henry Yates Thompson, trwy ganiatâd Mrs. Thompson. [Bloc gan Wasg Rhydychen.] Tudalen 369

GWELY TYDDYNNWR: Dengys hwn, a berthyn i'r 15eg ganrif, fod cryn ddatblygiad wedi bod er adeg Gerallt.

Darlun gan y Librairie Centrale des Beaux-Arts, o Bouchet Exposition des Primitifs français." [Bloc gan Wasg Rhydychen.] Tudalen 371

CWPL HAFOD YSBYTY: Hen Ffermdy ym mhlwy Ffestiniog oedd yn perthyn i'r ysbytywyr unwaith. Dengys yr hen gwpl fel y parhaodd yr hen ddull o adeiladu y sonia'r cyfreithiau amdano i gael ei ddefnyddio trwy gydol yr oesau canol. Mae ugeiniau o'r hen gyplau hyn i'w gweled mewn hen ysguboriau ym mhob rhan o Gymru. Tybir i'r Hafod gael ei hadeiladu tua chanol y 14eg ganrif. [Darlun gan Mr. G. J. Williams o'i "Hanes Plwyf Ffestiniog."] Tudalen 377

SEL YSGOL Y BRODYR BANGOR: Sylwer ar y Palmer.

O "History of Friars School, Bangor," gan Jarvis and Foster, Bangor. [Bloc gan Mr Foster, Bangor.] Tudalen 380

PALMER: Dyma wialen ysgol yr oesau canol, ac anaml y ceir darlun o ysgol yn y cyfnod hwnnw nad oes gan yr ysgolfeistr Palmer yn ei law. Y mae'n wir y byddai ganddo wialen fedw hefyd yn y llaw arall, fel y gellir gweld ar sel Ysgol y Brodyr, Bangor. Gelwid e'n palmer, mae'n debyg, am y defnyddid ef i daro cledr y llaw. "Wherewith schoole boyes are strooke in the palms of their hands," meddai un Geiriadur wrth roi deffiniad ohono. Adwaenid ef weithiau hefyd fel ferule, o'r Lladin ferio taro mae'n debyg. Deuwyd o hyd i hwn y tu fewn i'r plethiad gwiail yn Eglwys Melverley, yn gorffwys ar un o'r coed. Mesura'r naill gylch tua modfedd ar ei draws, a cheir croes ar bob ochr iddi. Mesura'r llall rywle tua 2½ ar ei thraws. Ceir ymgais at addurno'r goes. Tybir mai i'r 17eg ganrif y perthyn y wialen hon. O'r Mont. Cole. XIV, 335. Tudalen 384

PEN GERALLT GYMRO. O'r "Anc. Mon. Inventory," County of Pembroke, 350. [Bloc gan Wasg Prifysgol Rhydychen.} Tudalen 392

ANIFEILIAID YR YNYS WERDD: Ysgrifennodd Gerallt, ymysg pethau eraill, lyfr ar ddaearyddiaeth yr Ynys Werdd (Topographia Hibernica), a thynnwyd darluniau gogyfer a'r llyfr gan un o'i gyfoeswyr. ffodus, y mae'r darluniau ar gael mewn llawysgrif yn yr Amgueddfa Brydeinig, ond nid yw'r darluniau a'r hyn ddywed Gerallt bob amser yn cydredeg â'i gilydd. Dyma restr o'r anifeiliaid a'r adar fel y maent yn y darlun Llwynog, dwy lygoden fawr, blaidd, gwyddau, afanc, bele'r coed, twrch dacar, yr hydd, chwibon du (stork), pysgodyn rhyfeddol a geid yng Ngharlingford a chanddo dri dant aur, y creyr glas, y pry llwyd, y wenci, ewig, dau las y dorlan yn sefyll ar feillionen samrog, pryf copyn, neidr, llygoden. O'r rhain dywed Gerallt yn bendant nad yw yr afanc,y twrch na'r neidr i'w cael yn yr Ynys Werdd. O'r "MSS. Royal," Royal 13, B. VIII, B.M. [Bloc gan Mri. Macmillan a'i Gyf.] Tudalen 394

LLANDAF Y talcen gorllewinol. Sylwer ar y datblygiad diddorol a geir yma o'r drws hanner Normanaidd sydd a'i fwa crwn megis yn ymestyn i gyfeiriad y datblygiad nesaf, sydd i'w gael, fel y digwydd, yn y ffenestr lansed wych uwchben. Perthyn y datblygiad hwn i'r 13eg ganrif. Tudalen 405

Y FORD GRON O'r neuadd drefol yng Nghaerwynt. Yn ôl traddodiad, dyma'r Ford ddefnyddid gan Arthur a'i Farchogion gynt. Tudalen 407

ARTHUR A'I FARCHOGION. O'r "Histoire illustree de la Literature francaise," Librairie Hachette, Editeur Lanson, trwy ganiatâd M. M. Hachette & Co., Paris. [Bloc gan Wasg Prifysgol Rhydychen.] Tudalen 419

LLYFR GWYN RHYDDERCH: Copi o'r Mabinogion a Rhamantau eraill a ysgrifennwyd tua'r flwyddyn 1350, er ei fod yn bosibl fod rhai adrannau o'r chwedlau wedi eu hysgrifennu cyn 1300. Tybir fod rhai adrannau o'r Llyfr Gwyn yn gynnyrch Mynachlog Ystrad Marchell. (Gwel Atodiad B, td. 434) [Darlun gan y Llyfrgell Genedlaethol, Aberystwyth.] Tudalen 422

LLYFR DU CAERFYRDDIN: Y Llyfr Du yw'r llawysgrif hynaf yn yr iaith Gymraeg. Wedi ei ysgrifennu ar groen ym Mhriordy Caerfyrddin, yr adran hynaf ohono cyn y flwyddyn 1195. (Gwel Atodiad C, td. 436.) [Darlun gan y Llyfrgell Genedlaethol, Aberystwyth.] Tudalen 424

Y FYNEDFA I'R FFREUTUR, CAERDYDD: Darlun o'r Fynedfa i Dŷ'r Brodyr Llwydion, Caerdydd. O ddarlun gan Mr. S. S. Robinson, Pensaer Caerdydd. Tynnwyd y darlun cyn i'r adeilad gael ei dynnu i lawr, a cheir copi ohono yn y Cardiff Records, Vol. V, td. 497. Tudalen 427

ENGHRAIFFT O LAWYSGRIF GYMRAEG O DYDDEWI. Enghraifft dlos o lawysgrif y canol oesau wedi ei chodi o Psallwyr Lladin ysgrifennwyd gan John Sulien, brawd Rhygyvarch Esgob Tyddewi. Y mae'r llyfr diddorol hwn yn Llyfrgell Coleg y Drindod Dulyn. Wedi ei ysgrifennu ar groen, mesura'r llyfr rhyw 6" x 4" ac y mae'n 1" o drwch. Cynnwys pob tudalen 24 llinell. Y mae wedi ei ysgrifennu mewn llythyren fân yn null ysgrifenwyr Tyddewi. Y mae'r prif lythrennau wedi eu hardduno a'u lliwio yn y gwreiddiol. O'r "Arch. Cam.", I, 117. [Bloc yn fenthyg gan Gymdeithas Hynafiaethau Cymru.] Tudalen 430

{{nop}]