Cymru'r Oesau Canol/Y Cefndir Cymreig

← Yr Oesau Tywyll a'r Cyfnod Canol

Cymru'r Oesau Canol gan Robert Richards (Aelod Seneddol)

Daearyddiaeth a Rhaniadau'r Wlad →

Sant Govan, Penfro

III.
Y Cefndir Cymreig.

Y mae'n wir yn orchwyl dyrys ddigon i chwilio allan ddechreuad ein cenedl ni yn gowir ac yn ddiwyrgam, a'i holrhain o'i haberoedd i lygad y ffynnon. Ond mi a amcanaf symud ymaith y niwl oddiar y ffordd, fel y bo ein taith at y gwirionedd yn eglur.—THEOPHILUS EVANS.

GELLIR cyffelybu gwareiddiad yr oesau canol i gangen olewydden wyllt wedi ei himpio ar hen foncyff olewydden wâr. Er cymaint y difrod a wnaeth yr ymosodwyr ar yr ymerodraeth, ni ddinistriasant yr hen wareiddiad yn llwyr ni ddaethant ychwaith yn waglaw, oherwydd er gwyllted oeddynt, daeth gyda hwy ynni a bywiogrwydd newydd, a phan impiwyd hwn ar weddillion yr hen wareiddiad, dechreuodd bywyd newydd flaguro yn y tir. Afraid a difudd fai ceisio penderfynu maint cyfran yr hen fyd ar y naill law a'r anwariaid ar y llaw arall yn natblygiad y bywyd newydd hwn, ond y mae'n eglur bod gwahaniaethau mawr rhwng gwledydd a'i gilydd yn hyn o beth. Dibynnai'r datblygiad mewn unrhyw wlad ar ddau beth, sef maint y dylanwad a fu gan Rufain ar ei bywyd cyntefig, a llwyredd y difrod a wnaed ynddi gan y llwythau Germanaidd wrth oresgyn yr hen ymerodraeth.

Po bellaf yr eid oddi wrth Rufain, lleiaf oll, wrth gwrs, oedd ei dylanwad. Safai Prydain ar gyrrau eithaf yr ymerodraeth yng nghyfeiriad y gogledd-orllewin, ond bu dylanwad Rhufain yn lled drwm ar ddeheudir a dwyreinbarth yr ynys—sef Lloegr ein dyddiau ni. Yr oedd ei dylanwad ar Gymru gryn dipyn yn llai, ac yn llai fyth ar yr Alban: ac ni chyffyrddodd ag Iwerddon o gwbl.^[1] Ni chyffyrddodd ychwaith â'r gwledydd ar du dwyrain afon Rhein a thu gogledd afon Donaw—hen derfynau gogledd-ddwyrain yr ymerodraeth. Methodd Rhufain, neu o leiaf ni cheisiodd, ddarostwng gwledydd y llwythau hynny a dorrodd yn y man dros ei therfynau, ac o ganlyniad ni ddycpwyd i'r gwledydd hynny ddim o'r diwylliant a'r gwareiddiad Rhufeinig. Bu'n ymffrost gan rai haneswyr yn yr Almaen fod eu diwylliant hwy yn gwbl Diwtonig ei ansawdd heb arlliw Rhufeinig arno o gwbl, ac i'w cenedl hwy ddinistrio hen wareiddiad Rhufain a rhoi uwch gwareiddiad yn ei le.

Y Môr Canoldir ydoedd canolbwynt ymerodraeth Rufain, ac am hynny y gwledydd a drawai ar y môr hwnnw a yfodd helaethaf o ffrwd ei gwareiddiad. Yno hefyd, fe ddichon, y. gwnaed y difrod mwyaf pan ddymchwelwyd yr ymerodraeth. O'r gwledydd hyn, Ffrainc oedd y gyntaf i ddangos argoelion bywyd newydd yr oesau canol, ac ynddi hi y gwelwyd ef ar ei orau. Hyhi a fu ffyddlonaf o bob gwlad i Eglwys Rufain; ei phrifysgol hi—y Sorbonne ym Mharis—oedd prifysgol bwysicaf y cyfnod a phrif amddiffynnydd credo'r eglwys; ac yn Ffrainc hefyd y cafwyd datblygiad perffeithiaf y gyfundrefn ffiwdalaidd.

Yr oedd amryw resymau dros fod y datblygiad yn arafach yn Sbaen ac Itali. Goresgynesid Sbaen gan y Fisigothiaid, llwyth oedd eisoes wedi derbyn Cristnogaeth ond a dderbyniasai ar yr un pryd syniadau anuniongred yr Ariaid, a'u gwnaethai yn anathema i'r hen Rufeiniaid uniongred a drigai yn y wlad. Yn ddiweddarach, goresgynwyd y wlad gan y Saraseniaid Mahometanaidd, ac ni lwyddwyd i'w hymlid oddi yno hyd ddiwedd y bymthegfed ganrif, pan oedd yr oesau canol yn dirwyn i ben. Yn Itali gwnaeth y Lombardiaid gymaint difrod yn y gogledd nes dileu bron bob argraff Rufeinig oddi ar fywyd y lle, a phrin y gadawyd digon o had yn y tir i gychwyn bywyd newydd.^[2] Ni wnaethpwyd cymaint difrod yn neheudir y wlad, ond yno yr oedd tiriogaethau'r ymerodraeth yn wasgarog iawn, a rhoes hynny gyfle i'r Babaeth gychwyn ar ei gyrfa lywodraethol.

Cyn dechrau olrhain twf y bywyd newydd yn ein gwlad ni ein hunain, rhaid cymedroli ychydig ar y gosodiad a wnaed ar ddechrau'r bennod, sef mai cynnyrch cyfuniad o weddillion gwareiddiad yr hen fyd ac ynni'r cenhedloedd anwar oedd gwareiddiad yr oesau canol. Y mae'n wir mai o'r gwreiddiau hynny y tarddodd bywyd newydd y rhan fwyaf o wledydd gorllewin Ewrop, ond yr oedd gwareiddiad uchel mewn un wlad o leiaf na phrofodd ronyn o ddylanwad Rhufain ac nas blinwyd gan y cenhedloedd anwar am ganrifoedd wedi goresgyn ohonynt y gwledydd eraill. Cyfeirio yr ydys at wlad Iwerddon cyn bod arlliw gwareiddiad newydd yn Ewrop, yr oedd yn yr Ynys Werdd ddiwylliant na chynhyrchodd yr oesau canol ei odidocach o gwbl. Ffynnai'r gwareiddiad hwn yng nghanol yr oesau tywyll, a cheir yno draddodiad am wareiddiad cynharach hyd yn oed na hynny—am gyfnod pan dorrwyd y coedydd ac yr adeiladwyd dinasoedd a cheyrydd, pan weithid mewn aur ac y darganfuwyd lliwiau'r porffor a'r glas a'r gwyrdd. Ac nid disail y traddodiad, oblegid y mae heddiw yn amgueddfa Dulyn gasgliad o dlysau aur nad oes eu tebyg yn unman, a'r cwbl yn gynnyrch y cyfnod cyntefig.^[3] Perffeithiwyd yno hefyd ffurf-lywodraeth batriarchaidd wahanol iawn i'r gyfundrefn a osodwyd ar war y Gwyddyl yn ddiweddarach, ond a oedd, ar lawer cyfrif, yn well a rhyddach na'r gyfundrefn honno. Yr oedd dysg a chrefydd y bobl yn ddihareb erys Llyfr Kells, yng ngholeg y Drindod, Dulyn, Llyfr Armagh, a thrysorau eraill, yn dystion i'w crebwyll artistig a'u gallu digymar, ac nid rhaid ond dywedyd iddynt sefydlu mynachtai ym mhob gwlad bron yn Ewrop i ddangos gymaint oedd eu sêl grefyddol. Yn wir, cam yn ôl, yn hytrach nag ymlaen, oedd i Iwerddon ddyfod i gysylltiad â gwareiddiad y Norman.

Y "Welch Gate," Amwythig.

Y trigolion cyntaf y mae gennym hanes amdanynt yn ynys Prydain, neu yr Ynys Wen fel y gelwid hi gynt, oedd yr Iberiaid, a elwir weithiau yn llwythau'r Môr Canoldir. Tybir mai yng ngogledd Affrica yr oedd eu cartref cyntaf, oherwydd daethpwyd o hyd i rai o'u claddfeydd cynharaf yno. Cafwyd claddfeydd cyffelyb hefyd yn arfordir Ffrainc ac yng nghromlechau Môn a Phenfro. Yr oedd y bobl hyn oddeutu pum troedfedd a hanner o daldra, bron yn ddu eu gwallt a thywyll o bryd a gwedd. Erys yr hil mewn llawer ardal ddiarffordd yng ngogledd a chanolbarth Cymru, ac yn enwedig ymysg glowyr y De. Siaradent iaith nad oes yn Ewrop heddiw debyg iddi, onid yw iaith y Basque yn deilliaw ohoni. Ymhyfrydent mewn celfyddyd, fel y dengys y darluniau lliw a'r cerfiadau a geir yn ogofau'r Dordogne yn neheudir Ffrainc, a chanddynt hwy, fe ddichon, yr etifeddodd y Cymro ei gariad greddfol at gân a cherdd.

Dilynwyd hwy gan y Celtiaid, a ddaeth yma, fe dybir, ar hyd mynydd-dir Ewrop. Bugeiliaid oeddent yn bennaf, a daethant a'u hanifeiliaid gyda hwy i'r ynys hon. Cainc oedd y rhain o deulu mawr a fu am rai canrifoedd yn y cyfnod cyn Crist yn allu cryfaf canolbarth Ewrop. Y mae'n wir na sefydlasant ymerodraeth fel y gwnaeth y Rhufeiniaid, ond goresgynasant nifer o wledydd ac ar un adeg ymestynnai eu tiriogaeth o Alatia yn Asia Leiaf ar draws y cyfandir i'r gorllewin.^[4] Llosgasant Rufain yn y flwyddyn 390 c.c., a daeth dydd brwydr Allia—Dies Alliensis—yn ddydd o chwerw chwedl ac o ddrwg ddarogan yn hanes yr ymerodraeth. Ymosodasant ar Roeg yn y ganrif nesaf, a bu hefyd frwydro maith rhyngddynt a'u cymdogion, y Germaniaid. Erys aml air Celtaidd o hyd yn yr iaith Germanaidd yn atgof am y cyfnod hwn. Ymsefydlodd cainc o'r teulu yn Itali, a thrwy fod perthynas agos rhyngddynt â'r Rhufeiniaid, ni buont yn hir cyn gollwng gafael ar eu hiaith eu hunain a derbyn iaith ac arferion Rhufain. Daeth rhai ohonynt, megis Ausonius, y bardd, a aned yn Bordeaux yng Ngâl, yn llenorion amlwg ym mlynyddoedd olaf yr ymerodraeth. Yn yr un modd diflannodd yr iaith Geltaidd mewn rhannau eraill o Ewrob ac Asia: er enghraifft, dywed Ierôm y siaredid yn Galatia yn ei amser ef iaith debyg i'r iaith a siaredid ar lannau afon Rhein. Meddai'r teulu mawr hwn ei wareiddiad a'i ddiwylliant arbennig ei hun, ac y mae'n dra thebyg i'r gainc a ddaeth i'r wlad hon ddwyn y diwylliant hwnnw gyda hwy, er na wnaethpwyd hyd yn hyn ond ychydig iawn o ymchwil i'r cwestiwn hwn.

Daeth dwy don ohonynt drosodd, y don gyntaf, y Goideliaid, tua'r ddeuddegfed ganrif cyn Crist, a'r ail don, y Brythoniaid, tua'r drydedd ganrif. Ni wyddys bod dim gwahaniaeth rhwng y ddwy fintai ar wahân i'r ffaith bod newid wedi digwydd yn rhai o seiniau eu hiaith. Yn y fam-iaith Gelteg yr oedd sain a sgrifennir gan ieithegwyr â'r llythyren qu; yn iaith y Goideliaid daeth y sain hon yn c, ond yn iaith y Brythoniaid fe drodd yn p, ac erys y gwahaniaeth hwn hyd heddiw. Er enghraifft, y mae'r gair pedwar yn y Gymraeg (Brythonig) yn cyfateb i'r gair "cethir" yn yr Wyddeleg (Goidelig), ac yn wir, wrth y gwahaniaeth hwn bellach y dosberthir yr holl ieithoedd Celtaidd. Yr oedd y Celt yn olau o bryd a gwedd, ac yn dalach na'r Iberiad, a'i benglog yn nes at fod yn grwn. Gwnai ei arfau o bres ac yn ddiweddarach o haearn. Cleddid y meirw mewn cistiau cerrig a chodid tomen drostynt, ond weithiau llosgid y corff a rhoi'r llwch mewn llestr pridd bychan a'i wyneb i waered. Dywed Cesar mai Celtiaid de-ddwyrain yr ynys oedd y bobl fwyaf gwareiddiedig ym Mhrydain pan ddaeth ef gyntaf i'r ynys, a'u bod yn debyg iawn i'w brodyr yng Ngâl o ran pryd a gwedd ac arfer.^[5] Medrent weithio pres a haearn ac aur yn gelfydd ryfeddol, a dengys eu gwaith chwaeth artistig na welwyd ei chyffelyb y rhawg.

Anodd iawn yw dywedyd faint o ran a fu i Gymru yn y gwareiddiad Celtaidd a gyrhaeddodd ei uchafbwynt yn Iwerddon yn ystod canrifoedd cyntaf y cyfnod Cristnogol. Buasai'n amhosibl iddi beidio â chyfranogi ohono i ryw fesur oherwydd gwyddys fod yn y cyfnod hwnnw gyfathrach agosach nag a fu fyth wedyn rhwng Cymru a'r gwledydd Celtaidd eraill Iwerddon, Cernyw, yr Alban a Llydaw. Ni chafodd y gwareiddiad Celtaidd hwn y sylw a haedda gan haneswyr. Rhoddwyd yr holl sylw gan rai, yn arbennig haneswyr Ffrainc, i'r elfen glasurol ym mywyd y gorllewin, a bodlonodd eraill, megis haneswyr Lloegr a'r Almaen, ar olrhain yr elfen Diwtonaidd, a gadael yr elfen Geltaidd heb sylw o gwbl.

Cyfeiriwyd eisoes at ymweliad Cesar â'r ynys. Bu hynny yn y flwyddyn 55 c.c., ac oddeutu can mlynedd wedyn ymgymerth y llywodraeth Rufeinig â'i darostwng a'i gwneuthur yn rhan o'r ymerodraeth. Prydain oedd y wlad olaf a feddiannwyd gan Rufain, a hyhi hefyd oedd y gyntaf iddi ollwng ei gafael arni. Rhan yn unig o'r wlad a lwyr ddarostyngwyd, ac ni lwyddodd y llengoedd i gyrraedd Iwerddon o gwbl. Dichon mai rhyddid oddi wrth y gorthrwm Rhufeinig a roddodd gyfle i'r wlad honno ddatblygu ei diwylliant Celtaidd cynhenid i'w lawn dwf. Ni oresgynwyd yr Alban ychwaith, a bodlonwyd ar godi clawdd, ac yn ddiweddarach, yn nyddiau'r Ymherodr Hadrian, fur o gerrig nådd, i gadw'r Pictiaid draw. Codwyd y clawdd cyntaf rhwng y mannau lle saif Edinburgh a Glasgow heddiw, ond bu raid i'r ymerodraeth dynnu ei chyrn ati yn y man a chodi'r mur yn nes i'r de, ar draws gyddfdir gogledd Lloegr.

Rhanasant y rhan honno o'r ynys a elwir heddiw yn Lloegr a Chymru yn ddwy adran, a'r llinell derfyn rhyngddynt yn rhedeg o Gaerefrog yn y gogledd trwy Gaerlleon Fawr ar Ddyfrdwy i Gaerlleon ar Wysg, ac oddi yno ar draws penrhyn y de-orllewin rywle tua Exeter. Ni ymboenent ag adran y gogledd a'r gorllewin^[6] ymhellach na chadw gwarchodluoedd mewn nifer o gaerau i gadw'r heddwch, ond dycpwyd adran y de a'r dwyrain dan y llywodraeth wladol gyffredin. Y mae'n amlwg oddi wrth rediad y terfynau, ac yn amlycach fyth oddi wrth y cynllun milwrol, mai lled ansicr oedd eu gafael ar y gogledd a'r gorllewin. Y mae'n debyg na ddarostyngwyd Cernyw, ac ni chafwyd onid carreg filltir neu ddwy ac olion. rhyw dri sefydliad Rhufeinig yno o gwbl.

O'r tair lleng milwyr a gedwid ym Mhrydain ar ôl dyddiau Agricola-y gŵr a gwblhaodd orchfygu'r ynys-yr oedd dwy, fel rheol, ar ororau Cymru. Yr oedd yr ugeinfed lleng yng Nghaerlleon Fawr (ac ymddengys fod y bedwaredd ar ddeg yno hefyd ar un adeg), a'r ail lleng yng Nghaerlleon ar Wysg. Y mae hyn yn dystiolaeth weddol sicr mai gwan oedd eu gafael ar Gymru. Ceir cadarnhâd i'r dystiolaeth yn natur y cynllun milwrol.^[7] Rhedai priffyrdd Rhufeinig o ogledd i dde o'r naill Gaerlleon i'r llall, ac ar draws y wlad i Gaernarfon

Pont Llangollen

yn y gogledd a Chaerfyrddin yn y de. Y ddau le hyn oedd terfynau eithaf yr ymerodraeth yng Nghymru, a chodwyd caer gadarn yn y naill a'r llall. Dibynnai nifer y milwyr ar faint y gaer a hefyd ar faint y perygl oddi wrth y brodorion o amgylch. Yma a thraw ar y priffyrdd codwyd ceyrydd llai yn wersyllfaoedd i'r llengoedd pan fyddent ar daith. Er enghraifft, rhwng Caerlleon Fawr a Chaernarfon yr oedd caer yn Llanelwy (Varae), ac un arall yng Nghaerhun (Conovium) i wylio'r rhyd dros afon Gonwy. Yr oedd caerau cyffelyb rhwng Caerlleon ar Wysg a Chaerfyrddin, a hefyd ddwy gaer bwysig yng nghanolbarth Cymru—y Gaer, gerllaw Aberhonddu, a Chaersws yn nyffryn Hafren—heblaw nifer o fân gaerau ar y ffyrdd a gysylltai'r rhain a'i gilydd.

Awgryma Haverfield i Frythoniaid gwastadeddau Lloegr fabwysiadu arferion Rhufeinig a dyfod, fe ddichon, yn weddol hyddysg yn yr iaith Ladin. Gellid disgwyl i hynny ddigwydd yn y rhan honno o'r wlad yng nghynt nag yng Nghymru, oherwydd sefydlwyd yno fywyd Rhufeinig cyflawn; nid caerau milwrol yn unig, fel yng Nghymru. Adeiladwyd lliaws o drefydd, lawer ohonynt, megis Silchester neu Gaerwent gyda chlawdd neu fur o'u cwmpas, ac y mae'n sicr y trigai ynddynt lawer o Frythoniaid mewn safleoedd israddol, fe ddichon—ochr yn ochr â'r dinasyddion Rhufeinig. Daethpwyd o hyd yno hefyd i olion llawer o dai Rhufeinig a safai ar eu pennau eu hunain yng nghanol y wlad agored—arwydd sicr nad ofnai trigolion y cyfryw dai unrhyw berygl oddi wrth y brodorion. Dengys hyn oll fod y tir yn barod i'w "rufeineiddio," a theg yw casglu i hynny ddigwydd, i raddau, beth bynnag, yn y parthau a nodwyd. Yr oedd amryw drefydd o'r fath ar ororau Cymru, er enghraifft, Viroconium (Wroxeter) gerllaw Amwythig a Magnae (Kenchester) yn sir Henffordd a Chaerwent yn Sir Fynwy. Ceir yn olion y trefydd hyn brofion eglur bod yr elfen Frythonig ymysg y trigolion wedi llwyr gartrefu yn yr awyrgylch Rufeinig a mabwysiadu moes ac arfer eu concwerwyr.

Ni ddarganfuwyd olion tref o gwbl yng Nghymru^[8] ac ni chafwyd olion ond dau dŷ (villa) Rhufeinig, y naill gerllaw Llanilltyd Fawr, a'r llall yn Llanfrynach, gerllaw Aberhonddu.^[9] Ni cheir yma ond caerau yn unig, a dengys eu maint o'i gymharu â maint y trefydd, mai i amcanion milwrol yn unig yr adeiladwyd hwy. Dyma faint rhai ohonynt: Caerhun, 430 troedfedd ysgwar; Caernarfon, 6 acer; Tomen y Mur, 4½ acer; Caersws, 7 acer. Ar y llaw arall, safai Magnae, un o'r trefydd lleiaf oll, ar 22 acer o dir, a Urioconium ar 170 acer. Nid oedd

Drws Gorllewin Ystrad Fflur

y trefydd i gyd ar yr un cynllun, ond yr oedd y caerau oll yn unffurf, sef adeilad sgwar a'r conglau wedi eu torri ymaith. Cerrig wedi eu bras naddu oedd y prif ddeunydd, ac adeiladwyd hwy yn drefnus ac yn gadarn. Ceir digon o brofion y byddai'r caerau hyn yn fynych mewn perygl oddi wrth ymosodiadau'r brodorion. Ymosodwyd ar Segontium (Caernarfon) fwy nag unwaithref>Mortimer Wheeler, Erthyglau ar Segontium a Chaer Aberhonddu yng nghyhoeddiadau Cymdeithas y Cymmrodorion.</ref> ac am ysbeidiau yn unig y delid gafael ar y Gaer ym Mrycheiniog.

Amhosibl dywedyd faint fu dylanwad Rhufain ar Gymru, ond y mae sail i'r dyb nad ymyrrwyd llawer â bywyd y brodorion yn eu cartrefi cyntefig ar bennau'r mynyddoedd. Diau y bu raid iddynt dalu treth i'r estron ac y gorfuwyd iddynt fyw yn fwy heddychlon â'i gilydd; a diau hefyd iddynt yn araf ddynwared rhyw gymaint ar rai o'i arferion, megis dull gwneuthur amddiffynfeydd, defnyddio llestri pridd, gwisgo tlysau gwydr am eu gyddfau a benthyca ambell i air.^[10]

Dug yr ymerodraeth, yn anuniongyrchol, feallai, un fendith fawr i'r ynysoedd hyn, oherwydd gyda hi, ryw fodd neu'i gilydd, y daeth Cristnogaeth i'r wlad. Bu traddodiad yn brysur yn nyddu chwedlau i gyfrif am ei dyfod—yn ôl rhai ohonynt, un neu arall o'r apostolion a ddug y neges yma—ond nid oes sail o gwbl i'r chwedlau hyn.^[11] Maentumiai Dr. Hugh Williams nad oes sicrwydd i Gristnogaeth gyrraedd Cymru hyd y bumed ganrif, ac mai ychydig a wnaeth y milwyr Rhufeinig i ledaenu egwyddorion y grefydd newydd. Cadarnheir y farn hon gan y darganfyddiadau a wnaed yn ddiweddar yn y caerau Rhufeinig yng Nghymru. Yng Nghaernarfon cafwyd allor wedi ei chysegru i'r dduwies Minerfa gan ryw Aurelius a oedd yn swyddog yn y gaer yn y drydedd ganrif. Cafwyd hefyd fath o degan swyn Gnosticaidd, ond ni chafwyd yno ddim tystiolaeth bod neb o'r milwyr yn proffesu Cristnogaeth. Ar y llaw arall, y mae yn nhref Rufeinig Silchester yn Hampshire olion eglwys Gristnogol—y gyntaf, y mae'n debyg, yn yr holl wlad. Ceir olion tebyg ond heb fod cyn hyned yn rhai o hen Eglwysi Caergaint.^[12] Gwyddom, fodd bynnag, fod Cristnogaeth wedi gwreiddio ym Mhrydain erbyn y flwyddyn 314, oblegid yn y flwyddyn honno yr oedd tri o esgobion o Brydain, sef esgobion Llundain, Caerefrog, a Lincoln, yn bresennol mewn cyngor yn Arles yn Neheudir Ffrainc. Yn fuan iawn wedyn ceir hanes am Frython o'r enw Morgan neu Morien,^[13] neu Pelagius fel y gelwid ef yn Lladin, yn euog o'r heresi a elwir byth er hynny yn Forganiaeth (Pelagianism). Anfonwyd apêl at eglwysi Gâl am gymorth i rwystro lledaeniad yr heresi hon, a'r canlyniad fu anfon Garmon a Bleddian, dau o esgobion gogledd Gâl, yma i bregethu. Y mae yng Nghymru amryw eglwysi wedi eu henwi ar ôl Garmon, ac o leiaf ddwy yn dwyn yr enw Llan— fleiddian, ond nid oes sicrwydd bod pob un o'r eglwysi hyn yn perthyn i'r bumed ganrif.

Y mae digon o brofion bod cysylltiad agos rhwng eglwysi'r gwahanol wledydd Celtaidd a'i gilydd yn y cyfnod hwn. Cadwesid cyfathrach gyson rhwng yr ynys a'r Cyfandir dros gulfor Dyfr, ond torrwyd y gyfathrach honno pan ddaeth y llwythau Germanaidd i Loegr o fforestydd canolbarth Ewrop. Bu hynny yn achlysur i dynhau'r berthynas rhwng y Celtiaid a'i gilydd, a gellir gweled oddi wrth hanes Padrig, nawdd sant Iwerddon, mor agos oedd y berthynas honno. Ganed ef ar stad fechan heb fod nepell oddi wrth orsaf Rufeinig o'r enw Bannaventa (Whilton Lodge? Northampton).^[14] Pan oedd yn lled ieuanc, cymerwyd ef yn gaeth i Iwerddon, ac yno, wrth wylio praidd ei feistr yn unigedd mynyddoedd Antrim, cafodd weledigaeth newydd. Daeth yn ôl i Brydain, ac yn y man penderfynodd, er gwaethaf pob gwrthwynebiad, fyned yn genhadwr i ennill y Gwyddyl i Grist. Byddai'r saint Celtaidd yn tramwy fel hyn o'r naill wlad i'r llall, a chysegrwyd eglwysi i ambell un ym mhob un o'r gwledydd Celtaidd y pregethodd ynddynt.

Y mae'n eglur oddi wrth hanes yr eglwys fod dwy agwedd ar y bywyd crefyddol yn hoff gan y Celtiaid, sef mynachaeth a meudwyaeth. Fe sonnir mewn pennod arall am dwf mynachaeth, felly ni wneir yma ond dywedyd mai'r gyfundrefn honno oedd un o'r cyfryngau y lledaenwyd Cristnogaeth trwyddynt yn y cyfnod bore. Ceir olion celloedd y meudwyaid ar hyd a lled ynysoedd gorllewin yr Alban ac Iwerddon, ac nid ydym heb enghreifftiau yng Nghymru er nad ydynt mor lluosog yma. Ymneilltuai'r meudwy i'w gell ar lan y môr neu yn unigedd y goedwig neu'r mynydd ymhell o sŵn y byd a'i boen, a thrwy rinwedd ei fuchedd santaidd, deuai'r fangre yn dir cysegredig. Yn raddol daeth pobl i addoli llwch y meudwy yn y man lle bu ef gynt yn ymladd ei frwydrau ysbrydol, ac felly yng nghwrs amser daeth llawer cell yn eglwys blwyf. Ond mwy cyffredin nag ymneilltuo i'r gell unig oedd sefydlu math ar gymdeithas grefyddol lle trigai'r brodyr defosiynol ynghyd a threulio eu hamser yn pregethu'r efengyl a dysgu pwy bynnag a ddeuai o fewn cylch eu dylanwad. Mewn lleoedd o'r math hwn y diogelwyd diwylliant yr hen fyd Celtaidd ac yr unwyd ef â'r bywyd Cristnogol. Yr oedd o leiaf ddau le o'r fath yng Nghymru a ddaeth yn enwog yn fore am eu dysg, sef Bangor—is—y—Coed a Llanilltyd Fawr. Yn Llanilltyd, meddir, yr addysgwyd Gildas, yr hanesydd Cymreig y soniwyd amdano yn y bennod o'r blaen.^[15] Pan ddaeth y llanw anwar i'r wlad, bu raid iddo ef a llu o'i gydwladwyr ffoi i Lydaw, ac yno sefydlodd fynachlog mewn lle o'r enw Rhuis. Yn Llanilltyd hefyd y derbyniodd Samson, archesgob Dôl yn Llydaw, ei addysg fore. Samson oedd y cyntaf o saint yr eglwys Geltaidd y meddwn 'fuchedd" gyflawn o'i hanes.

Ychydig gyfathrach a fu rhwng yr Eglwys Geltaidd ac Eglwys Rhufain rhwng canol y 5ed ganrif a diwedd y бed,^[16] a bu hir ymryson cyn iddi blygu glin i'r gallu oedd yn graddol ddarostwng y gwledydd i'r ffydd Rufeinig. Pan ddaeth cenhadon Rhufain i'r wlad, fodd bynnag, yr oedd brwydr rhwng y ddwy eglwys yn anorfod, ac yn hanes yr ymryson a fu cawn gipolwg ar y gwahaniaeth rhwng y ddwy. Er gwaethaf honiadau ei gelynion, nid oes sail i gredu bod yr Eglwys Geltaidd yn anuniongred o gwbl. Bychain, a dibwys hefyd i'n golwg ni, oedd y gwahaniaethau—pynciau megis dyddiad y Pasg a dull eillio pen, etc.—ond ni pheidiodd crefyddwyr eto, ysywaeth, ag ymrannu ynghylch manion. Ceir cronicl lled gyflawn o gwrs y ddadl gan yr hanesydd Beda.^[17] Trefnwyd cynhadledd a dewiswyd saith o esgobion a nifer o wŷr dysgedig o Fangor-is-y-Coed i gynrychioli'r eglwys Geltaidd. Ceisiasant hwythau gyngor meudwy duwiolfrydig cyn cychwyn, a dywedodd yntau wrthynt y gallent farnu oddi wrth ymddygiad Awstin—y prif genhadwr Rhufeinig tuag atynt a oedd yn ŵr Duw ai peidio. Pan. ddaethant i wydd y prelad hwnnw, ac yntau yn gwrthod codi o'i gadair i'w cyfarch, penderfynasant nad oedd ynddo'r gostyngeiddrwydd a ddylai fod ym mhob disgybl i fab y saer, a therfynwyd y gynhadledd. Yn araf, fodd bynnag, ildiodd yr hen eglwys dan y pwysau. Eglwys Iwerddon a ildiodd gyntaf rhwng 625 a 638; yna eglwys y Gogledd yn 664, ac eglwys Cymru yn olaf yn 768. Bu Cymru, felly, yn wydnach ei ffyddlondeb nag un o'r gwledydd Celtaidd eraill i'r hen gyfundrefn.^[18] Gwnaethai'r gyfundrefn honno ddiwrnod da o waith. Enillasai'r wlad at Gristnogaeth a chadwasai fflam yn llosgi ar yr allor mewn cyfnod cynhyrfus pan oedd tywyllwch yn gordoi bron bob un o'r gwledydd.

Dafydd Ddu Hiraddug

Soniwyd eisoes am yr ymosod a fu ar wledydd y gorllewin gan lwythau anwar y gogledd a'r dwyrain rhwng y bumed a'r ddegfed ganrif. Gwnaeth y llwythau hynny ddifrod mawr mewn llawer o'r gwledydd, ond ychydig iawn o'u hôl a wnaethant ar Gymru. Hyd yn ddiweddar, tybiai haneswyr i'r Cymry dreulio'r canrifoedd hynny bron ar eu hyd yn ymladd â'r Saeson, ond fel y dengys haneswyr diweddar Cymru, nid oes fawr o sôn am y Saeson, o leiaf yn ystod canrifoedd cyntaf y cyfnod. Yn y bumed ganrif, er enghraifft, à Cheltiaid y Gogledd y bu'r Cymry yn ymladd fwyaf. Bu ymladd â'r Saeson hefyd, y mae'n wir, ond ar wastadeddau Lloegr y bu'r rhan fwyaf o'r brwydrau hynny, megis brwydr Baddon^[19]. yng ngwlad yr Haf (?) a brwydr Caer. Ceir sôn yn y Gododdin hefyd am y "gwŷr a aeth Gatraeth i ymladd ag Ida, arweinydd y Saeson, rywle yng ngogledd Lloegr. Cael meddiant llwyr ar dir Lloegr oedd nôd y Saeson, ac wedi canrifoedd o frwydro, sef tua diwedd yr wythfed ganrif, cyrhaeddwyd y nôd a bodlonodd Offa, brenin galluog Mersia, ar godi clawdd^[20] i gadw'r Cymry draw heb ymboeni i gario'r goncwest ymhellach.

Gellir gweled oddi wrth Stent Wiliam y Concwerwr, a elwir Domesday Book (1086), leied o argraff a wnaethai'r Saeson ar Gymru yn ystod y pum canrif cyn hynny. Ceir cyfrif yn yr ystadegau hynny am y rhannau o Gymru a enillasid oddi ar y Cymry, ond dylid cadw mewn cof mai'r barwniaid Normanaidd a feddianasai'r rhan fwyaf o'r tiriogaethau hynny, er bod Harold, brenin y Saeson, wedi dechrau ar y gwaith o'u blaenau. Yn y gogledd yr oedd hanner tref Ruddlan, lle yr oedd eisoes gastell wedi ei godi, yn nwylo Huw Flaidd, Ĭarll Caer, a'r hanner arall yn cynnwys ychydig dros hanner y bwrdeiswyr (sef deg yn erbyn wyth), hanner yr eglwys, hanner y gweithydd haearn a hanner afon Glwydym meddiant ei gefnder, Robert Rhuddlan.^[21] Yr oedd y rhan honno o'r wlad, felly, rhwng Dyfrdwy a Chlwyd o Gaer i Ruddlan, eisoes yn nwylo'r Normaniaid. Yng nghanolbarth Cymru codasai Roger Montgomeri o Amwythig gastell iddo'i hun yn Hen Domen, gerllaw Trefaldwyn; ac yr oedd castell arall ar ei ganol yng Nghroesoswallt. Delid dau gwmwd wrth odre'r Berwyn, sef Cynllaith ac Edeirnion, gan Reinallt y Siryf; yr oedd Iål yn nwylo Huw Caer (er ei fod yng nghanol tiriogaeth Roger), a delid Nanheudwy gan Gymro o'r enw Tudur.^[22]

Yn y de llwyddasai Fitzosbern, Iarll Henffordd, i ddiogelu ei arglwyddiaeth trwy godi cestyll yn Wigmore, Clifford, Ewias Harold, Mynwy a Chasgwent, a sefydlu nifer o Normaniaid

Gwesty a Seler Maesglas (Basingwerk).

o'u cwmpas; ond prin, wedi'r cwbl, y symudasai'r ffin rhwng y ddwy wlad. Er hynny, efô a ddangosodd y ffordd i ddarostwng y Cymry, a thrwy ei gynllun ef y llwyddwyd yn y man.^[23]

Symudwyd y rhwystr mwyaf oddi ar ffordd y Norman pan fu farw Rhys ap Tewdwr, tywysog Deheudir, yn ystod Gŵyl y Grôg yn y flwyddyn 1093, a buan y gwybu'r de ei golli. Syrthiodd y deheubarth mewn ychydig amser i grafangau barwniaid y Mers, ac yr oedd wedi ei ddarostwng yn llwyr cyn syrthio o Wynedd yn 1282.

Y Norman, felly, a orchfygodd Gymru: a daeth y wlad, a oedd hyd hynny wedi byw ei bywyd ei hun er gwaethaf y Rhufeiniwr a'r Sais, i gyfathrach uniongyrchol â chynnyrch mwyaf nodweddiadol gwareiddiad yr canol. Ar drothwy'r cyfnod hwnnw, gan hynny, yr oedd ei phrofiad yn hollol wahanol i brofiad ei chymdoges agosaf, ond er mai cymharol neilltuedig a fuasai ei bywyd, nid diffrwyth mohono o lawer. Olrheiniwyd eisoes dwf ei bywyd crefyddol, ond y mae eto ddwy agwedd arall ar ei bywyd y dylid sylwi arnynt. Dichon nad oes dim a rydd well syniad am ddatblygiad bywyd cymdeithas na natur y gyfundrefn gyfraith. Y mae'r ffaith bod cyfraith o gwbl yn dangos gydnabod o ddynion awdurdod uwch na'u barn hwy eu hunain, ac oddi wrth natur y cyfreithiau gellir barnu o leiaf beth oedd y delfrydau yr ym— gyrhaeddai'r bobl neu'r genedl atynt. Ceir, er enghraifft, ddarlun o fywyd Cymru gynt yn y corff hwnnw o hen gyfreithiau sydd ar gael mewn llawysgrifau o'r ddeuddegfed ganrif ac a gysylltir ag enw Hywel Dda. Nid Hywel a wnaeth y cyfreithiau hyn yr hyn a wnaeth ef oedd casglu at ei gilydd gyfreithiau neu arferion gwlad, lawer ohonynt yn hŷn lawer na'i oes ef ei hun. Hen Arfer yw deunydd y rhan fwyaf o gyfreithiau bore pob gwlad yn Lloegr, er enghraifft, arferion gwlad (Common Law) yw prif ran y gyfraith heddiw, ond ychwanegwyd atynt o dro i dro trwy fenthyg o gyfraith Rufain (er na bu dylanwad honno gymaint yn y wlad hon ag ar y Cyfandir), trwy ddeddfu o fwriad a thrwy ddilyn dyfarniadau'r llysoedd. Cyffyrddai cyfreithiau Hywel â phob agwedd ar fywyd yn eu plith ceir cyfreithiau neu ddefodau'r llys, cyfreithiau ynglŷn â gwahanol ddosbarthiadau cymdeithas a'u dyletswyddau ac â phersonau a chytundebau rhyngddynt a'i gilydd, cyfreithiau tir a chasgliad o reolau ynglŷn â'i drin, ac yn olaf cyfreithiau ynglŷn â llys barn a chosb am drosedd. Y mae gwahaniaeth mawr rhwng y cyfreithiau hyn a chasgliadau, a wnaed tua'r un amser, o gyfreithiau brenhinoedd Lloegr. Nid oedd cyfreithiau Ine, brenin Wessex, a hyd yn oed gyfreithiau Alffred Fawr, ond casgliadau o gosbau am droseddau arbennig,^[24] ac oherwydd hynny ychydig o olau a geir ynddynt ar fywyd cymdeithasol y cyfnod, oddieithr ar ei ochr hacraf. Ond nid felly gyfraith Hywel ceir ynddi hi ddarlun llawn a manwl o bob agwedd ar fywyd y cyfnod, a phrin yn sicr y mae gan unrhyw wlad ei hafal fel portread o'r bywyd cenhedlig.^[25] Nid traethawd ar egwyddorion cyfraith mohoni, ond ymdrech i ddatrys anawsterau bywyd bob dydd. Yn hytrach nag ymboeni ag egwyddorion cyffredinol, a droes yn fagl i fwy nag un deddf-roddwr, cymerth y casglydd bob cwestiwn ar ei ben ei hun, a gwnaeth ymgais i'w ddatrys yng ngoleuni ei wybodaeth am anawsterau gweinyddu deddf. Nid cyfraith ydoedd, ychwaith, i'w gosod, fel "dooms" y Saeson, ar war y bobl, ond casgliad o arferion gwlad oddi ar wefusau gwŷr cyfarwydd pob cymwd trwy Gymru,^[26] a dichon y gellir gweled, yn y gwahaniaethau rhwng y gwahanol gopïau fel y maent gennym heddiw, ôl ymgais i barchu'r gwahaniaethau rhwng arferion Gwynedd, Powys a Deheubarth.^[27] Dichon, ar y llaw arall, nad ydyw'r rhain ond ychwanegiadau a wnaed yn ddiweddarach gan dywysogion y taleithiau hynny.

Agwedd bwysig arall ar fywyd cenedl yw ei llên, oherwydd fe'u delwedda pobl eu hunain yn eu llên mewn modd nas gwnant mewn dim arall. Nid oes sicrwydd ynglŷn â dechreuadau llenyddiaeth Gymraeg, ond cytuna'r beirniaid yn lled gyffredin fod rhyw gyfran, beth bynnag, o waith y Cynfeirdd yn perthyn i'r chweched ganrif. Erbyn hyn, fodd bynnag, y mae bron yn amhosibl penderfynu faint o'r gwaith a briodolwyd o dro i dro i Aneurin a Thaliesin a oedd yn eiddo iddynt mewn gwirionedd. Sŵn brwydro sydd yn y caneuon bore hyn, fel a geir yng nghanu bore pob gwlad. Brwydro y bu Cymru o'r bumed ganrif i'r ddegfed, ac am ganrifoedd wedyn o ran hynny, fel nad oedd ryfedd i'r canu fod am arwyr maes y gwaed—y gwŷr a aeth Gatraeth. Ond y mae hefyd ochr arall i ganu rhyfel—tinc wylofain a hiraeth fel a geir yng nghanu Llywarch Hen. Y mae yn y caneuon hynny gynildeb clasurol bron—cynildeb a darddai, fe ddichon, o ryw gymaint o gyd— nabod â llenyddiaeth glasurol yr hen fyd. Heblaw'r canu am ymladd ac am hiraeth, ceir hefyd gerddi natur ac ynddynt lawer llinell gryno, gwta, gaboledig, na ellir eu cymharu ond ag epigramau Groeg. Mae ynddynt hefyd ddychymyg a deall, megis yn y cwpled hwnnw:

Gwyn ei byd y fedwen yn nyffryn Gwy
Y syrth ei changau bob un, bob dwy.

Y mae natur yn fwy tosturiol na dyn: bob yn un a dwy y syrth y dail, a gwnant hynny mor esmwyth nes bron bodloni honom i'r drefn. Y mae tawelwch mawreddog yr Hydref, na thorrir arno ond yn unig gan ambell ddeilen yn araf ddisgyn i'r llawr, i'w deimlo yn yr ail linell. Mewn oesau diweddarach daeth dulliau llenyddol newydd, ond trwyddynt oll rhed yr un elfennau yr un cariad at natur, fel yng ngwaith Dafydd ap Gwilym, a'r un canmol tywysog a'r hiraeth ar ei ôl, fel yng ngwaith Gruffydd ap yr Ynad Coch.

Y tu ôl i'r cyfnod canol yng Nghymru, felly, ymestyn y cefndir hwn. Yma y tardd ei bywyd cudd nodweddiadol, o lygedyn pefr yng nghanol corsydd lleidiog yr oesau tywyll. Yma y dechrau bwrlwm ei cherdd a'i rhamant; yma y dysgodd fyw wrth reol a threfn, ac yma yr ymgydnabu gyntaf â'r bywyd delfrydol hwnnw a fu o gymaint swyn iddi dros lawer canrif. Y mae gwybod am y gynysgaeth hon o'r cyfnod cynnar lawn mor angenrheidiol i amgyffred y datblygiad yn y cyfnod newydd yng Nghymru ag ydyw adnabod y dylanwadau hynny a ddaeth i mewn i'w bywyd yn ystod y cyfnod hwnnw.

Bras gynllun o Gastell Ewlo, Sir Fflint

Llyfrau.

Y MAE'N dyled yn fawr i'r ysgolheigion hynny sydd yn ymboeni â hanes bore Cymru, ac erbyn hyn, trwy drugaredd, y mae eu nifer yn llu mawr. llai ein dyled i ymwelwyr bore â'r ynysoedd hyn ac i'n haneswyr cynaraf. Ceir casgliad o weithiau y rhai olaf hyn yn O Lygad y Ffynnon, llyfr rhagorol y diweddar Athro J. Owen Jones, Y Bala. Ar gyflwr cyntefig Cymru gweler: Rhys, Celtic Britain; Rice Holmes, Ancient Britain; Wheeler, Prehistoric and Roman Wales; J. E. Lloyd, A History of Wales, y penodau cyntaf; Jones a Rhys, The Welsh People; ac erthyglau Dr. Fleure ar boblogaeth Cymru gyntefig yn Cymmrodorion Transactions, 1915-16.

Ar Gymru Rufeinig gweler: Wheeler (uchod); Haverfield, Military Aspects of Roman Britain, Cymmrodorion Transactions, 1908-9; Romanisation of Roman Britain, ac adroddiadau ar y caerau, megis Segontium, Y Gaer (Aberhonddu) a Chaerhun, gan Gymdeithas y Cymmrodorion a'r Cambrian Archaeological Association.

Ar grefydd gweler: Dr. Hugh Williams, Christianity in Early Britain; Newell, A History of the Welsh Church; Gougaud, Christianity in Celtic Lands.

Ar lenyddiaeth: llawlyfr yr Athro T. Gwynn Jones, Llenyddiaeth y Cymry; Stephens, Literature of the Cymry; erthyglau yr Athro Ifor Williams yn y Beirniad ar y Gododdin; y diweddar Syr J. Morris Jones, Taliesin (Cymmrodorion Transactions), ac A Welsh Grammar (Gwasg Rhydychen).

Ar y gyfraith: Hubert Lewis, Ancient Laws of Wales; T. P. Ellis, Welsh Tribal Law and Custom in the Middle Ages; Wade Evans, Welsh Mediaeval Law.

Erbyn hyn y mae Llyfryddiaeth Hanes Cymru wedi ei gyhoeddi gan Wasg Prifysgol Cymru, A Bibliography of the History of Wales (1931). Ceir yn hwnnw restr gyflawn o lyfrau yn ymwneud â Hanes Cymru yn y gwahanol gyfnodau. Golygwyd gan Mr. R. T. Jenkins a Dr. William Rees.

Ar Iwerddon: A. Stopford Green, The Making of Ireland and its Undoing, a gweithiau Joyce neu Whitley Stokes.

Nodiadau

1. Gweler Haverfield: Roman Britain—Cambridge Medieval History, Vol. I. Hefyd ei erthygl ar "Military Aspects of Roman Wales,"—Cymmrodorion Transactions, 1908-9, a'i Romanisation of Roman Britain.
2. "The Lombards were the least tinctured with civilization of all the Teutonic tribes and were even more barbarous it would seem than our own Saxon forefathers. In the 7th century Lombardy must have preserved less traces of its ancient imperial organisation than Spain, Gaul, or Burgundy, and must have presented a much more primitive and Teutonic aspect." Oman: The Dark Ages, 182, 189.
3. Gweler Joyce, A Smaller Social History of Ancient Ireland, td. 420; Miss Stokes, Early Christian Art in Ireland; a hefyd lyfrau diddorol Mrs. Stopford Grene, The Making of Ireland and its Undoing, ac Irish Nationality.
4. Gweler benodau rhagorol Lloyd, History of Wales I, ar y cyfnod hwn. Hefyd, Jones and Rhys, The Welsh People, ac ysgrif Dr. Hartwell Jones yn y Cymmrodor, XXXI, ar "The Celt in Ancient History."
5. De Bello Gallico, V
6. Gweler Haverfield, The Romanisation of Roman Britain am ymdriniaeth fanwl ar y cwestiwn hwn.
7. Haverfield, Cambridge Medieval History, I, td. 371. Awgryma Wheeler y dylid priodoli y 3ydd a'r 4ydd gyfnod o adgyfnerthiad y ceyrydd yng Nghymru feallai i'r ffaith fod y Gwyddelod yn peri gryn bryder i'r Rhufeiniaid yn y cyfeiriadau hyn. Cyfeiria at ymfudiad llwyth ohonynt o ganolbarth Iwerddon i Benfro tua 270 o.c. (Kuno Meyer: Trans. Cymmrodorion, 1895-6, p. 55-et seq.), a cheisia ef gysylltu caerau fel Caerdydd a Chaergybi â'r datblygiad a gymerodd le ar arfordir dwyrain Prydain-y Saxon Shore- lle yr oedd y Saeson yn ymosod. (Prehistoric and Roman Wales, 236.) Yr oeddynt wedi eu hadgyfnerthu yn flaenorol i hyn oherwydd y perygl oddi wrth y Cymry. Gwel td. 233.
8. Lloyd, op. cit., I, td. 83. Y mae Caerwent rhyw 8 milltir i'r dwyrain o Gaerleon, ac felly yr oedd y tu allan i Gymru Rufeinig.
9. Haverfield: Romanisation, p. 24. Ceir olion rhywbeth tebyg i dŷ yn Ely a Newton Nottage, Cym. Trans. 1908-9, Note 82.
10. Lloyd History of Wales, 1, td. 81—89.
11. Ynglŷn â'r chwedlau hyn gweler Dr. Hugh Williams, Christianity in Early Britain, a Newell, A History of the British Church.
12. Antiquity, Vol. III, No, 9, 65.
13. Lloyd, op. cit., I, td. 106.
14. Ibid., td. 108. Gwêl hefyd Map of Roman Britain (Ordnance Survey). Credai y diweddar Syr John Rhys mai Banwen ym Morgannwg oedd y lle, am y dywedir ym Muchedd Padrig ddarfod i'r lle gael ymosod arno gan for ladron. Gwêl Life of Patrick, J. B. Bury, p. x.
15. Ar hanes Gildas gweler erthygl Dr. Hugh Williams yn Cymmrodorion Transactions, 1899, a Christianity in Early Britain gan yr un awdur. Hefyd Lloyd, op. cit., I, V.
16. Lloyd: op. cit., I, td. 176—7. Williams: op. cit., p. 438.
17. Beda, Historia Ecclesiastica, II, Ch. 2.
18. Lloyd, I, td. 202-3.
19. Nid oes sicrwydd am leoliad Mons Badonicus, Gildas. Gwêl Lloyd, I, 125, Note 4
20. Ibid. I, td. 198. Tybia rhai godi'r clawdd mewn cyd-ddeall â'r Cymry.
21. Domesday Book, Cheshire, xix, a.
22. Y mae adrannau o'r Domesday Book i'w gweled dan y gwahanol siroedd yn y Victoria County History. Gweler hefyd Lloyd, op. cit., XI.
23. Lloyd, op. cit., td. 375.
24. " In general, these laws seem to be new laws, additions to the law that is already in force,"—Maitland ar "Anglo—Saxon Dooms, "Constitutional History, td. 3.
25. Gweler llyfr T. P. Ellis, Welsh Tribal Law and Custom in the Middle Ages, ar wahanol agweddau'r gyfraith.
26. Nid oes sicrwydd pa un ai cymwd neu gantref olygid wrth "pagus" fel term ddefnyddid i ddisgrifio adran o'r wlad. Cymwd yw y gair yn Ancient Laws, p. 2, ond dywed Lloyd i'r wys gael ei hanfon i bob cantref (Hywel Dda, td. 18, Hist. I, 339). Cred Lloyd i gynhadledd gael ei chynnal yn y Tŷ Gwyn (Aberystwyth Studies, p. 3). Ond teifl Goronwy Edwards dipyn o amheuaeth ar hyn (Hywel Dda and the Welsh Law Books, p. 14).
27. Gweler erthygl T. P. Ellis ar "Hywel Dda, Codifier," yn Cymmrodorion Transactions. 1926-7.