Cymru'r Oesau Canol/Y Fforest

← Bywyd Gwlad-Y Cartref a'r Wisg

Cymru'r Oesau Canol gan Robert Richards (Aelod Seneddol)

Bywyd Tref. Y Siartrau →

Merchlyn Bach

VII.
Bywyd Gwlad—Y Cartref a'r Wisg.

Pwy bynnag a ddinistrio neuadd y Brenin ai â thân ai â pheth arall taled yntau ddeugain (ceiniog) am bob gafael a gynhalio y nen sef yw hynny chwe colofn a phedwar ugain ar y nen sef yw hynny pedwar ugain a phunt a chweigain ar bob un o'r godai a fo iddo.

Neuadd mab uchelwr ugain ar bob gafael a gynhalio y nen sef yw hynny chwe colofn a deugain ar y nen sef yw hynny wyth ugain a deg ar hugain ar bob un o'r godai.

Ty mab aillt deg ceiniog ar bob gafael a gynhalio y nen sef yw hynny chwe colofn ac ugain ar y nen sef yw hynny pedwar ugain a deg ar hugain ar bob un o'r godai sef yw y rhai hynny ei gell a'i feudy a'i ysgubor a'i odyn a'r cail (corlan) a'r crau moch a'i hafdy a'i gynhacafdy. Hafdy pedair ceiniog yw ei werth. Cynhaeafdy wyth. Ancient Laws, I, 292 (Gwynedd).

Gwerth gaeafdy o bob fforch a gynhalio y nenbren ugain (ceiniog) dros y nenbren deugain y colofnau y meinciau ystyffylau (stanchions) amhinogau trothwyau gorddrysau tubyst dorau pedair ceiniog a dâl pob un ohonynt polion a gwiail ceiniog dorglwyd dwy geiniog.

Cynhaeafdy os bydd twll taradyr (auger) ynddo pedair ar hugain a dal, ac oni bydd deuddeg ceiniog. Hafdy deuddeg ceiniog. Ancient Laws, I, 578 (Dyfed).

Gwerth gaeafdy. Deg ar hugain yw gwerth y nenbren a deg ar hugain a dal pob fforch a gynhalio y nenbren. Y meinciau a'r tubyst a'r ddor a'r gyngor (hatch) ar gorddrysau a'r trostau a'r trothwyau ceiniog yw gwerth pob un. Gwerth cynhaeafdy 24 ceiniog os bydd twll taradyr ynddo ac oni bydd deuddeg ceiniog. Hafdy deuddeg ceiniog. Ancient Laws I, 720 (Gwent).

Ac nid yw'r wisg nos yn wahanol i'r hyn wisgir ganddynt y dydd. Mantell denau gyda math ar siaced yw yr oll sydd ganddynt i'w cadw rhag yr oerni pa dymor bynnag y bo.—GERALLT GYMRO.

DENGYS y disgrifiad a geir gan Gerallt Gymro o'r tai a adeiledid yng Nghymru yn ei ddydd ef bod y Cymry yn casáu bywyd dinas ac adeiladau gwych. Yr oedd i'r gair adeilad ystyr gyfyngach y pryd hwnnw nag y sydd iddo heddiw. Cyfeiria'r gair, "adail," at blethiad y gwydd a ddefnyddid i wneud muriau plas a bwthyn fel ei gilydd. Plethid y cangau drwy ei gilydd a'u rhoi i sefyll mewn ffram, yn union fel y plethir gwrych ac y gosodir polion^[1] i'w ddal yn ei le. Yna dwbid clai neu laid—ac yn ddiweddarach forter—i lenwi'r gwagle rhwng y plethiadau. Gwelir olion y dull hwn o adeiladu mewn cannoedd o leoedd yng Nghymru, yn enwedig ar y gororau, lle y ceir y tŷ "du a gwyn." Ffram dderw ddu sydd i dai o'r fath a phlastr gwyn yn orchudd dros yr hen blethiad yn y canol.

Yr oedd adeilad o'r fath yn fwy o luest nag o dŷ, ac awgryma'r modd diseremoni yr adeiledid ef nad oedd namyn caban unnos a godid rhwng cyfnos a gwawr. Nid oes sicrwydd ychwaith nad oedd y tŷ unwaith yn adeilad symudol, ac y cerid y "bangorau" neu'r clwydi o fan i fan fel y byddai angen. Y mae'r ffaith bod gan y rhan fwyaf o'r uchelwyr ddau neu dri chartref yn profi nad oeddynt eto yn hollol sefydlog. Yr oedd ganddynt dŷ gaeaf a chynhaeafdy yn ogystal a'r hafdy. Adeiledid y cyntaf, fel rheol, mewn man cyfleus yn un o geseiliau'r dyffryn. Dyma'r Hendre^[2] a ddaeth, o dipyn i beth, oherwydd ei chadernid a'i chlydwch, i gael ei hystyried fel y cartref. Yng Ngwent yr oedd nenbren y tŷ gaeaf yn werth 30 ceiniog,^[3] pryd nad oedd y cwbl o'r tŷ hydref yn werth ond 24 ceiniog, a'r hafdy ond 12 ceiniog. Yr oedd y tŷ hydref wedi ei forteisio awgrym, fe ddichon, y symudid ef o le i le—ac adeiledid yr hafdy ar yr un cynllun, ond yn llawer ysgafnach. Yr oedd gaeafdy'r brenin yn Nyfed yn werth punt, y cynhaeafdy ddeg swllt, a'r hafdy 40 ceiniog, ond os heb ei forteisio 12 ceiniog, yr hyn hefyd oedd ei bris yn ôl cyfraith Gwent. Ar y llaw arall, ceiniog cyfreithlon oedd gwerth hafdy Gwynedd.

Ni bu ond ychydig newid ar rai o'r hen hafotai hyn, ac o graffu ar y murddunod, cawn gipolwg ar rai o ddulliau ac arferion ein hynafiaid gynt.^[4] Fel y dywed Jordanes, trigai'r bobl a'r anifeiliaid dan yr unto.^[5] Dyna arfer pobl sydd yn magu anifeiliaid—yn Norway a'r Yswisdir, er enghraifft, fel yng Nghymru. Yn y ddwy wlad a enwyd, ceir tai a'u hystafelloedd y naill uwchben y llall—y gwair a'r ŷd, os bydd peth,mewn taflod uwchben, y teulu yn y canol a'r anifeiliaid odditanodd. Ymhlith y Basque ceir y teulu a'r anifeiliaid ar y llawr gyda'i gilydd, a dyna fyddai arfer y Cymry. Uchelgais y Basque yw cael popeth dan yr unto a chael wyneb mawreddog i'r tŷ. Diaddurn iawn yw wyneb yr hen ffermdy Cymreig yn aml, ond gwelir yr un cynllun ar waith yn y naill a'r llall. Dyma dŷ hen fardd Cymreig ac ynddo ymgais at dipyn o addurn.

Tŷ Ucha, Cwmllech, Pennant Melangell

Plan o Dŷ Ucha, Cwmllech

Tebyg hefyd oedd tŷ'r taeog, er y dichon fod tai crwn cyntefig i'w cael ymysg y dosbarth hwn. Gwneid y tŷ, fel rheol, â chwech o golofnau coed wedi eu torri yn y goedwig gerllaw. Byddai'r golofn weithiau yn unionsyth a changen braff yn ymestyn allan i gyfarfod cangen arall o'r golofn gyferbyn. Dro arall, byddai gwyrni yn y golofn a gogwyddai i gyfarfod ei chymhares ar ei chyfer. Gosodid y colofnau bob yn ddwy, ac yn y ffram a ffurfid gan y cwpl cyntaf y gosodid y drws. Byddai'r trydydd cwpl yn cynnal pen arall yr adeilad, a than y cwpl canol, fel rheol, y byddai'r tân. Un droedfedd ar bymtheg, fel rheol, oedd y pellter rhwng pob colofn. Fe awgrymir i'r neuadd dyfu o'r beudy, ac i'r mesur hwn gael ei fabwysiadu am fod pedwar ych ochr yn ochr yn gofyn cymaint å hynny o le. Cyplysid y colofnau â'i gilydd, ac yn y lle y croesent ei gilydd rhoid y nenbren i orffwys.

Cyplau sydd, gwaith cwplys ynt
Cwpledig bob cwpl ydynt.^[6]

Dyma'r neuadd, fel y gelwid hi. Yr oedd ochrau'r adeilad gryn dipyn yn is ac wedi eu gwneud o ddellt plethedig, a tho o frwyn neu rug yn cyrraedd drostynt. Rhwng colofnau'r neuadd a thu ôl iddynt y byddai'r ystafell wely. Ar ganol llawr y neuadd yr oedd y pentanfaen, lle y gwneid y tân, ac ai'r mwg allan trwy dwll yn y to. Dengys y cyfreithiau y gwahaniaeth rhwng gwahanol rannau'r tŷ a rhwng tai'r gwahanol ddosbarthiadau. Yr oedd pob colofn yn nhŷ'r pennaeth yn werth 40c., a'r nenbren yn werth 8oc.; yn nhŷ'r uchelwr, 20c. oedd gwerth colofn a'r nenbren 40c., ac yn nhŷ'r taeog, 10c. yn unig oedd gwerth colofn.^[7]

Cred rhai ysgrifenwyr ddarfod i bensaernïaeth odidog yr oesau canol gychwyn o'r cynllun syml hwn. Ceir holl nod- weddion mawreddog yr Eglwys Gothig eisoes yn y llys Cymreig.^[8] Myn eraill mai i ddatblygiad naturiol y bwa maen y dylid olrhain y cynllun Gothig, Yr un un oedd y cynllun yn Lloegr, lle cyfeirid at y cyplau fel "crooks" ac y disgrifid tŷ yn ôl nifer y "crooks" ynddo.

Y mae'r nodweddion hyn i'w gweled eto mewn hen adeiladau yma a thraw yng Nghymru. Ceir darlun o gwpl o hen dŷ haf a fu unwaith ym meddiant marchogion Ysbyty Ifan ar dudalen 377. Ceid yr un cynllun hefyd ym mythynnod y bobl gyffredin, fel y dengys y cwpl o Ferchlyn Bach, allan o lyfr Harold Hughes a Herbert L. North, The Cottages of Snowdonia ar dudalen 125.

Ar y dechrau, neuadd yn unig oedd yn y tŷ, ond o dipyn i beth fe'i rhannwyd yn ystafelloedd. Yn y neuadd, ar y dechrau y gwneid popeth,—coginio, bwyta, a gorffwys—ond yn lled gynnar ceir cyfeiriad at dân y cogydd—awgrym y gwneid y coginio erbyn hynny mewn lle wedi ei gyfaddasu i'r pwrpas, neu yn yr awyr agored, fel y gwneid yn gyffredin yn yr oesau canol.^[9]

Canolfan y cartref, wrth gwrs, oedd y pentanfaen, y garreg aelwyd ys dywedwn ni heddiw. Gwneid tân mawr o fawn ac o goed ac weithiau hefyd o lo.Mabinogi Branwen Ferch Llyr. Dichon mai sercol oedd hwn. Ond y mae'n wybyddus y llosgid glo hefyd. Er enghraifft, llosgid glo yng nghastell Newydd Emlyn yn 1340: gweler y bennod ar y Castell ac ar Ddiwydiannau. Gwell oedd gan Iolo Goch fawn neu gynnud na'r "morlo mud." "Sea Coal" oedd yr enw cyffredin yn Saesneg hefyd. Ni adewid i'r tân ddiffodd, a dywed Gerallt fel y byddai rhywun a fai'n methu â chysgu oherwydd caledwch y gwely yn codi ganol nos i roi rhagor ar y tân ac yna yn ceisio ei roi ei hun i gysgu ar yr ochr arall.^[10] Enhuddid y tân fin nos, a bu dadenhuddo neu ail gynnau tân ar yr allor deuluaidd yn ddiamau yn seremoni grefyddol ar un adeg. Y mab hynaf, fel olynydd y tad, ac offeiriad y teulu yn unig oedd yn deilwng o'r anrhydedd; a daeth y ffaith y gallai mab ddadenhuddo'r tân i gael ei chydnabod yn y man fel prawf digonol mai efô oedd yr aer.

Ymddengys nad oedd, ar y dechrau, ddim neilltuedd yn perthyn hyd yn oed i'r lle y cysgid ynddo. Trefnid y gwelâu—a wneid o frwyn gyda math o wrthban bras, a adwaenid fel brychan, drostynt yn yr eil rhwng colofnau'r neuadd, ac yno y cysgai'r teulu a'r gwesteion fel ei gilydd.^[11] Cysgid yn nillad y dydd neu heb ddillad o gwbl; ni ddaeth dillad nos i'w harfer hyd yn ddiweddarach. Ceir disgrifiad mawreddog o welâu yn y Mabinogion, ond y mae'n amlwg bod delw'r Norman ar y rheini. Dywedir i Luned wneud gwely i Owain o ysgarlad a sidan a lliain main, a chwrlid o fanflew drosto.^[12] Tebyg yw'r disgrifiad a geir yn ystori Pwyll Pendefig Dyfed. Y mae'r disgrifiad o wely Heilyn Goch, yn ystori Breuddwyd Rhonabwy, ar y llaw arall, yn ddiamau yn gywirach darlun o welâu'r bobl gyffredin. Wedi eu goddiweddyd gan yr ystorm, penderfynodd Rhonabwy a'i gyfeillion aros dros y nos yn nhŷ Heilyn, ond pan edrychasant ar y gwely, nid oedd ynddo ond ychydig wellt bras yn llawn o lwch a chwain, ac ambell gangen yn dangos trwyddo-yr oedd y gwartheg wedi bwyta cymaint o'r gwellt ag y medrent gael gafael arno yn neupen y gwely. Ar y gwely yr oedd hen wrthban cochddu rhidyllog, cynfas fras yn llawn tyllau, gobennydd hanner llawn a chwrlid budr. Methodd Rhonabwy gysgu, a chododd o'r gwely a mynd i gysgu ar ddarn o groen llo a oedd ar ganol llawr y neuadd.

O dipyn i beth fe rannwyd y neuadd yn dair neu bedair rhan^[13] y cyntedd, y gegin, yr ystafell wely ac ystafell y merched. Rhennid y neuadd yn ddwy gan y cwpl canol lle yr oedd y tân. Adwaenid y rhan uchaf, lle eisteddai'r arglwydd a'i swyddogion, fel y cyntedd. Yr oedd hwn, fe ddichon, ychydig yn uwch na'r is-gyntedd, lle y byddai'r gwasanaethyddion. Sonnir yn y chwedlau hefyd am ystafell neilltuedig i'r pennaeth a'i deulu (y solar) ac am y feddgell neu'r seler. Ar y llaw arall, disgrifiad o dŷ cyntefig, yn ddiamau, yw'r un a geir yn ystori Breuddwyd Rhonabwy. Yr oedd y neuadd, meddir, yn ddu, a cholofnau o fwg yn codi o'r tân yn y canol; y llawr yn anwastad ac mor llithrig a budr â buarth fferm. Yn lle'r brwyn arferol, cangau celyn oedd ar y llawr, a'r gwartheg wedi bwyta eu brigau. Y mae'n sicr bod hwn yn nes at fod yn ddarlun o dŷ cyffredin y cyfnod na'r darluniau lliwiedig a geir mor fynych yn y Mabinogion.

Yr oedd rhai o'r tai wedi eu codi ar bileri. Dichon mai tŷ o'r math hwnnw oedd tŷ Matholwch,^[14] a gwyddom fod Sycharth ar "bedwar piler eres." Yn y neuadd, yn nhŷ Matholwch, yr ystorid y grawn a'r peilliaid at wasanaeth y teulu, a chyfeiria Iolo Goch yntau yn ei gywydd i Sycharth at "yr un porth lle'r ai ganpyn."

Erbyn hyn yr oedd dylanwad y Normaniaid a'u bywyd moethus wedi dyfod i chwarae ar fywyd Cymru. Taenid brwyn ar y llawr fel cynt, ond yr oedd carpedi yn cael eu defnyddio erbyn hyn, hyd yn oed yn neuadd aflêr Heilyn Goch. Yn Chwedl Iarlles y Ffynnon, ceir hanes am Arthur "yn eistedd ar deml o irfrwyn a llen o bali melyngoch dano a gobennydd a'i dudded o bali coch dan ben ei elin." Sonnir hefyd am gadeiriau ac am y pwysigrwydd o gael clustog arnynt.

Eglwys Corhampton, Gwlad yr Haf.

Dan ddylanwad y Norman hefyd y datblygwyd y castell, a ddaeth mor gyffredin yng Nghymru yn yr oesau canol. Nid at y castell cerrig fel y ceir yng Nghaernarfon a lleoedd eraill y cyfeirir yn awr-perffeithrwydd datblygiad y castell a geir yno-ond at y castell pren fel y galwai'r Cymry ef. Castell o'r math yma oedd cartref Owain Glyn Dŵr yn Sycharth y ceir manylion mor ddiddorol ohono yng nghywydd Iolo Goch:

Tŷ pren glân mewn top bryn glas
Ar bedwar piler eres
Mae'i lys ef i nef yn nes.
Ar ben pob piler, pren praff,
Llofft ar dalgrofft adeilgraff
A'r pedair llofft o hoffter
Ynghyd gwplws lle cwsg clêr.
Aeth y pedair disgleirlofft
Nythlwyth teg iawn, yn wyth lofft.

Tô teils ar bob tŷ talwg
A simnai ni fagai fwg.
Naw neuadd gyfladd gyflun
A naw wardrob ar bob un.

Dengys hyn ddatblygiad amlwg pedair llofft i'r beirdd gynt wedi eu gwneud yn wyth erbyn hyn; teils ar y to a simnai i dynnu mwg-arwydd sicr o ddatblygiad yn hanes y tŷ. Dengys ystoriau a barddoniaeth y cyfnod nad oedd ball ar y gwledda a'r croeso a geid yn y cartref Cymreig. Medd Iolo yn ei gywydd :

Anfynych iawn fu yno
Weled na chlicied na chlo.
Na phorthoriaeth ni wnaeth neb,
Ni bydd eisiau budd oseb,
Na gwall, na newyn, na gwarth
Na syched fyth yn Sycharth.

Cyffelyb yw tystiolaeth Gerallt. Nid oedd neb o'r bobl yn cardota, meddai, oherwydd yr oedd pob tŷ yn agored i bawb; ac ystyrid llaw agored a chroeso fel y pennaf o'r rhinweddau. Pan ddeuai marchog at ddrws y tŷ, nid oedd raid iddo ofyn am lety-dim ond diosg ei arfau yn unig. Yna fe gynigid dwfr iddo i olchi ei draed, a byddai derbyn ohono'r croeso hwnnw yn golygu ei fod yn bwriadu aros dros y nos, ond os gwrthodai, fe ddeallid mai pryd o fwyd yn unig a geisiai. Croesawid pawb gan y llancesi a'u difyrru o fore hyd hwyr trwy ganu'r delyn.^[15] Ym mabinogi Pwyll Pendefig Dyfed, disgrifir fel y croesawyd Pwyll i'r Llys gan facwyaid a ddaeth ato i ddiosg ei arfau, ac y tynnwyd ei wisg hela oddi amdano gan ddau farchog a'i wisgo mewn "eurwisg o bali." Yn ystori Iarlles y Ffynnon, edrydd Cynon ei ddyfod i neuadd castell, lle yr oedd pedair ar hugain o lancesi yn gwnio pali wrth ffenestr; pan welsant ef, daeth chwech ohonynt ato a chymryd ei farch a diosg ei arfau; cymerth chwe arall yr arfau a'u golchi a'u glanhau; aeth y trydydd chwech i baratoi ymborth iddo, a daeth y chwech arall i ddiosg ei wisg a'i wisgo â gwisgoedd glân.

Rhydd Stentiau'r Normaniaid aml gipdrem ar y datblygiad a fu dan eu dylanwad hwy ynglŷn â'r tai. Yr oedd gan Esgob Tyddewi 15 o dai coed yn Llanddewibrefi a phedwar o'r un defnydd yn Nantgwynlle.^[16] Dywedir hefyd mewn aml le arall fod caniatâd i'r tenantiaid dorri coed—hynny yw, gwiail at adeiladu tai—a'u bod i ddwbio clai ar dai yr arglwydd pan fyddai gofyn am hynny—arwydd sicr bod yr hen drefn o adeiladu tai ar arfer yn 1326. Cymharer â'r hyn a ddywed cyfreithiau Hywel "Tri anhepgor bwth havodwr, nenbren, nenffyrch a bangor^[17] a rhydd iddo eu torri yng nghoed gwyllt a fynno (Ancient Laws, II, 562). Eu dyletswydd hwy fel tenantiaid hefyd oedd toi'r tai hyn â brwyn neu ryw ddefnydd arall y medrent gael gafael arno.

Erbyn hyn dechreuasid adeiladu tai hefyd â cherrig. Yr oedd y tai cerrig a berthynai i'w Ras yn nhref Lamphey yn werth £5 yn y flwyddyn, a'r adeiladau cerrig o'r tu allan i'r muriau yn werth 10/— Dywedir mewn lle arall ei bod yn orfod ar y tenantiaid adeiladu tai i'r Esgob yn ôl yr hen drefn; yr oedd raid iddynt gludo'r coed ar eu cost eu hunain ac adeiladu'r tai a'u toi; ond os byddai ar yr Esgob eisiau codi tai cerrig yn Abergwili neu Landeilo neu Langadog, efô a fyddai i dalu cost cludo'r defnyddiau.^[18] Yr oedd gorfod ar denantiaid Llanddewi a Llanbedr Pont Stephan i gludo coed o fforest Atpar i Fanor Llandogy i adeiladu yno neuadd, ystafell wely, cegin, ystabl ac ysgubor i'r arglwydd ar eu cost eu hunain.^[19]

Ceir tystiolaeth gyffelyb ynglŷn ag arglwyddiaeth Dinbych, lle gorfyddid ar denantiaid Rhufoniog Isaled i adeiladu neuadd i'r arglwydd, gydag ystafell wely a camera privata yn gysylltiedig â hi; hefyd, gapel a phopty a thŷ golchi;^[20] ac ychwanegir y byddid yn arfer â gwneud hyn yn amser tywysogion Cymru.^[21]

Yn y castell, fodd bynnag, y ceir y datblygiad amlycaf, gyda'i gegin, pantri, bwtri, seler, bragdy, popty, a nifer o ystafelloedd arbennig i wahanol bersonau; ond yma, wrth gwrs, yr oedd popeth yn ddarostyngedig i bwrpas rhyfel, ac o ganlyniad ychydig o gysur a geid ynddo. Ar y llaw arall, nid oedd plasau'r esgobion yn ddiffygiol yn hyn o beth, fel y dengys cywydd Iolo Goch i Lys Ieuan, Esgob Llanelwy:

Ystafell, meddgell i mi,
Cegin, pantri, bwtri, bwyd,
Pan fynnwyf, pan fo annwyd.
Tân mawn a gawn, neu gynnud,
Ni bydd yno'r morlo mud.
Yn ystafell, naws difeth,
Yr esgob y cawn pob peth:
Grawn de Paris, rhis, rhesin
Llysiau, medd, gwenwledd, a gwin.
Yna i siambr y siambrlain,
Yno ydd awn yn ddiddain*****Cysgu ar blu neu bliant,
A llennau, cylchedau, cant
Ymysg, o gwrlidau, mil,
A'r porffor drud a'r pwrffil,
A'r gra o'r gynau, a'r gob,
A'i wisgoedd—wi! o'r esgob.

Gellid tybied, wrth ddarllen y Mabinogion a'r beirdd, fod y genedl wedi ymroddi i loddesta, ond dengys tystiolaeth Gerallt nad felly yr oeddynt. Dau bryd yn y dydd a fwytaent, ac fel rheol ysgafn fyddai'r hwyrbryd. Weithiau, medd Gerallt, eid heb fwyd o gwbl am ddiwrnod cyfan.^[22] Yn yr hwyr, pan na ddisgwylir rhagor o ymwelwyr, paratoir y swper yn ôl nifer a gradd y rhai fo'n bresennol, ac fel y caniatá amgylchiadau'r teulu. Ychydig yw nifer y bwydydd a baratoir yn y gegin, ac ni cheir llawer o ddanteithion. Nid oes ganddynt fyrddau na llieiniau na napcynau. Eistedd y gwesteion dri wrth bob plât, a rhoddir yr holl ddysglau ger eu bron ar unwaith ar blât neu drensiwr. Bwyteir math o fara tenau a gresir bob dydd ac a elwid gynt yn lagana, ac weithiau ychwanegir ychydig gig wedi ei falu a photes gydag ef."^[23]

Gwahanol iawn, wrth gwrs, yw tystiolaeth y Mabinogion. Fe'i cafodd Cynon ei hun yn bwyta wrth fwrdd arian â lliain gwyn arno. Nid oedd lestr ar y bwrdd ar nad oedd yn aur, neu yn arian neu yn gorn buelin. Yr oedd yno bob math ar gig a diod, a'r cwbl wedi ei osod allan yn well na dim a welodd erioed. Tebyg yw ysbryd cân Owain Cyfeiliog, er mai cân hiraeth ydyw am y dewrion a fu. Er hynny i gyd, y mae llawer o rwysg y wledd ynddi: "Y mae awyr y wledd o'n cwmpas yn y gerdd y tân mawr a'r pabwyr golau, y corn buelin a'r aur a'r arian yn fodrwyau am dano y gwydr golau a'r gwin yn cochi ynddo y ddiod frâg yn ewyn yn y corn."^[24]

Eglwys Llanfihangel Tynsylwy, Môn.

Ymddengys mai anfynych y rhostid cig; at gig wedi ei ferwi y ceir cyfeiriadau amlaf. Sonnir yn ystori Cilhwch ac Olwen am Arthur yn bwyta golwythion ar sgiwer ac yn rhoi peth hefyd i eraill. Gwelodd Peredur fab Efrawc drwy gil drws y babell ddwy fflasg o win a dwy dorth wen a golwyth o gig baedd gwyllt. Sonnir am Enid yn mynd i'r dref i brynu bwyd i groesawu Geraint, a hogyn yn dyfod adref gyda hi â chwarter eidion ar ei gefn. Berwir hwnnw a rhoddir ef i Beredur i'w fwyta gyda bara gwyn a bara coesed (sef bara gwynnach na'r cyffredin), a ddygasai hi yn ei ffedog. Yn ystori Breuddwyd Rhonabwy, ar y llaw arall, ceir disgrifiad of groeso gŵr anfoddog: rhoddodd fara haidd a chaws i Ronabwy a'i gyfeillion i'w fwyta a dŵr a llaeth i'w yfed.

Y mae'n amlwg, fodd bynnag, fod yfed gwin wedi dyfod yn beth lled gyffredin ymysg llên a lleyg. Nid oes gywydd i abad, mwy nag i arglwydd, nad oes ynddo gyfeiriad at win- oedd ei wledd. Gwyddai Lewis Glyn Cothi yn fanwl o ba ran o'r cyfandir y ceid y gwinoedd gorau; a dengys ystadegau fod cryn lawer o win yn dyfod i mewn i borthladdoedd Cymru.

Ond y ddiod fwyaf cyffredin ydoedd medd a bragod, a chydnebydd cyfreithiau Hywel hawl swyddogion y llys i gael cyfran o'r gwirodydd. Er enghraifft, câi'r distain hyd ei fys o'r cwrw oddi ar y gwaddod, hyd hanner bys o fragod a hyd y cymal cyntaf o fedd.^[25]

Yr oedd y naill a'r llall i'w gael yn Sycharth:

* * *Blaenffrwyth cwrw Amwythig
Gwirodau, bragodau brig
Pob llyn, bara gwyn a gwin*****A gwraig oreu o'r gwragedd
Gwyn y myd o'i gwin a'i medd.

Dichon fod gormodiaith yng ngwaith y beirdd, fel yng nghywydd moliant Dafydd Nanmor i Rys o'r Tywyn, ond dengys o leiaf beth oedd eu syniad am wledd deilwng:

Mwy'r ŵyl nag yn y ddwylys,
O gig rhost gan gogau Rhys;
Tryma' hyd y mae tremynt,
Tri eu gwaith hyd y try gwynt,;
Pobydd a cherfydd a chog
A droes iddo'n dri swyddog;
A'i fwtler yw'r pedwerydd,
Mwya'i dasg hyd y mae dydd,
Yn dwyn ni bu newid well,
Gwin at hwn, o gan tunell;*****Ei ddwyn y mae'r ddwy ynys,
Islaw'r allt i seler Rys.*****Pe bai gan' mil yn ddilys,
O erydr rhif ar dir Rhys;
A thrichan' gwinllan a gwin,
Ac yn malu gan' melin;
Pe bai'r ddaear yn fara,
Neu flas dŵr fal osai da
Yn y wledd rhyfedd barhau
Dŵr a daear dri diau!

Rhed bron yr un syniad trwy gywydd meistrolgar Siôn Cent i Wagedd ac Oferedd y Byd:

Mae'r tyrau teg? Mae'r tref tad?
Mae'r llysoedd aml? Mae'r lleisiad?
Mae'r tai cornogion? Mae'r tir? M
ae'r swyddau mawr os haeddir?
Mae'r sew? Mae'r seigiau newydd?
Mae'r cig rhost? Mae'r côg a'u rhydd?
Mae'r gwin? Mae'r adar? Mae'r gwŷdd?
A gludwyd oll trwy'r gwledydd?
Mae'r feddgell deg? Mae'r gegin
Islaw'r allt? Mae'r seler win?
Mae'r siwrnai i Loegr? Mae'r seirnial?
Mae'r beirdd teg? Mae'r byrddau tal?
Mae'r cŵn addfwyn cynyddfawr?
Mae'r cadw eleirch? Mae'r meirch mawr?
Mae'r treisiad aml? Mae'r trysor?
Mae'r da mawr ar dir a môr?
A'r neuadd goed newydd gau
A'r plasoedd a'r palisau?
Diddym ydyw o dyddyn
Ond saith droedfedd, diwedd dyn.

Tebyg yw syniad Gutyn Owain yn ei awdl i Ddafydd, Abad Glyn Egwestl:

Afon o lasfedd i'w yfed—a gawn,
Gwin, osai, a chlared;
Meddyglyn rhwydd i'n rhed
Pob da esmwyth, pob dismed.

Rhed yr un ganmoliaeth trwy'r cwbl bron o waith Tudur Aled. Gweler argraffiad ysgolheigaidd yr Athro T. Gwynn Jones (Gwasg y Brifysgol), a chymerer a ganlyn fel enghraifft, allan o'i awdl i'r Abad Dafydd ab Owain o ystrad Marchell (tud. 16):

P'le well arglwydd rhwydd rhoddion,—prif ansodd,
Fenswn, adar gwylltion?
Pwy sy gogau pysg eigion,
Portreio saig Preutur Siôn?

Seigiau, pob bwydau, pob byda—gwenyn,
Gwinwydd o Sermania;
Gwin Siêp ag Ynys Opia,
Geinys, dwg i'n osai da.

Ceir cryn ddyfalu ymysg haneswyr bywyd cymdeithasol Lloegr parthed y grawn a dyfid ac a fwyteid yn gyffredin gan werin yr oesoedd canol. Barnai Thorold Rogers eu bod wedi dechrau byw ar fara gwenith yn lled gynnar, ond maentumia Ashley, ar y llaw arall, na ddaeth gwenith i arfer gyffredin hyd y ddeunawfed ganrif, ac mai bwyd cyffredin gwerinwr yr oesau canol oedd bara rhyg, neu fara rhyg a gwenith yn gymysg â adwaenid fel maslin^[26] neu weithiau fel mongcorn, neu yn wir monk corn. Ceir y gair mancorn yng Nghymru. Cynhwysai eiddo bwrdeiswyr Nefyn yn 1294 swm neilltuol o fancorn. Adwaenid y bara a wneid o'r mancorn—gwenith a rhyg yn gymysg—fel bara canrhyg neu fara coch. Dywed Gerallt yn bendant mai ceirch oedd y prif rawn a fwyteid gan y Cymry yn ei amser ef. "Y mae'r holl bobl bron," meddai, yn byw ar gynnyrch eu deadelloedd, ynghyda cheirch, llaeth, caws ac ymenyn; bwytaent fwy o gig nag o fara." Ychwanega, fodd bynnag, eu bod yn codi gwenith, yn ogystal â cheirch.^[27]

Dywedir yng nghyfreithiau Hywel Dda fod y dawn bwyd y gorfyddid i'r taeog ei dalu i'w arglwydd yn cynnwys bara gwyn, ond ni ellir casglu oddi wrth hynny fod y taeogion eu hunain yn byw ar fara gwyn.^[28] Rhed yr un anhawster trwy'r holl dystiolaethau a feddwn—cyfeiriadau ydynt at y rhenti a delid gan daeogion neu denantiaid rhydd, neu at y cnydau a godid gan amlaf ar feysydd yr arglwydd. Fe'n synnir, fodd bynnag, gan brinned y cyfeiriadau at ryg a geir ynddynt, oherwydd fe dyfid rhyg yn lled gyffredin yng Nghymru yn nechrau'r ganrif ddiwethaf ac fe'i tyfid hefyd yn yr 16eg, yn ôl tystiolaeth George Owen a Leland.

Cyfeiria Gerallt hefyd at y torthau a wneid ganddynt bob dydd fel lagana, a adwaenir heddiw fel cacen neu dorth radell. Ni ddywed pa un ai blawd ceirch ai peilliaid a ddefnyddid i'w wneud, ond gellir casglu oddi wrth yr hyn a ddywedwyd eisoes mai bara ceirch oedd.

Dywed George Owen, hanesydd Sir Benfro, a sgrifennai yng nghyfnod Elisabeth, fod Cymry gogledd y Sir yn dal i godi ceirch, fel y gwnai eu teidiau genedlaethau cyn hynny, ar dir y gellid codi gwenith neu ryg arno, ond gwell oedd ganddynt yr hen rawn.^[29] Ar y llaw arall, rhydd Syr John Pryce "Yn y Llyvyr Hwnn," gyfarwyddiadau at dyfu gwenith a rhyg, ond dichon ei fod yntau, fel ei gyfoeswr George Owen, yn dipyn o ddiwygiwr amaethyddol.

Simdde Cochwillan.

Ceirch a godid yn bennaf yn Arglwyddiaeth Dinbych yn amser Lacy, Iarll Lincoln, 1334, er y ceir cyfeiriad at wenith yn tyfu ar lawr y dyffryn rhwng afon Elwy a'r môr.^[30] Ar y llaw arall, yng nghymdogaeth Rhuthyn yn uwch i fyny dyffryn Clwyd gwysir gŵr o'r enw Ap Meredith o flaen Cwrt Rhuthyn am ddwyn gwenith a rhyg o ysgubor yn y dref.^[31] A gwenith y talai tenantiaid Maelor Gymraeg eu rhenti yn 1508, ag eithrio Merffordd lle ceir rhenti ceirch.^[32] Ym Mhowys yn 1309 sonnir am ograid o wenith neu flawd fel rhent, ac weithiau am fwsiel o geirch yn yr un modd.^[33] Yn Llyfr Du Tyddewi ceir manylion am y cnydau a godid ar faenorydd yr Esgobaeth, a cheir aml gyfeiriad at ryg yn eu mysg, ac fe wahaniaethir yn fanwl rhwng y gwahanol fathau o wenith a godid.^[34] Ym Môn (1294) sonnir am wenith, ceirch a haidd, yn ogystal â rhyg.^[35]

Fel y sylwyd eisoes, sonnir yn y Mabinogion am fara haidd, bara gwyn a bara coesed. Bara gwynnach na'r cyffredin oedd bara coesed. Yn neddfwriaeth Lloegr cydnabyddid gwahaniaethau yn ansawdd y bara wrth benderfynu'r prisiau. Sonnir am bedwar math o fara: Wastell—bara gwyn cyffredin— hwn oedd y safon y penderfynid gwerth y llei wrtho; Simnel—bara gwyn o ansawdd gwell (bara coesed?): Coket— bara cymysg o wenith a rhyg; Treit—bara du.^[36] Cresid pedwar math o fara ym Mynachlog Caerwrangon—bara gwyn i'r myneich, bara i'w rannu i'r tlodion, bara'r gwasanaethydd— ion, a bara'r gradell.^[37]

Dengys cyfrifon yr Ysbytywyr eu bod hwy yn byw, yn bennaf, ar fara gwyn. Yn y flwyddyn 1338, defnyddiwyd yn Halston (Croesoswallt) a Dolgynwal (sef Ysbyty Ifan) gymaint â 70 chwarter o wenith, 2/6 y chwarter, a 30 chwarter o ryg, 2/— y chwarter, i wneud y bara a alwent hwy yn fara teuluaidd.^[38] Ni wyddys pwy a gai'r bara gwyn a phwy y bara du, ond os dilynent arfer tai cyffelyb mewn rhannau eraill o'r wlad, defnyddid y bara du i'w roi yn elusen i'r sawl a ddeuai yno yn eu tro. Cwynai'r ysbytywyr oherwydd nifer eu gwesteion, ond nid yr un croeso a gâi pawb.

Dywed William Salesbury yn ei Lysieulyfr ysgolheigaidd,^[39] a sgrifennwyd, ym marn ei olygydd, cyn 1597, fod rhyg yn ei amser ef yn "lysae digon adnabyddus gan y bobl annysgedig," a maentumiai nad oedd well lle am godi cnwd ohono na Llewenni. Paham y rhydd Salesbury gymaint o sylw i'r grawn hwn, os ydoedd mor adnabyddus ag y maentumiai, a chyn lleied i'r lleill, ni wyddom. Dywed fod y bara braidd yn drwm ar y ddwyfron, neu yng ngeiriau hen ysgrifennydd Seisnig, "abideth long in the stomach," ac oherwydd hynny yn ddefnyddiol iawn fel bwyd llafurwyr.

Cawn yng nghyfrifon Rowland Griffith, a weithredai fel stiward i Syr William Morus, Clenennau, restr ddiddorol o'r grawn a ddefnyddid yn nhŷ uchelwr yn nechrau'r ail ganrif ar bymtheg (1609) ^[40]

II pecks of oatmeal, xxxii s.

II hobbets of rye bought at Geast (Gest) xiii s.

6 hobbets of wheat bought at Poolhelye, 5 Sept. at 6/2! the hobbet, 12/v d. the hobbet=37/6.

4 pecks of munchorne at viii and vi d., 34/—

For manchetts iii d. Bara coesed.

For wickiorne, xvi d.

Y mae'n bwysig cofio bod bywyd yr oesau canol yn chwarae rhwng dau eithafbwynt. Ar brydiau ceid cyfnod o ymprydio, fel yn ystod y Grawys ac amserau penodedig eraill, ac yna deuai dyddiau gwyl, pryd y bwyteid ac yr yfid lawn mwy na digon.

Yn y cyfnod y sonnir amdano, perthynai rhannau helaeth o Gymru a'r goror i Esgobaeth Henffordd, a dengys cyfrifon yr esgobaeth am y flwyddyn 1289—90 gymaint o fwyd a diod oedd yn angenrheidiol mewn tŷ esgob yn y dyddiau hynny. Ddydd Gwener, y 30 0 Fedi, 1289, yr oedd yr esgob yn ei blas yn Sugwas, gerllaw Henffordd, a chan ei fod yn ddydd ympryd, nid oedd ond pysgod i'w bwyta. Yn ystod y dydd hwnnw bwytawyd cynifer â 250 o benwaig, 200 o lampreys, 4 ffonaid o lysywenod (crogid hwy wrth ffon er mwyn hwylustod i'w cario), 1 eog, a 4 pysgodyn penfras. Erbyn y Sul yr oedd adeg ympryd drosodd, a bwytawyd y diwrnod hwnnw 3 chwarter o gig eidion, 3 dafad, hanner mochyn, 8 gwydd, 10 cyw, 12 colomen, 9 petrisen ac ehedyddion. Ddydd Iau'r Dyrchafael, 1290, yr oedd yn ei gastell—Bishop's Castle yn ymyl Trefaldwyn,— ac yn ystod y dydd hwnnw cafwyd hanner eidion, 1 bwch,

Hen Dai Ystrad Fflur.

11 o eifr, 1 mochyn, 2 lo, a 19 o wyddau. Ar yr achlysur hwn yr oedd y pobydd wedi crasu dau bwn o flawd, ac yr oedd bob amser gyflawnder o win—coch a gwyn—a chwrw at alwad.^[41]

Ceir tystiolaeth gan Gerallt am y gloddesta ymhlith y myneich. Un tro, pan oedd ar ei ffordd adref o'r cyfandir, cafodd ei wahodd i giniawa gyda'r myneich ym mynachlog Caergaint. Sonia am y chwe chwrs, a dywed y dygid llysiau i'r bwrdd er mwyn cadw llythyren cyfraith Bernard Sant, er na fwytâi neb ohonynt. Sonia hefyd am y diodydd a'r gwinoedd. Rhoent y cwrw yn yr un dosbarth a'r llysiau, fel rhywbeth islaw sylw'r mynach, a thebyg, fel y gwyddys, yw tystiolaeth y cywyddau.

Er a ddywed Gerallt am aflerwch y bywyd Cymreig, y mae'r rhestr faith o ddodrefn a chelfi tŷ a geir yng nghyfreithiau Hywel—lawer ohonynt, fe ddichon, yn ddigon anhylaw—yn dangos datblygiad uchel ymysg y Cymry yn y grefft anodd o hel cartref at ei gilydd, pan nad oedd gwawr yr oesau canol ond prin wedi torri ar eu hanes. Dyma rai o'r pethau a enwir: crochanau, piseri, poteli lledr, cwpanau, cradelli, dysglau, gograu, meginau, cerrig melin law, cist, ystol, setl, mit, buddai, gobennydd, cynfas, clustogau, etc., ac y mae'r offer bron yn ddihysbydd trwmbel, aradr, ôg, cwlltwr, berwa, bangorau, einion, megin gof, slêd, morthwylion, cistiau, cerrig hogi, gwelleifiau, crymanau, rhawiau, rhidyll, ffust, etc.

Ni cheir llawer o wybodaeth gan Gerallt am y gwisgoedd, ag eithrio'r wisg filwrol. Y mae'r Mabinogion, ar y llaw arall, yn llawn o gyfeiriadau at wisgoedd gorwych y cyfnod. Yr oedd y dynion a'r merched yn hoff o ymwisgo mewn lliwiau tanbaid. Ar y cyntaf, dichon mai lled lwydaidd oedd y wisg. Pan oedd Pwyll Pendefig Dyfed yn hela yng Nglyn Cuch, fe gyfarfu â heliwr arall mewn gwisg o frethyn cartref, ond wedi iddo gyrraedd y llys fe'i gwisgwyd, fel y sylwyd eisoes, gan ddau farchog mewn gwisg o sidan ac aur. Yn unol â deddfau caeth sifalri'r cyfnod, fe benderfynai safle gymdeithasol y person beth fyddai natur ei wisg. Gwisgai'r dynion fath o gob isaf gyda chob arall ferrach drosti, a mantell neu glog dros honno, hosanau hirion neu weithiau lodrau am eu coesau ac esgidiau isel o groen neu o ledr am y traed.^[42] Dywed Gerallt y byddent yn mynd yn droednoeth neu yn gwisgo esgidiau uchel o groen. Gwneid y dillad yn fynych o'r pali y mae cymaint sôn amdano, ond nid oes sicrwydd pa ddefnydd a olygid, ond yn unig ei fod o nodwedd sidanaidd. Yr hyn a'n synna fwyaf, fodd bynnag, yw eu cariad at liw. Yr oedd gwyrdd a melyn yn boblogaidd odiaeth, a goreurid y wisg os byddai'r person yn ŵr o radd. Du neu wyrdd fyddai'r llodrau, a'r hosanau yn felyn. Esgidiau o ledr, a hwnnw yn lliwiedig, oedd yn boblogaidd yng nghyfnod y Mabinogion.

Ymhlith y merched, yr oedd pali gwyn a melyn yn boblogaidd iawn. Gwisgid gorchudd dros y pen ac addurnid y talcen â thlysau o aur neu o feini gwerthfawr. Gwisgid math o gôt fer neu wasgod gyda chôt hir laes dros honno, ac am y traed gwisgid esgidiau lliw. Mewn breuddwyd gwelodd Macsen Wledig ferch yn eistedd mewn cadair ruddaur. Gwisg o sidan gwyn oedd amdani, gyda boglynnau aur ar ei bronnau; swrcot wedi ei gweu o aur drosti, ac ar ei thalcen, torch o ruddaur yn llawn o emau a pherlau a meini gwerthfawr. Am ei chanol yr oedd gwregys o aur melyngoch. Gallwn yn hawdd gytuno â'r awdur pan ddywed na welodd dyn erioed olygfa cyn dlysed.

Dellt.
1, Gwiail; 2, Derw.

Llyfrau.

CEIR erthygl ar y tŷ Cymreig gan yr Athro Timothy Lewis yn Aberystwyth Studies, IV. Ar ddatblygiad y tŷ yn yr oesau canol gweler Addy: Evolution of the English House; Turner: Domestic Architecture of the Middle Ages; Gotch: Growth of the English House (1100-1800). Rhydd cyfreithiau Hywel fanylion am y gwahanol dai a adeiladid ar wahanol dymhorau'r flwyddyn, ynghyda gwerth pob rhan ohonynt. Sonia Gerallt hefyd am y tŷ. Ceir disgrifiad da ohono gan Seebohm yn ei English Village Community. Gweler hefyd lyfr rhagorol Harold Hughes a Herbert L. North ar ddatblygiad llai uchelgeisiol-ond nid llai ei swyn-y bwthyn Cymreig—The Cottages of Snowdonia. Ceir ambell erthygl yn yr Archeologia Cambrensis, fel eiddo Baker ar dai Llansilin. Y mae'r Mabinogion yn llawn o ddisgrifiadau o ddulliau byw a gwisgo. Dengys cyfrifon y Normaniaid, yn enwedig y Surveys, beth oedd cyflwr y cestyll. Llyfr y diweddar Syr W. J. Ashley, The Bread of our Forefathers (Ford Lectures, Rhydychen, 1926), yw'r ymdriniaeth lawnaf ar fwyd ein hynafiaid.

Nodiadau

1. Ceir son yng nghyfreithiau Dyfed am y polion a'r gwiail hyn. Gweler y dyfyniad ar ddechrau'r bennod.
2. Ceir y gair Hendref yn y cyfreithiau. Gweler Ancient Laws, I, 437, 779.
3. Ancient Laws, I, 720.
4. Ar gadw hafod yn y ddeunawfed ganrif gweler Pennant's Tours, Vol. II, 334—5. Ceir disgrifiad byw o fywyd yr hafod yn nechrau'r ganrif ddiwethaf yn hunangofiant Ap Vychan.
5. Gweler The Evolution of the Welsh House gan Timothy Lewis, Aberystwyth Studies, IV.
   Ceir awgrym o hyn yng nghyfreithiau Hywel. Ar ôl sôn am neuadd ytaceog, a oedd yn werth 80c, dywedir bod iddo odai (pentai) yn cynnwys cell neu siambr, beudy, ysgubor, odyn, cail neu gorlan, a chwt mochyn. (Ancient Laws, I, 292: Gwynedd.)

   Cymharer y tŷ fel y disgrifir ef uchod â thŷ Saterland yn The Evolution of the English House, gan Addy.
6. Iolo Goch: Cywydd Sycharth
7. Ancient Laws, I, 292. (Gwynedd.)
8. Seebohm: English Village Community, 241.
9. Arferai'r Esgob Swinfield gludo'i gegin gydag ef. Gweler A Roll of the Household Expenses of Bishop Swinfield, 1854. cxxiv (Camden Society).
10. Giraldus Cambrensis: The Itinerary Through Wales ("Everyman Library"), p. 170.
11. Ibid., 170.
12. Chwedl Iarlles y Ffynnon
13. Gweler gynllun y Siambr Wen, gerllaw'r Ddiserth, Sir Fflint, neu Dre'r Tŵr, Sir Frycheiniog
14. Gweler Aberystwyth Studies. Vol. IV. Erthygl Timothy Lewis, The Evolution of the Welsh House.
15. Giraldus Cambrensis: op. cit., 169.
16. Llyfr Du Tyddewi, 199, 205.
17. Bangor. Fel enw cyffredin ystyr y gair bangor yw y wialen uchaf sydd yn clymu y glwyd blethedig wrth ei gilydd. Ac yn naturiol ddigon daeth i gael ei ddefnyddio am y glwyd ei hun. Nid oes sicrwydd a oes unrhyw berthynas cydrhyngddo a Bangor fel enw ar le. Awgryma rhai i'r enw gael ei roi ar le am fod yr eglwysi cyntefig wedi eu gwneud o "fangorau." Ond nid oes eglwys ym mhobman lle y ceir yr enw Bangor.
18. Ibid., 255.
19. Ibid., 213. "And they ought to carry the heavy materials for the five buildings which cannot be carried by one horse from the forest of Atpar to Landogy, namely for the Hall, the Lord's room, the kitchen, stable and grange"—dyma odai y cyfreithiau.
20. Survey of Denbigh, 149.
21. Cadarnheir hyn gan y cyfreithiau. "Naw tŷ y dylai mileiniaid y brenin eu gwneuthur iddo; neuadd, ystafell, bwyty, ystabl, cynordy (i'r cŵn), ysgubor, odyn, tŷ bach a hundy."—Ancient Laws, 1, 78.
22. Giraldus Cambrensis: op. cit., 168.
23. Ibid., 169.
24. T. Gwynn Jones: Llenyddiaeth Cymru. T.16.
25. Ancient Laws, I, 362 (Dyfed)
26. Ceir ugeiniau o ffurfiau i'r gair maslin, megis miscelin, meslin, mixtilis,— o'r Lladin mixtilium, gair yn golygu grawn cymysg. Yr un gair yn union yw mongcorn, o'r Saesneg "mong" (cymysg), ac nid o'r gair Cymraeg "man," fel yr awgryma Dr. Rees yn ei lyfr, South Wales and the March. Nid oes ychwaith unrhyw gysylltiad rhwng y gair a monk (mynach); yn unig fe galedwyd yr "g" yn" mong" o flaen yr "c" yn" corn."
27. Giraldus Cambrensis: op. cit., 166.
28. Ancient Laws, I, 198, 532—4, 770. Os nad oedd blawd gwenith, dywed y cyfreithiau fod bara ceirch i'w dalu.
29. Pembrokeshire, I, 59—61. "The welshemen being the worser husbandes aplie more the tillinge of oats." Ar y llaw arall," The Englishmen use most sowinge of wheat Rie barlie pease and beans."
30. The Survey of Denbigh, 307, 312, etc.
31. Ruthin Court Rolls, 8.
32. Palmer: A History of Ancient Tenures of Land in North Wales and the Marches, Appendix. Ond yn yr Extent of Bromfield and Yale, a olygwyd gan T. P. Ellis, sonnir am wenith, rhyg a cheirch.
33. Montgomeryshire Collections, Vol. I.
34. Llyfr Du Tyddewi. Introduction, Ixxvii, 74, 108, 120, etc
35. Seebohm: Tribal System in Wales, Appendix Aa.
36. The Register of Worcester Priory (Camden Society), ci.
37. Ibid.,
38. Wrth fara teuluaidd golygid, fel rheol, y bara du a gâi'r gweision. Gweler Knights' Hospitallers in England, Camden Series (1857), 35—40.
39. Llysieulyfr Meddyginiaethol a briodolir i Wm. Salesbury. Edited by E. Stanton Roberts, M.A., p. xxxi.
40. Archæologia Cambrensis, Original Documents, I, cviii.
41. Bishop Swinfield's Household Expenses, Camden Series, 1854, civ, a cxcvi; 1853, pages 3, 82 and 83.
42. Gweler y Mabinogion, yn enwedig Iarlles y Ffynnon, Pwyll Pendefig Dyfed, a Breuddwyd Macsen Wledig.