Dan Lenni'r Nos/Cofio gweithred ddewr

← Cynnwys

Dan Lenni'r Nos gan John Pierce

Yr ysbeiliwr →

Mmm

PENNOD I
COFIO GWEITHRED DDEWR

"That poor woman is still standing in the corridor," meddai Sister Rocherfort, y Royal Infirmary, wrth Nyrs Davies, "they will be out of the theatre any minute now, and it will only upset her to see him. You speak Welsh Davies, go to her please, and try to get her away. Quick-here they come.'

Ac ar hynny, a chyn i'r nyrs brin gyrraedd y wraig, dyma ddrws yn agor, a nyrs arall â masg gwyn yn cuddio'i hwyneb i gyd bron, yn gwthio cerbyd bychan allan, ac yn troi, gan gychwyn yn gyflym hyd y corridor heibio tua'r ward. Safodd Nyrs Davies rhwng y wraig a'r cerbyd, gan afael amdani, fel na welai'r ffurf lonydd a orweddai arno, dan y blanced.

Gyda hynny, dyna feddyg mewn côt wen laes yn dilyn, ac atynt. "Wel, Mrs. Ifans," meddai yn siriol, "mae'r operesion wedi bod yn llwyddiant perffaith. Rhowch ryw fis i Jac yma eto, a mi fydd yn barod i ddwad adre atoch chi, wedi mendio'n iawn."

Ac am y tro cyntaf yn ystod ei holl dreialon, torrodd Mrs. Ifans y Fron i lawr yn lân.

Druan ohoni! Aethai drwy amser pryderus iawn yn ystod y misoedd oedd wedi pasio er y diwrnod prudd hwnnw y cawsai Jac ei gornio gan y tarw wrth achub Grasi Jôs, Cae'r Glaw. Ond er bod pawb arall bron yn amheus iawn, yr oedd hi wedi credu gair y meddyg Q ieuanc, a ddaethai gyda Doctor Huws i weled Jac, drannoeth ar ôl yr helynt, pan ddywedodd,—"Os cawn ni o i Lerpwl i'r ysbyty acw, mi fedrwn ni'i fendio^[1] fo

Ofn mwyaf y meddyg oedd na ddaliai Jac y daith i Lerpwl, ond cynhaliodd ei ysbryd dewr ef ar hyd y daith yno, ac wedyn drwy'r triniaethau geirwon a gafodd i gyd; a'r diwrnod hwn, yr oedd Jac i fyned drwy'r operesion ddiwethaf oll

Ac yn awr, â'r gwaethaf drosodd, nid rhyfedd i'w fam dorri i lawr felly, pan glywodd y newydd da, a deall bod tymor hir ei phryderon wedi dyfod i ben.

Arhosodd yn Lerpwl am wythnos wedyn, nes bod Jac yn hwylio cael codi, ac yna troes adre, yn ysgafn iawn ei chalon.

Nid oes angen dweud bod llawenydd mawr drwy'r holl ardal, pan ddeallwyd bod Jac o'r diwedd ar ei ffordd i gael llwyr wellhad; ac edrychai pawb ymlaen at ei groesawu'n ôl i'w plith, oblegid yr oedd ei ddewrder wedi ei wneud yn arwr yng ngolwg ei holl gydnabod.

Ond nid oedd neb, nac oedd—hyd yn oed ei dad a'i fam, yn edrych ymlaen mwy at weled Jac gartre—na Grasi Jôs. Yn wir, nid aethai diwrnod heibio heb iddi fynnu cael gwybod sut y byddai, a phaciai barsel i'w yrru iddo bob wythnos yn ddi-feth. Yn wir gellid dweud mai yn yr Ysbyty yn Lerpwl y byddai ei meddwl, hanner ei hamser, yn enwedig gyda'r nosau hirion o flaen y tân, wedi iddi orffen gwaith y dydd.

Un noson dywyll, ystormus, ymhen rhyw bythefnos ar ôl i Mrs. Ifans y Fron ddyfod â'r newydd da adre, a hithau wedi cael tipyn o annwyd, penderfynodd swperu'r gwartheg dipyn cynt nag arfer. Wedi rhoi côt fawr amdani, a lapio siôl am ei phen, aeth allan, a gollyngodd Carlo, ac yn ôl ei harfer ar ôl rhoi gwair i'r gwartheg, aeth i weled bod pob man yn ddiogel, a'r ci wrth ei sawdl.

Nid oedd fawr o amser er pan ddechreuasai gymryd y ci i'w chanlyn,—gadael iddo redeg tipyn o gwmpas y byddai o'r blaen, tra bwydai hithau'r buchod, ac y caeai ddrysau'r cytiau, ond yn ddiweddar, cadwai'r ci wrth ei hochr, ac yn rhyfedd iawn, a hithau mor ofalus, ni byddai byth yn cloi drws y tŷ, tra swperai.

Wedi gorffen, a dyfod yn ôl at gwt y ci, galwodd arno ati, i'w roi'n sownd; ond yr oedd Carlo'n anesmwyth iawn y noson honno, ac yn picio yn ôl ac ymlaen, gan synhwyro^[2] a swnian^[3] , â'i drwyn wrth y llawr. "Mae'n rhaid bod 'na ryw hen gi wedi bod hyd y fan 'ma ne rywbeth," ebe Grasi Jôs, "a chlywed ogla'^[4] hwnnw y mae o. Tyrd yma, Carlo."

Ond erbyn hyn, yr oedd y ci â'i drwyn yn dyn rhwng gwaelod y drws a'r gorddrws,^[5] yn chwythu yn uchel drwy'i ffroenau, ac yn chwyrnu bob yn ail. "O!" meddai Grasi, "y cathod sy'n 'i boeni o—yr hen gath frech 'na, 'fuo fo 'rioed yn ffrindia' efo hi, na hitha' efo fynta'^[6], ran hynny. Rŵan Carlo, tyrd yma, 'waedda i ddim arnat ti eto—wyt ti'n clywed?"

Ond dal i chwyrnu a synhwyro yr oedd y ci drwy'r cwbl, a dechreuodd Grasi golli ei thymer. "Wyt ti'n meddwl 'y mod i'n mynd i aros yma i ddisgwyl wrthat^[7] ti drw'r nos?" meddai, a brasgamodd^[8] ymlaen gan gythr^[9]u i'w goler, a hanner ei lusgo tua'i gwt. "Wel'is i 'rioed mo'no fo mor bengaled,^[10]" meddai.

Ond cyn gynted ag y rhoed ef yn sownd, dechreuodd Carlo blycio ar ei gadwyn a chyfarth,—cyfarthiadau byr, gyddfol^[11], cynhyrfus.

Pan agorodd yr hen ferch y drws, gwelai'r ddwy gath wedi ymwthio o dan y bwrdd i ben pellaf y gegin, â golwg wyllt arnynt.

"O! yr hen gi 'na sy wedi'u 'styrbio nhw," ebe hithau, gan dynnu'r gadair freichiau at y tân, ac eistedd.

Ond para i gyfarth yn ddi-baid yr oedd Carlo o hyd. "O'r Tad!" ebe Grasi, "mae'n rhaid imi hel y cathod 'ma allan, ne' chaeith 'i geg o ddim heno." A chododd, a gyrrodd hwy allan. Yna aeth yn ei hôl, gan feddwl cael llonydd, ond gyda'i bod wedi eistedd, yr oedd y ci yn ail ddechrau cyfarth.

"Wel, mi fynna'i gael llonydd gin' ti," ebe Grasi'n wyllt, ac aeth am ei ffon. Agorodd y drws a chychwyn yn fygythiol tuag ato. "Dos i dy gwt, a chau dy geg, meddai yn ffyrnig, gan godi ei ffon i'w daro—"na, fedra'i ddim chwaith. O'r Tad! 'rydw' i'n rhy wirion o lawer efo chdi." Ac yn lle taro Carlo, aeth i'r tŷ'n ei hôl, ac o gwpwrdd y gegin, estynnodd asgwrn—a'i daflu iddo.

"Mi ga' lonydd rŵan, siawns gin'ti,"^[12] ebe hi, a rhoes glo ar y drws, ac wedi tynnu ei chlocsiau, eisteddodd o flaen y tân.

Yn y man cododd i estyn pecyn^[13] o bostcardiau lluniau a datododd y llinyn oedd amdanynt. Postcardiau a ddanfonasai Jac iddi o Lerpwl oeddynt dros ddau ddwsin ohonynt. Ni fedrai Grasi eu darllen, ond edrychai yn fanwl ar y lluniau, ac meddai mewn llais isel,—"Mae 'mheth bach i wedi cofio amdana'i bob wyth nos ers pan mae o wedi dwad i fedru 'sgrifennu. Dim ond 'i enw fo sy ar y rhai cynta' 'ma. Wel, wnaiff o ddim 'dyfaru.^[14] Bychan mae o'n i feddwl, 'y mod i wedi g'neud pob peth iddo fo,—crio wnaiff o 'rydw' i'n siwr—pan glyw o'r 'wyllys yn cael 'i ddarllen. Mae'n siwr y 'mod i wedi gwneud peth call mynd â nhw i'r Dre hefyd. Mi 'drychodd Rees y Banc yn wirion pan gyfr'odd^[15] o nhw; ^[16]. wir 'doeddwn inna' ddim yn meddwl 'u bod nhw'n bum cant, ond mi 'rydw'i wedi gweithio'n ddigon caled amdany' nhw, a chef'is i'r un ddimai ohony' nhw ar ôl neb 'chwaith—heblaw y tipyn adawodd 'y nhad druan imi.'

Ar hynny gwthiodd y gadair yn ôl, ac wedi mynd at y ffenestr, i edrych bod y gorchudd yn cyrraedd gwaelod y ffrâm, cododd y mat oddi ar y llawr o flaen y tân, symudodd y ffender, a chododd yr oelcloth—a darn mawr o bapur llwyd oedd odano, a dyna lle y gorweddai nifer o sofrenni ar eu hwynebau. Dechreuodd eu symud a'u cyfrif, a chlywid eu tinc ar y teils wrth iddi wneuthur hynny "ugain, un ar hugain, dwy ar hugain. "Dwy bunt ar hugain," meddai. "Wel, y d'wrnod y daw o adre, mi ro'i ddeg yn bresant iddo fo."

Yna gosododd hwy'n ôl drachefn, â'r papur llwyd a'r oelcloth drostynt, ac wedi taenu'r mat, tynnodd y gadair ymlaen, ac eisteddodd drachefn i synfyfyrio, ac ail ddechrau siarad â hi ei hun wedyn "Doctor f'asa fo'n lecio^[17] bod, medda' fo wrth i fam, pan oedd hi yno'n edrach^[18] amdano fo dd'waetha', ond, chwedl hithau—mae hynny allan o'r cwestiwn—a ffarmio mor sâl. Wel, mi gaiff fynd yn ddoctor—waeth iddo fo gael yr arian cyn i mi farw ddim—ran hynny mi fydd hynny'n well iddo fo, ac ella^[19] y ca' inna' fyw i weld o wedi pasio. 'Wir, mae hi'n hwyrach nag oeddwn i'n feddwl, ac mi' rydw' i'n mynd yn gysglyd o flaen y tân 'ma. Cwpanaid o lefrith poeth gymera i i swper heno, efo'r hen annwyd 'ma."

I ddisgwyl i'r llefrith dwymno, rhoes Grasi Jôs ei phriciau dechrau tân yn y popty, a glo'r bore—tipyn o gnapiau bychain—yn y bwced ar y ffender wrth law.

"Mae'n resyn gadael y tân gwresog 'ma hefyd," meddai,—"ond llosgi wnaiff o 'tawn^[20] 'i efo fo—a llosgi wnaiff o 'tawn i ddim; well imi beidio â thynnu'r cnapiau 'ma sy' wedi dechrau llosgi, ne' mi lenwith y lle 'ma efo mwg;" a chododd yr aspan, a'i gosod hi ar y ffender, rhag ofn i wreichion saethu o'r tân i'r llawr. Diffoddodd y golau, ac aeth i'r siambr, a thynnu ei dillad a myned i'w gwely yn y tywyllwch, yn ôl ei harfer, heb ddychmygu am foment beth oedd o dan y gwely.

Nodiadau

1. Mendio: to cure.
2. Synhwyro: to smell.
3. Swnian: to whine.
4. Ogla: arogl, scent.
5. Gorddrws: weather-board.
6. Fynta: yntau.
7. Wrthat: wrthyt.
8. Brasgamu: to stride.
9. Cythru: to grab.
10. Pengaled: headstrong.
11. Gyddfol: throaty.
12. Gin' ti: gennyt ti.
13. Pecyn: small pack.
14. Dyfaru-edifarhau: to regret.
15. Cyfr'odd, cyfrifodd: counted.
16. Nhw: hwy
17. Lecio: to like.
18. Edrach: edrych.
19. Ella: efallai.
20. 'Tawn: petawn.