David Lloyd George (E M Humphreys)/Pennod I
| ← Rhagair | David Lloyd George (E M Humphreys) gan Edward Morgan Humphreys |
Pennod II → |
PENNOD I.
GANED David Lloyd George ym Manchester ym mis Ionawr, 1863, ond nid yw Manchester o ddim mwy o bwys yn ei hanes ef nag oedd Tremadog yn hanes Lawrence o Arabia neu Aberhonddu yn hanes Mrs. Siddons. Cyn ei fod yn flwydd oed symudodd y teulu i Sir Benfro, sir enedigol y tad, William George. O hynny ymlaen, am gryn lawer o flynyddoedd, Cymru yw'r cefndir.
Ysgolfeistr oedd William George—y mae Georgiaid yn Sir Benfro o hyd—a chyn dyfod i Ogledd Cymru i fod yn brifathro ar ysgol Troed yr Allt, Pwllheli, bu'n brifathro ysgol yn Lerpwl. Annelwig braidd ydyw William George i ni erbyn hyn, canys y mae yn ymyl pedwar ugain mlynedd ers pan fu farw, yn ddyn ieuanc, ond y mae'n rhaid fod ynddo rai nodweddion neilltuol canys ennillodd gyfeillgarwch James Martineau yn ystod yr ychydig flynyddoedd y bu yn Lerpwl, ac yr oedd Dr. Martineau yn un o wŷr galluocaf ei ddydd. Ar ôl gadael Lerpwl aeth William George yn ôl i Benfro ac oddiyno y daeth i Droed yr Allt, ac felly y cyfarfu ag Elizabeth Lloyd, merch Dafydd Llwyd y crydd o Lanystumdwy, yn Eifionydd, a chwaer i Richard Lloyd, yntau yn dilyn yr un alwedigaeth a'i dad, ac yn yr un fan. Priodwyd William George ag Elizabeth Lloyd ym mis Tachwedd, 1859, ac yn bur fuan wedyn symudasant i Fanchester, lle'r oedd y gŵr ieuanc wedi cael lle fel athro. Yno, fel y dywedwyd, y ganed David Lloyd George, eu hail blentyn. Merch oedd y cyntaf-anedig.
Byr fu'r arhosiad ym Manchester. Torrodd iechyd y tad i lawr a bu yn rhaid arno droi ei gefn ar yr ysgol a dychwelyd i Sir Benfro. Yno, am fod y rhan fwyaf o'i deulu yn ffermwyr, y mae'n debyg, cymerodd ffarm yn agos i Hwlffordd yn 1863. Byr iawn fu'r arhosiad yno drachefn; ym Mehefin, 1864, bu William George farw, gan adael ei weddw gyda dau blentyn ac un arall ar y ffordd. "Prin iawn," medd ei fab ieuengaf, Mr. William George, yn ei gofiant rhagorol i'w ewythr, Richard Lloyd, "ydoedd y gynhysgaeth a adawodd fy niweddar dad ar ôl, rhyw ychydig gannoedd o bunnau ydoedd holl werth ei ystâd . . . Ond yr oedd y llwyth llyfrau a achubwyd o ruthr y chwalfa yn Sir Benfro yn tystio'n uchel i'w nodweddion meddyliol ac ysbrydol, a phrofasant yn werthfawrocach cynhysgaeth i'r plant nag a fuasai cyffelyb swm o aur colladwy."
Trodd y weddw unig at ei brawd, Richard Lloyd y crydd yn Llanystumdwy, am nodded, ac aeth yntau yn un swydd yr holl ffordd i Sir Benfro i'w chyrchu hi a'i theulu yn ôl i Eifionydd. Am flynyddoedd wedyn Richard Lloyd ydyw un o'r personau pwysicaf yn yr hanes yma, ac y mae'n rhaid aros am ennyd i ddywedyd ychydig amdano ef. Y mae llawer ohonom yn ei gofio, hen ŵr tal, barfog, lled arw yr olwg arno, ond gyda rhyw urddas tawel a digamsyniol yn ei drem a'i osgo. Yr oedd o dras pur nodedig, nid o ran pethau'r byd ond o ran meddwl, cymeriad a gallu. Yr oedd ei dad, Dafydd Llwyd, mab Ynysgain Ganol, wedi ei eni yn 1800, ac yr oedd nid yn unig yn grydd y pentref ond hefyd yn fugail yr eglwys o Fedyddwyr a oedd yn cydgyfarfod yn hen gapel Pen y Maes, Cricieth. Heb unrhyw amharch, gellir dywedyd fod y gangen honno o'r Eglwys Gristionnogol yn cynrychioli yr hyn a alwodd Burke "the dissidence of dissent and the protestantism of the Protestant religion." Yr enw priodol arnynt ydyw Disgyblion Crist. Ni chredant mewn bugeiliaeth na gweinidogaeth daledig, a gwahaniaethant mewn rhai pynciau athrawiaethol pur bwysig oddiwrth enwadau eraill ac oddiwrth eu cyd-Fedyddwyr hefyd. Yr oeddynt yn y lleiafrif yn y wlad ac yr oeddynt mewn rhai mannau yn amhoblogaidd ar un adeg, fel y bydd lieiafrif digyfoddawd yn ddigon aml. Ond yr oeddynt yn gryfion yn eu harghoeddiadau ac wedi hen ddysgu dadlau drostynt a sefyll yn eu rhan yn ddiofn. Yr oedd cu crefydd yn golygu rhywbeth iddynt hwy ac aberthasant lawer erddi.
Yn y traddodiad hwnnw y magwyd Dafydd Llwyd a Rebecca, ei briod. Pan fu ef farw yn 1839 gadawyd Rebecca yn weddw gyda thri o blant heb orffen eu magu. Gafaelodd hi ym musnes ei phriod, cadwai ddau neu dri o weithwyr, a llywiodd y fasnach gyda phenderfyniad a deheurwydd sydd yn peri i ddyn wrth ddarllen yr hanes feddwl yn barhaus am ei hwyr, David. Pan ddaeth ei mab Richard yn ddigon o oed cymerodd ef at y busnes a bu yn brif golofn y teulu o hynny ymlaen am lawer o flynyddoedd. Yn ei dro daeth yntau yn fugail y ddeadell yng Nghricieth a dilynwyd yntau drachefn yn yr un swydd gan ei nai, Mr. William George, olyniaeth apostolaidd pur anghyffredin. Nid pobl i ofni bod yn y lleiafrif gyda dim, ac yn sicr nid pobl i fodloni byw ar elusen neb, oedd y Llwydiaid. Sonia Saeson weithiau am darddiad Mr. Lloyd George fel pe buasai yn rhyfeddod iddo godi o amgylchiadau mor gyffredin." Efallai y buasai yn rhyfeddod yn Lloegr, ond yng Nghymru buasai yn anodd iddo gael tir mwy cyfaddas a ffafriol.
Yr oedd gan y teulu draddodiad urddasol a rhuddin.
Yr oedd Rebecca Llwyd yn fyw pan ddygodd Richard Lloyd ei chwaer a'i theulu i Lanystumdwy o Sir Benfro: Cadwodd yr hen wraig y deyrnwialen yn ei dwylaw meistraidd a medrus ei hun, yn berffaith naturiol felly, hyd derfyn ei hoes," medd Mr. William George, ond daeth y diwedd yn 1868, ac o hynny ymlaen Richard Lloyd oedd y brenin. Yr oedd ei ddylanwad ef yn ei ardal eisoes yn fawr a dyfnhau a wnai'r parch iddo o hyd. Cymerodd yntau holl faich y teulu bach ar ei ysgwyddau a chariodd ef yn dawel ac yn ddewr trwy hindda a drycin nes gweled pob un ohonynt wedi sefydlu yn y byd. Ni phriododd; gofalodd am blant ei chwaer fel pe buasent yn blant iddo ef ei hun; pryderodd a chynlluniodd ar eu rhan; cyd-lafuriodd â hwynt a chafodd fyw i weled y bachgen bach dwyflwydd oed a ddaeth ato yn amddifad o dad, ac yn ddigon diolwg ei ddyfodol, yn Brif Weinidog. Nid yn aml y mae ffawd mor garedig wrth y rhai sydd yn aberthu dros eraill.
Dywedwyd cryn lawer o dro i dro am y tlodi y magwyd Mr. Lloyd George ynddo. Yng nghofiant Richard Lloyd gesyd Mr. William George y mater hwnnw yn ei le priodol. Dyma a ddywed ef: "Wrth gwrs, termau cymhariaethol ydyw 'tlodi' a 'chyfoeth.' Y mae'n wir ein bod yn byw ymhell o beryglon y bywyd moethus, ac mai'r argraff a adewid ar ein meddyliau fel plant ydoedd bod gwastraff o bob math yn bechod. Credaf, er hynny, nad oedd neb yn y pentref yn cadw gwell na mwy amrywiol bwrdd na ni. Treuliasom ein maboed heb gysgod pryder ar bwyntiau o'r fath yna. Yn ddiweddarach mewn bywyd y dysgasom na fuasai hyn yn bosibl ar adnoddau mor brin, onibai am ddarbodaeth a deheurwydd fy mam a chynhorthwy parod fy ewythr." Ychwanega fod pob lle i gredu fod Richard Lloyd yn gwneud bywoliaeth gysurus oddiwrth ei alwedigaeth. Yn ddiweddarach y daeth y wasgfa, pan orfu i Richard Lloyd, oherwydd cyflwr ei iechyd, roddi'r gorau i'w waith fel crydd a myned i fyw i Gricieth, lle bu'r fam a'r chwaer yn cadw tŷ i ymwelwyr haf, a phan oedd y ddau fachgen yn cael eu cychwyn fel cyfreithwyr.
Wrth reswm, bywyd syml plant pentref yn y wlad oedd bywyd y ddau fachgen a'u chwaer. Mynd i ysgol yr Eglwys, rhedeg ar negeseuau i hwn a'r llall, gweithio yn yr ardd ac yn y gweithdy yn eu horiau hamdden. Y mae Mr. Lloyd George yn ymfalchio yn y ffaith mai ef fyddai yn teilo'r ardd ac yn ei phlannu yn y blynyddoedd hynny, a ffrwyth profiad personol, y mae'n sicr, oedd y diweddglo enwog hwnnw i'w araith yng Nghaernarfon yn 1909, pan ddisgrifiodd blant a hen bobl yn myned i'r coed i gasglu cynnud ar ôl y storm. Ar yr un pryd, y mae'n nodweddiadol o Gymru'r cyfnod—ac o Gymru o hyd, o ran hynny—nad oes awgrym yn yr holl hanes fod Richard Lloyd na Mrs. George wedi breuddwydio am i'r un o'r bechgyn ddilyn galwedigaeth eu taid a'u hewythr. Dywedodd Sais ieuanc a fagwyd yng Nghymru wrthyf unwaith: "Pe buasai fy nhad yn Gymro, nid i'r alwedigaeth yr wyf ynddi y buasai wedi fy magu. Buasai Cymro wedi mynnu cael addysg dda i mi a rhoddi gwell cychwyn mewn bywyd." Dyna, beth bynnag, oedd syniad Richard Lloyd a'i chwaer am eu dyletswydd tuagat David Lloyd a William George. Ac i bobl o'u hargyhoeddiadau hwy nid oedd y drws arferol yng Nghymru yr adeg honno-drws y pulpud—yn agored. Ni chredent yn y weinidogaeth daledig; pe amgen, y mae'n ddigon posibl mai i'r cyfeiriad hwnnw y buasai David, beth bynnag, wedi troi.
Penderfynwyd mai cyfreithiwr a fyddai, a dechreuodd ar ei hyfforddiant yn swyddfa Breese, Jones a Casson, ym Mhorthmadog, swyddfa barchus iawn yn y cylch a llawer o fusnes ynddi. Edward Breese, gŵr amlwg fel hynafiaethydd a Rhyddfrydwr, (ef oedd golygydd The Kalendars of Gwynedd), oedd y pennaeth. Mab oedd Mr. Breese i'r Parch. John Breese, gweinidog Annibynnol lled adnabyddus yn ei ddydd. Gweithiodd David Lloyd yn galed i basio ei arholiadau a gweithiodd Richard Lloyd yr un mor galed i'w gynorthwyo. Yr oedd yn gryn wasgfa ariannol ar y teulu erbyn hyn, y fam a'r chwaer yn ceisio gwneud bywoliaeth trwy gadw lle i ymwelwyr haf yng Nghricieth, a Richard Lloyd, yn wanllyd ei iechyd, yn gweithio ychydig fel y medrai gyda'i grefft ac yn pryderu llawer ynghylch y dyfodol. Dyma, y mae'n debyg, yr adeg a wnaeth Mr. Lloyd George yn elyn anghymodlawn i dlodi a chaledi byd y werin. "Mi wn i beth ydyw gwasgfa," meddai wrthyf un tro," a phenderfynais wneud fy ngorau i ysgafnhau'r baich i bobl eraill."
Eithr, trwy'r cwbl, ni lwfrhaodd y teulu bach. Daeth dydd y praw ac aeth David Lloyd i Lundain am ei arholiad terfynol. Yr oedd hynny ym mis Ebrill, 1884, a chafodd lythyr oddiwrth ei ewythr a fuasai yn codi calon unrhyw fachgen pryderus o dan yr amgylchiadau. "A fyddai yn well inni gyd-chwibanu—We are jolly good fellows yn gyntaf, tybed?" meddai Richard Lloyd. Wel, os nad oes digon o amser y mae digon o ysbryd at hynny gennyf fi yr wyf yn sicr—I fyny ati fel llew fy machgen i !...Cool as a cucumber, though not so green, yw motto student ar ddydd yr Exam. A gelli di yn gyfreithlon. ei fabwysiadu, Dei." Aeth Mr. Lloyd George trwy'r arholiad gydag anrhydedd. Ar ôl cael ei dderbyn fel cyfreithiwr sefydlodd i gychwyn yng Nghricieth fel gofalwr am swyddfa yn perthyn i Breese, Jones a Casson, ond pan gynigiodd y ffyrm le iddo yn Sir Feirionnydd penderfynodd mai gwell fuasai iddo gychwyn ar ei liwt ei hun—un o'r penderfyniadau hynny sydd yn galw am gryn lawer o ddewrder i'w gwneud—ac agorodd swyddfa yn y cartref ym Morvin House yn Tanygrisiau Terrace. Dyna gychwyn y ffyrm gyfreithiol Lloyd George a George, canys, cyn bo hir pasiodd ei frawd William yn gyfreithiwr hefyd a daeth y ddau frawd yn bartneriaid, partneriaeth a barhaodd hyd oni ddaeth Mr. Lloyd George yn aelod o'r Cabinet yng ngweinyddiaeth Campbell-Bannerman.