Dirwyn Edafedd (testun cyfansawdd)
| ← | Dirwyn Edafedd (testun cyfansawdd) gan Elizabeth Williams |
→ |
| I'w darllen pennod wrth bennod gweler Dirwyn Edafedd |
DIRWYN EDAFEDD
gan
ELIZABETH WILLIAMS
.jpg)
1953
Argraffiad Cyntaf-Rhagfyr 1953
ARGRAFFWYD GAN J. D. LEWIS A'I FEIBION CYF.,
GWASG GOMER, LLANDYSUL
I
ELINOR PERRIE FACH
CYNNWYS
RHAGAIR
Bu farw fy mam cyn gorffen ohoni y gyfrol hon. Pan gychwynnodd i Garndolbenmaen ym mis Gorffennaf am bum wythnos o wyliau yr oedd y pum pennod cyntaf eisoes yn barod i'r wasg, a'r bennod ar "Chwedlau Nain" wedi ei hysgrifennu bron yn gwbl. Yn y Garn yr ysgrifennodd y bennod "Dau Hen Gloc".
Yr oedd yn ei bryd i ysgrifennu pum pennod arall—"Darllen a 'Sgrifennu", "Hen Weddïau", "Cadw Tŷ", "Antimacassars" a "Dŵr Cae Coch", ond daeth y diwedd cyn i'r bwriad ddod i ben.
Meddai ei dull ei hun o baratoi pennod. Yn gyntaf lluniai y bennod ar ei hyd yn ei meddwl fel y gallai ei hadrodd fel stori. Yna, rhoddai ar bapur benawdau'r stori, ac ar ôl hynny hwyliai ati i ysgrifennu'r bennod, ac iddi hi, yr olaf oedd y gwaith hawsaf.
Dychwelodd o'r Garn yn flinedig iawn, ond, er hynny, yn llawn o'r gyfrol. Ail ysgrifennodd stori "Bresus Huw", a'r stori hon oedd y geiriau olaf a ysgrifennodd.
Pan deimlodd ei nerth yn diflannu mynnai adrodd ac i mi ysgrifennu. Hawdd fuasai iddi fod wedi gwneud hyn, onibai ballu o'i nerth, oblegid adroddai stori yn llawn lliw, a'r dwylaw mor llawn o fynegiant â'r llais. Ni chafodd adrodd y gweddill. Bellach nid oes gennyf ond y penawdau a'm gwybodaeth o gynnwys y penodau. Distawodd y llais a llonyddodd y llaw ac ni bydd gorffen i'r pum pennod.
Ymhlith ei phapurau cefais o hyd i bennod na welais mohoni o'r blaen, "Hen Gist Dderw", a ysgrifennodd ryw dair blynedd yn ôl, a chynhwysir honno yn y gyfrol hon.
Wedi ei marw ysgrifennodd Elfed ataf: "Awr machlud oedd awr ei chlod mwyaf". Hyderaf y bydd i'r gyfrol hon gyfleu i'r neb a'i darlleno ryw syniad o'i pherson- oliaeth hynod ac addfwyn.
Medi 1953.
GWLADYS P. HOPKIN MORRIS.
YR AFON FAWR
PAN oeddwn yn blentyn yn nhref Llanrwst, ar lan yr afon Gonwy, o dan enw arall yr adnabyddem yr afon. "Yr Afon Fawr" oedd i ni, a rheswm da paham, gan fod bywyd trigolion y dref yn dibynnu cymaint arni, a masnach y dyffryn yn symud ar ei hyd. Yng nghwrs y blynyddoedd newidiwyd perthynas yr hen afon â'r dref ac â'r dyffryn gan ddarganfyddiadau a diwydiannau newydd. Yn ôl pob arwydd bydd cyfnewidiadau mwy fyth yn y dyfodol, felly teimlaf ar fy nghalon i ysgrifennu amdani fel yr adwaenwn hi yn yr hen ddyddiau.
Yn nyddiau fy mhlentyndod "'R Afon Fawr" oedd yn wir; hi oedd nod pob afon fach, pob pistyll, pob rhaeadr a fyddai yn ymdywallt dros lethrau'r clogwyni. Edmygem y rhacadrau am eu harddwch, a'u berw, a'u miwsig, ac am eu cyfraniad at lawnder yr Afon Fawr. Mae'n wir y byddai rhai ohonynt, ar eu ffordd i'r afon, yn troi olwyn ffatri, megis Trefriw, neu hen ffatri wlân Ddolgarrog, ond heb gladdu'r dŵr o'n golwg. Ceid gweld y cafnau agored yn cludo llifeiriant o'r dŵr dros yr olwyn a'i fwrw yn ôl i'r rhaeadr-y cyfan yn harddwch i'r llygaid ac yn fiwsig i'r glust.
Gwelir heddiw argoelion y bydd i ofyniadau oes y peiriant a'r trydan gaethiwo llawer o'r rhaeadrau, a'r nentydd a'r pistyll, ac y bydd i lawer o'r dyfroedd a adwaenwn ac a garwn gael eu gorchuddio a'u hagru. Pwy heddiw fuasai'n credu mor hyfryd o hardd, o edrych ar ddarlun ohono gan mlynedd yn ôl, oedd Cwm Rhondda, gyda'r coed a'r glesni a'r dŵr grisialaidd? Felly, gadewch i mi sôn am yr hen Afon Fawr, ei hafonydd bach, ei rhaeadrau a'r llynnoedd yn y cefndir, rhag i mi feddwl am yr hyn a fydd.
I ni'r plant 'roedd tair afon yn Llanrwst yn bwysig—"'R Afon Fawr", "'R Afon Bach" ac "Afon Plas-Isa". Nid oedd dŵr yn nhai Llanrwst—os nad oedd ganddynt ffynnon. O'r Afon Fawr y ceid y dŵr gan drigolion y dref i bob pwrpas. A chan nad oedd dŵr yn y tai nid oedd y fath beth â bathroom hyd yn oed yn y tai mwyaf. Rhaid fyddai cario'r dŵr o'r afon. Cofiaf yn dda fel y byddai llu o ferched a phlant yn ennill ychydig geiniogau bob wythnos am gario dŵr i bobl y dref. Cofiaf hefyd hen frawd a adwaenid gan bawb fel Jac Wirion; er ei fod yn ddyn corffol a locsyn du o amgylch ei wyneb nid oedd ganddo fwy o synnwyr na phlentyn bach ac yr oedd yn ddiniwed fel baban. Cariai'r dŵr mewn dau biser mawr, un yn ei law a'r llall tan ei gesail.
Rhyw ddeugain mlynedd yn ôl pan ar dro yn Rennes yn Llydaw ac yn syllu ar res o ferched yn golchi dillad yn yr afon, synnais pam na fuasai merched Llanrwst, yn nyddiau fy mhlentyndod, wedi meddwl am gario'r dillad at y dŵr yn lle'r dŵr at y dillad—gwaith caletach o lawer.
'R oedd ein tŷ ni yn rhy bell o'r Afon Fawr i gario dŵr. Ar Afon Plas Isa y dibynnai Mam a'i chymdogion. Afon fechan oedd hon yn troelli heibio ochr y tŷ. O'r afon hon y câi Mam bob diferyn o ddŵr, i yfed ac i olchi, ac i gario'r golchion o'r tŷ. 'R oedd crwynfa y tu ôl i Blas Isa, at baratoi crwyn. Rhoddid y crwyn mewn pyllau mawr o ddŵr a chalch, ac o dro i dro gollyngid y dŵr o'r pyllau i afon fechan Plas Isa. Gellid dychmygu'r arogl ffiaidd a godai o'r afon, a chofio hefyd ei bod yn llifo heibio talcen y tai lle 'roedd ein cartref. 'Roedd golchi i deulu o naw yn orchwyl caled i Mam, ar ddŵr afon Plas Isa. Cofiaf y stŵr ar nos Sadwrn, a'r twb golchi mawr o flaen y tân a'r plant i gyd yn aros eu tro i gael scwrfa. Weithiau, ar dywydd poeth iawn, byddai'r afon yn sychu, a byddai'n rhaid cerdded, gwaith deng munud reit dda, i ffynnon yng Nghae Penloyn.
'Roedd afon arall yn ymdroelli trwy ganol y dref—"yr Afon Bach" (gwn mai afon fach sy'n gywir ond "afon bach" y'i gelwid gan bawb). Dilynai ei chwrs, weithiau o'r golwg tan y ffordd, weithiau yn yr agored. Nid oedd ond un man neu ddau lle'r oedd yn hawdd mynd ati—yn agos i'r fan lle y saif y llythyrdy heddiw, neu ar draws y ffordd ac i lawr grisiau cerrig. Ai tan y ffordd heibio cefn y tai a heibio "bragdy Mills". Yno y byddem yn chwarae ac yn slotian llawer wrth fynd a dod o'r ysgol, yn enwedig adeg y "slywod" (llyswennod), pan fyddai'r afon fechan yn ddu o'r creaduriaid bach. Byddai gan bob un ohonom bot jam llawn o ddŵr, a llinyn o gwmpas yr ymyl i wneud dolen gario. Gwneid math o gwpan o'n dwy law, a'r gamp oedd dal y "slywod" a'u rhoi yn y pot. Byddai'r llyswennod yn byrlymu yn eu miloedd yn y dŵr a chofiaf fel y byddent yn llithro fel sidan drwy'm bysedd. Yn y fan honno 'roedd gwely'r afon wedi ei balmantu â llechi mawr. Gan fod y llechi'n llyfn a thaeniad o lysnafedd arnynt byddai'n traed ambell dro yn llithro odanom—"dŵr yn yr afon a'r cerrig yn slip" fyddai yn wir! Ar ôl llanw'r pot jam fel nad oedd lle i'r un llysywen yn rhagor, byddwn yn ei gario'r holl ffordd adref a thywallt y cyfan i afon Plas Isa. Mae'n rhaid fy mod wedi drysu cynllun miloedd ar filoedd o lyswennod! Cofiaf fel y byddwn yn synnu mai nid i lawr tua'r Afon Fawr y nofiai'r pethau bychain, ond i fyny'r afon yn erbyn y llif.
Pan oeddwn yn blentyn gwyddwn am bedwar o'r rhaeadrau a lifai i'r Afon Fawr, ac yr oeddwn yn gyfarwydd â dau lyn. Y rhaeadr mwyaf cynefin i mi oedd yr un a elwid gennym "Pistyll Ffordd Scotch". Ei enw iawn oedd "Rhaeadr y Parc Mawr" ond ni wyddwn mo'r enw.
Pan fyddai Mam yn mynd â ni i Dy'n y Graig, i dŷ Nain yn yr haf, ar ôl mynd heibio i dŷ'r coedwigwr ("Tŷ White"—ond yn ddiweddarach "Nant Cottage") clywem sŵn y pistyll o'r ceunant. Nid oedd golwg ar y pistyll o'r ffordd oherwydd y coed mawr o'i gwmpas. Ai Mam â ni ar hyd llwybr ar ochr dde i'r ffordd, nes dod at res o goed ar ymyl y ceunant. Nid oedd y pistyll, o'i gymharu â rhaeadrau mawr eraill, yn llydan, ond 'roedd yn uchel iawn, tua chan trodfedd. Llifai'r afon o Nant-Bwlch-yr- Heyrn heibio cefn tŷ'r coedwigwr, o dan y ffordd a thrwy'r coed ac yna rhuthrai dros glogwyn o graig uchel yn rhimyn hir i'r ceunant cul, dwfn islaw. Ni flinwn syllu arni. Dotiwn weld cyfoeth ac amrywiaeth y rhedynau a dyfai yn y lleithder o bobtu'r ceunant. Codai math o niwl gwyn, gwlyb, o waelod y cwm. Gwelais ddwywaith, a dwywaith yn unig, olygfa nas anghofiais byth—yr haul yn tywynnu drwy'r niwl a'i droi'n llen o wawn main a phob lliw'r enfys yn gwau drwyddo. 'Roedd fel pe bai rhyw arlunydd mawr wedi lliwio'r ceunant, y pistyll a'r rhedynau; a'r cyfan yn ymddangos drwy'r gwawn.
Pan ddychwelais i Lanrwst ymhen blynyddoedd cefais fod enw newydd ar y pistyll—enw Saesneg erbyn hyn! "Grey Mare's Tail" oedd yr enw newydd. Ni wn pwy a'i bedyddiodd ag enw Saesneg ac ni ddefnyddiais erioed yr enw newydd. I mi "pistyll ffordd Scotch" yw, ac a fydd.
O dŷ Nain Ty'n Graig y bûm i weld llyn Geirionydd y tro cyntaf. 'Roeddwn yn eneth pur fach pan aeth Mam â ni un haf yn ôl ei harfer i edrych am Nain. Aeth â ni ymhellach i weld y llyn a cholofn Taliesin. (Dwedid mai'r Arglwydd Willoughby d'Eresby a gododd y gof-golofn).
Dyna'r olwg orau a gefais ar y gof-golofn. Ond cefais achos arall i gofio'r ymweliad, trwy i mi gael dolur gwddf pur ddrwg ar ôl bod. Mynnai Nain mai gwynt oer o'r llyn a achosodd yr aflwydd, ond beth bynnag am hynny bu'n rhaid imi wisgo gwlanen goch a saim gŵydd am fy ngwddf am beth amser.
Ar un adeg cynhelid Arwest bob blwyddyn wrth y gof-golofn. Ni wn pa bryd y sefydlwyd hi ond gwn i Bob fy mrawd fod yn aelod selog pan yn ifanc, ac yr oedd ganddo ffugenw. Gwilym Cowlyd fyddai'r prif arweinydd. Ni wy'n meddwl i neb fyw yn Nhy'n-y-Graig ar ôl i Nain farw. Bwthyn bach to gwellt oedd-dim ond cegin a siamber a phwt bychan o ardd. Er mai ym mhlwyf Llanrhychwyn yr oedd, eto 'roedd dwy filltir rhyngddo a phentre tlws Llanrhychwyn. I lawr i Drefriw yr âi Nain i'r capel—i lawr hen Allt yr Ysfa. Nid wyf yn meddwl imi erioed weld gallt mor hir ac mor serth, yn cychwyn o Lanrhychwyn ac i lawr y goriwaered serth i Drefriw. Ni fûm erioed yn cerdded i fyny'r allt—'roedd mynd i lawr yn ddigon; eto dyma'r ffordd y dringai Nain o'r capel bob Sul, haf a gaeaf. Cariai "gannwyll lanter" o dan ei siôl yn y gaeaf i oleuo tipyn ar y ffordd unig yn nhywyllwch y nos a'r coed. Yr adeg honno yr oedd llethrau'r bryniau i gyd wedi eu gwisgo â choed mawr. Ni chlywais sôn iddi erioed deimlo ofn; mae'n rhaid fod ei sêl yn gryfach na phob ofn.
Gyda llaw, geilw fy mrawd John, y diweddar Dr. Lloyd Williams yn y gyfrol gyntaf o'i Atgofion—yr hen allt yn "Allt yr Inco". Ond "gallt yr Ysfa" a glywais bob amser gan Nain. Pwy oedd yn iawn ni wn. Dwg yr enw "Gallt yr Inco" i'm cof ddigwyddiad cyffrous iawn a gymerodd le yr adeg honno, ym mhentref bach tawel Llanrhychwyn. Heb fod ymhell o ben yr allt 'roedd tyddyn bychan o'r enw "Penyrallt Inco". Yno y bywiai hen lanc, a Shani, morwyn mewn tipyn o oed i edrych ar ei ôl. Nid oedd yr hen lanc yn cyfathrachu llawer â'i gymdogion. Dywedid ei fod yn hen frawd gwybodus a darllengar iawn, ac yn uwch o'i ysgwyddau i fyny na neb arall yn yr yn yr ardal.
Sylwodd rhai o'r pentrefwyr agosaf nad oeddynt wedi gweld Shani'r forwyn o gwmpas y lle ers tro byd. Dyfaler, beth allai fod wedi digwydd iddi, a gofynnwyd i'r hen lanc a oedd Shani'n sâl. Dwedodd yntau mai wedi mynd i ymweled â'i theulu tua Dinbych yr oedd, a hynny fu am y tro. Ymhen amser—a dim hanes o Shani'n dod yn ôl—anfonodd un o'r cymdogion at y teulu i Ddinbych i ofyn am hynt Shani. Cawsent yr ateb nad oeddent wedi clywed oddi wrthi ers amser maith, ac na wyddent ddim o'i hanes. Erbyn hyn 'roedd y stori'n ferw gwyllt trwy'r fro. Yr unig un nad oedd yn petruso dim, nac yn gwneud ymgais o gwbwl i gael allan lle yr oedd, oedd yr hen lanc. O'r diwedd, daeth y straeon i glustiau'r awdurdodau, a chymerwyd yr hen frawd i'r carchar ac yn y man i ymddangos mewn llys barn. Ond, ni chafwyd rhithyn o dystiolaeth i brofi dim yn ei erbyn, a gollyngwyd ef yn rhydd. Bywiodd am y gweddill o'i oes ar ei ben ei hun fel adyn ym Mhenyrallt Inco. Gwelais ef lawer gwaith yn dod i'r farchnad neu'r ffair yn Llanrwst. 'Roedd yn hen frawd tal a llydan o gorff. Gwisgai'n drwsiadus mewn côt ddu a het silc, ond byddai rhyw iâs yn dod drosom wrth iddo fynd heibio.
Cymerwyd ef yn glaf iawn un diwrnod, ac 'roedd yn amlwg nad oedd adferiad iddo. Bu llawer yn gobeithio y buasai'n taflu rhyw olau ar ddiflaniad Shani, ond beth bynnag a wyddai, aeth â'r gyfrinach gydag ef i'r bedd. Hyd y gwn i, ni chafodd neb wybod hyd y dydd heddiw beth a ddigwyddodd i Shani.
Ymhen blynyddoedd, a minnau erbyn hyn yn briod, aeth rhai ohonom am dro hyd y ffordd y byddai Mam yn mynd â ni at lyn Geirionydd. Ni welwn lawer o ramant yn y llyn, dim ond mynyddoedd moelion o'i gwmpas. Nid oedd fywyd yn y llyn; ni allai pysgod fyw yno ac felly nid oedd na chychod na physgotwyr; dim ond distawrwydd. Euthum heibio yr hen Dy'n-y-Graig, a thrist oedd gweld yr hen fwthyn lle y buom yn chwarae a mwynhau ein hunain flynyddoedd lawer yn ôl, erbyn hyn yn adfeilion. Meddyliais am Nain yn dringo'n selog i fyny'r allt serth, a'i channwyll lanter yn taflu golau adfeilion- gwan o'i chwmpas. Aethom i chwilota yn yr adfeilion am rywbeth bach i gofio am yr hen amser fu. Ond er chwilota ni chawsom ond un peth—dalen o hen Feibl Nain.
TRI LLYN
NID oes angen imi ddarlunio'r llynnoedd sy'n gorwedd ym mreichiau'r mynyddoedd uwchlaw yr hen Afon Fawr. Erys eu harddwch i'r sawl a'i ceisia. Nid ydynt i gyd yn hollol fel ag yr oeddent yn y dyddiau gynt. I raddau bu llaw dyn yn brysur yn dinistrio ac yn creithio'r gogoniant o'u hamgylch, ac yn caethiwo eu rhaeadrau. Llenwir fy meddwl ag atgofion peraidd o'm haml droeon i weld y llynnoedd a'r rhaeadrau—pryd y byddai pob cam o'r ffordd yn dwyn pleserau newydd i'r llygaid. Erys y pleserau hyn hefyd i'r sawl a ddewiso gerdded llwybrau'r bryniau yn hytrach na gwibio mewn peiriant o le i le.
Ysgrifennaf am rai o'r pethau nad ydynt mwyach; nid, cofier, er cofnodi teimlad o golled, ond am y llawenydd o'u cofio. Daw enw pob llyn a rhaeadr â llu o atgofion o bob math i'm meddwl heb eu ceisio ac yn ddigon di-batrwm. Daw rhyw stori y fan yma, rhyw amgylchiad y fan draw, heb unrhyw reswm dros iddynt aros yn fy nghof. Felly, 'rwyf am adael i'm pin grwydro ar ei hynt i ganlyn fy meddyliau am y tri llyn a adwaenwn orau.
'Roeddwn yn fwy cyfarwydd â Llyn y Parc na'r llynnoedd eraill am ei fod gymaint yn nes i Lanrwst. Dyma un o'r llynnoedd bach mwyaf prydferth a welais yn unman. Gorwedd yng nghesail y bryniau rhwng Llanrwst a'r Betws. Tyfai'r coed i lawr at ymyl y llyn, ac ar ddiwrnod o haf ac awyr las edrychai'r llyn fel gemwaith glas mewn ffrâm werdd. Ni fyddai llawer o ymwelwyr yno; yn wir ni chofiaf inni gyfarfod yno â neb. Caem eistedd wrth yr ymyl a theimlo'r distawrwydd. Torrwyd y distawrwydd yn unig gan ambell ysguthan felancolaidd, neu ganu adar yn y coed, a sŵn cysglyd y dŵr yn cyffwrdd â'r traeth. Unwaith, pan oeddem o dan hud y tawelwch a'r olygfa, yn eistedd yn ddistaw ac yn ddisymud, gwelsom gadno yn sefyll am eiliad byr ac yn edrych arnom cyn llithro o'r golwg drwy'r coed.
Dywedai Nhad y byddai'r llyn, pan oedd ef yn llanc ifanc, yn enwog am samon ac y byddai llawer iawn o botsio samon yno er gwaethaf y cipar. 'Roedd mab hynaf yr Hen Law yn botsiar heb ei ail meddai Nhad, a daliodd aml i samon braf yn y llyn. Yn anffodus daliodd y cipar ef un tro a chafodd ddau fis o garchar am y trosedd.
Yr un ffordd a gymerem at y llyn bob amser—heibio Castell Gwydyr ac i fyny drwy'r coed ar hyd ffordd drol reit dda. Caem ambell gip-olwg drwy'r coed ar y fod coed dyffryn ymhell islaw, ond ni welid fawr gan y coed yn dew ar hyd y ffordd. Yn wir, byddai'r holl ffordd o'r dref yn goediog. Tyfai rhes o goed mawr talfrig o'r Bont Fawr o bobtu'r ffordd at y Pren Gwyn, i greu hanner milltir syth o'r lôn goed harddaf a welais erioed. Cofiaf, adeg ymweliad y Dug a'r Duges York, i'r pwyllgor croeso grogi lanterni papur o bob lliw ym mrigau'r coed ac ar draws y ffordd ar hyd y Lôn Goed, ac yn y nos wedi eu goleuo 'roeddent fel llysiau o wlad hud.
Dyma'r newid mawr heddiw. Collwyd llawer o'r coed adeg y Rhyfel Mawr cyntaf; collwyd mwy adeg y rhyfel diwethaf. Heddiw mae'r ffordd yn foel o'r Bont Fawr i Lyn y Parc ac nid yw'r hen ffordd ar hyd y llethrau mewn bod. Mae'n wir fod plannu mawr yn mynd ymlaen ac yma a thraw gwelir glesni coed yn dechrau ymddangos ar wyneb y moelenni. Ond, gyda gwahaniaeth dirfawr. Yn yr hen amser gogoniant y llethrau, ar hyd y Dyffryn, fyddai lliwiau dail y coed yn yr Hydref. Bu Gwydyr yn enwog am genedlaethau am y coed derw hardd, ond yn gymysg, ar y llethrau, tyfai coed cerddin, neu goed criafol fel yr adwaenwn hwynt, a choed ffawydd, bedw a chastanwydd yn ogystal â'r larwydd a'r pinwydd. Yn yr Hydref gwelid y llethrau fel pe bai'r dail wedi eu lliwio'n felyn, yn goch, yn frown, a ffrwyth y coed criafol yn llosgi yn erbyn gwyrdd tywyll y pinwydd mawr.
Gwelir y llyn eto rhyw ddydd mae'n siwr mewn ffrâm werdd, a'r llethrau'n goed i gyd, ond undonog fydd y darlun; cynllun dyn ac nid cynllun natur fydd. Mae'n wir mai cynllun dyn adeg rhyfell arall—rhyfel Napoleon—fu'n gyfrifol am blannu coed derw. Pasiwyd deddf y pryd hynny i orfodi perchnogion tir i blannu coed derw, am y rheswm, meddid, y byddai angen ar Brydain yn y dyfodol pell, am lawnder o goed derw at wneud llongau rhyfel. Ond 'roedd digonedd o le i Natur blannu rhyngddynt.
Gwahanol iawn oedd Llyn Crafnant. 'Roedd y llyn yn gyrchfa i lawer o ymwelwyr o Drefriw ac o Lanrwst. Ni fûm yno pan oeddwn yn blentyn ond pan ddychwelais i Lanrwst i fyw yn wraig ifanc byddwn yn hoff iawn o dreulio hanner diwrnod yno. Ystyriwn y ffordd i fyny o Drefriw yn un ramantus iawn. Dirwyn y ffordd ar yr ochr dde i Gwm Crafnant. Gorchuddiwyd yr afon sy'n ymdroelli trwy waelod y Cwm gan y coed tew ar hyd yr ochr serth. Byddem bron yng nghyrraedd y llyn cyn i'r coed ddarfod a byddem wedyn ynghanol tir mynydd moel a dim ond grug a marchredyn o bobtu. Ni flniwn fyth ar yr olwg gyntaf o'r llyn, mewn tro sydyn yn y ffordd. 'Roedd yn union fel pe bai dalen o lyfr wedi ei throi a darlun ardderchog yn dod i'r golwg-y llyn fel darn o arian ac ambell gwch yn hwylio'n dawel ar ei wyneb; ffermdy bach gwyn ar ochr y llyn a choed o'i gwmpas. Dyma lle y byddai te i'w gael. Ffermdy lled fychan oedd. Nid oedd digon o le yn y gegin i osod byrddau te ac ar y tân oedd yr unig le i ferwi dŵr. Grât lydan hen ffasiwn oedd yno a phentan mawr ar bob ochr. Ar un ochr 'roedd wrn mawr a thap iddo i ollwng y dŵr poeth, ac ar yr ochr arall y tegell mwyaf a welais erioed. Coed a losgid gan mwyaf; 'roedd llawnder o goed tân yn yr ardal. Y tu ôl i'r gegin mewn ystafell fechan byddai dwy neu dair o ferched yn brysur wrthi'n torri plateidiau o fara 'menyn ac yn golchi llestri. Felly, yn yr awyr agored o dan y coed y caem de, ar y lawnt hir o flaen y tŷ. Gosodid yno bedwar neu bump o fyrddau hir a llian gwyn drostynt, a meinciau o bobtu.
Cedwid y fferm gan frawd a chwaer. Bywient yno pan gaed y llyn a'r tir o'i gwmpas yn anrheg i dref Llanrwst gan y bonheddwr James o Ddyffryn Aur, Llanrwst, ac yr oedd caniatâd i'r ddau fyw yn y ffermdy ar hyd eu hoes os mynnent. Cofiaf Miss Williams fel y byddai yn hwylio'r te, ei gwallt gwyn fel arian a'i hwyneb siriol, yn mynd a dod o gylch y byrddau: "Ydi'r te yn ddigon cryf, fuasech chi'n leicio rhagor o de yn y tebot?" "Gymerwch chi ragor o fara brith, neu fara Crafnant?" "Roedd hwn yn fara spesial iawn a ddylinai Miss Williams ei hun. Credaf fod llefrith a wyau ynddo, ac hwyrach, ymenyn. Beth bynnag am hynny 'roedd yn flasus dros ben. Wyth geiniog fyddai pris y te, gyda chymaint o fara brith, bara Crafnant a jam ag a ddymunem. Yn wir ni fyddai Miss Williams yn tybied i ni fwyta hanner digon. Hanner pris fyddai i blant, er y byddent yn bwyta ddwywaith mwy na'r rhai hŷn!
Credaf fod Miss Williams yn hŷn o flynyddoedd na'i brawd. 'Roedd gwallt a locsyn y brawd yn ddu fel y frân. Cario dŵr o'r llyn ac edrych ar ôl y cychod oedd gwaith y brawd (a'r fferm fechan wrth gwrs). Eisteddai am hydion ar un o'r cychod i ddisgwyl cwsmer ac i synfyfyrio. Nid wy'n meddwl fod llawer o awydd twtio ynddo a barnu wrth y dail poethion a'r dail tafol a godai eu pennau ymhob cwr.
Ymhen blynyddoedd gadawodd y brawd a'r chwaer y ffermdy a'r llyn a chymrodd Cyngor Llanrwst y cyfle i ail wampio'r hen dŷ cyn ei osod i denantiaid newydd. Codwyd ei furiau'n uwch a gosodwyd to newydd arno. Gwnaed ystafell eang lle y bu hen ysgubor ar un talcen i'r tŷ, i gael ystafell de i ymwelwyr. Cofiaf fynd yno ar ôl i'r "gwelliannau" gymryd lle. Ac O'r gwahaniaeth! Collais wên siriol Miss Williams, a'r teimlad ein bod i gyd fel ymwelwyr yn derbyn croeso i gartref Cymreig. Nid oedd neb yn pwyso arnom i fwyta nac yn hitio os na byddem yn mwynhau'r bwyd. Yn lle te cegin fferm, te fel te siop a gawsom, bara siop a theisennau siop—hyn a hyn o frechdanau i bawb am y pris a'r pris. Mae'n wir fod yno ddigon o fwyd (am bris), fod y lle wedi tacluso'n rhyfeddol oddi allan; eto 'roedd rhywbeth pwysig wedi diflannu. Nid "te Crafnant" oedd mwyach; nid oedd dim i'w wahaniaethu oddi wrth unrhyw de siop, ac ni ddychwelais yno wedyn i gael te.
Daw sôn am Grafnant â dwy stori i'm meddwl bob amser. Lawer gwaith y bu i'm plant ofyn: "Dwedwch stori bresus Huw", neu "Dowch i ni gael hanes William yn mynd i Lundain". Er i mi adrodd y ddwy stori ugeiniau o weithiau, ni phallodd y ddwy â chodi gwên. Felly dyma fi'n eu rhoddi ar bapur.
BRESUS HUW
Flynyddoedd yn ôl, cyn dyddiau'r car modur, bu i wraig cyfaill inni dorri ei choes mewn damwain flin, fel na allai symud am hydion. Yr adeg honno golygai torri coes rhyw ddeufis o wely. Pan ddechreuodd ei choes wella 'roedd yn ofynnol iddi wisgo heyrn o bobtu'r goes i'w helpu i gerdded tipyn. Erbyn hyn 'roedd yn dywydd teg iawn yng nghanol yr haf a meddyliodd Huw ei gŵr y buasai trip i Grafnant mewn cerbyd yn lles mawr iddi.
Bu cryn drafferth cael gafael ar gerbyd ar fyr rybudd a bu'n rhaid bodloni ar gerbyd digon anolygus. Cerbyd agored oedd, y sort a elwid yn basket car, â lle ynddo i rhyw dri bob ochr i eistedd gyferbyn â'i gilydd. Felly gwahoddodd Huw dri chyfaill i ddod ar y trip. Llanc pur ddwl oedd y gyrrwr ac ni wyddai fawr am yrru. Beth bynnag, er yr holl anawsterau cychwynnwyd yn dalog a phawb mewn hwyl dda.
Ar y daith i fyny i Grafnant 'roedd llecyn cul o'r ffordd heb na wal na chlawdd rhyngddo a'r dibyn. 'Roedd yn ofynnol i'r gyrrwr ofalu rhag nesáu'n rhy agos at yr ymyl. Gofalodd gadw pen y ceffyl rhag yr ymyl, ond ni feddyliodd gadw golwg ar yr olwyn ac yn sydyn llithrodd ochr chwith y cerbyd dros yr ymyl. Yn ffodus, tyfai'r coed mor agos i'r ymyl ac mor glos i'w gilydd fel iddynt gynnal y cerbyd i fyny a'i gadw rhag disgyn i waelod y cwm. Taflwyd un o'r cyfeillion i ganol y prysgwydd; cafodd un ohonynt ei hun yn eistedd ar gangen o goeden, hanner ffordd i fyny'r bôn. Huw yn unig a lithrodd rhywfodd rhwng y coed gan rolio i lawr am lathenni at droed coeden fawr. Ac yno gorweddai'n griddfan ac yn tuchan. Mynnai ei fod wedi ei anafu'n dost. "Hogia annwyl 'rwyf wedi cael damwain ofnadwy. Mae ar ben arnaf". Rhuthrasant i lawr ato mewn dychryn. "Oes gen ti boen garw Huw bach?" "Oes, ofnadwy", meddai, "Mae 'mherfedd i'n dechre dod allan. O be wna' i! Byddaf wedi marw ymhell cyn i ddoctor gyrraedd". ""Toes dim posib fod dy berfedd yn dod allan", meddai un. "O ydi yn wir, 'toes dim sy'n sicrach, 'rwyn ei deimlo'n llithro allan, ac mae poen difrifol arnaf". Edrychent mewn ofn a braw ar Huw, ac aeth un ohonynt, â thipyn llai o ofn na'r lleill, i geisio agor ei ddillad er mwyn gweld maint y dolur. Datododd ei gôt a'i wasgod a chododd ymyl ei grys yn wyliadwrus, ac yn sydyn dechreuodd chwerthin—ha! ha! a daliodd i chwerthin nes i'r dagrau lifo. "Huw druan", meddai, "wyddost ti beth yw'r perfedd sy'n llithro allan? Dy fresus sydd wedi rhwygo!" Cododd Huw ar ei eistedd, ac yn wir felly 'roedd. A'r "boen difrifol?" Dim ond blaen main rhyw gangen wedi rhwygo ei drowsus o'r tu ôl ac yn ei bigo. Ynghanol y chwerthin mawr clywyd llais y wraig: "Huw fedra' i ddim codi". 'Roeddent wedi anghofio popeth amdani! Dyna lle yr oedd—brigyn wedi cydio'n dynn yn heyrn ei choes fel na allai symud. A'r syndod oedd na chafodd neb na briw na dolur; yr unig ddifrod oedd i fresus a throwsus Huw.
Bu blynyddoedd cyn i gyfeillion Huw beidio â'i gellwair am golli ei berfedd!
MYND I LUNDAIN
Un tro, bu i gynrychiolwyr o Gyngor Llanrwst fynd ar ryw achlysur i Lundain. 'Rwy'n tybied mai cwestiwn o gyfraith oedd, yn ymwneud â hawliau dŵr neu rhywbeth cyffelyb. Modd bynnag, ymysg y tystion 'roedd hen frawd o ffarmwr o gymdogaeth Cwm Crafnant—hen lanc o'r enw William. 'Roedd mynd ar daith i Lundain yn fentar fawr iawn i William. Nid wy'n meddwl iddo fod fawr pellach na Llanrwst o'r blaen.
Cafodd het a macintosh newydd sbon at y daith bwysig, ac er fod y facintosh yn llawer rhy laes iddo, yn cyrraedd bron at ei sodlau, teimlai'n ŵr bonheddig yn y ddiwyg newydd. Heblaw'r facintosh newydd cariai William barsel mewn papur llwyd, a phâr o slipars carped newydd ynddo. Dyma ei unig luggage. Gan nad oedd erioed wedi arfer gwisgo crys nos, cysgai yn ei grys gwlanen cyffredin. Wel, dyma'r cwmni'n cychwyn o Lanrwst. Bob tro y byddent yn symud o un trên i drên arall baglai traed William yn y facintosh laes nes i'r parsel papur llwyd a'r slipars scrialu hyd y platfform, un yma ac un acw rhwng traed y teithwyr, er mawr ddifyrrwch iddynt.
Wedi cyrraedd Llundain (lletyent i gyd yn yr un gwesty), dyma ddechrau problemau William. Yr hyn a'i poenai'n fwy na dim oedd sut i ymddwyn amser pryd bwyd. Edrychai'n syn ar y rhes o gyllyll a ffyrc a llwyau ar y bwrdd o'i flaen "Beth andros wna' i â'r holl gelfi 'ma hogia?"
Methodd y cwmni'n lân â'i ddiddyfnu o'r arferiad o yfed ei de neu goffi o'r soser. Dyna fel yr oedd wedi arfer yfed ar hyd ei fywyd a methai â deall i ba bwrpas arall yr oedd y soser. Felly bu'n rhaid iddynt roi'r gorau i geisio ei ddarbwyllo, ac o'r soser yr yfodd William.
Er fod y tywydd yn hynod braf ar hyd eu arhosiad, gwrthododd William yn bendant fynd allan lathen heb ei facintosh a'r parsel papur llwyd o dan ei fraich.
Un o'i ddiddordebau mwyaf oedd gweld y ceffylau hardd ar hyd strydoedd Llundain. Sylwer mai oes y ceffylau oedd, pan nad oedd y car modur ond yn ei fabandod. Gan geffylau y tynnwyd y bwses. Nid oedd William erioed wedi gweld y fath geffylau o'r blaen, yn enwedig ceffylau hardd y bragdai a fyddai'n tynnu'r ceir hir a'u barilau cwrw. Y drwg oedd y mynnai sefyll yng nghanol y traffic i edmygu'r anifeiliaid "Diawch hogia, dyma i chi bâr o geffylau da". 'Roedd yn dda nad oedd William yn deall fawr o Saesneg neu buasai rhegfeydd y gyrrwyr, am iddo ddal y traffic i fyny, yn merwino ei glustiau.
Y noson olaf yn Llundain, ar ôl gorffen y gwaith, penderfynodd y cwmni fynd i'r Music Hall, Alhambra, a oedd mewn bri mawr yr adeg honno, un o'r rhai mwyaf yn Llundain. Y broblem fawr oedd—"Beth wnawn â William?" Gwyddent nad âi yr un o'i draed i'r fath le pe gwyddai ei natur. Eto, nid oeddent am ei adael ar ei ben ei hun yn y gwesty. Teimlent yn gyfrifol amdano, gan na siaradai ond ychydig o Saesneg. O dan yr amgylchiadau penderfynwyd mynd â William i'w canlyn—doed a ddelai. Yr unig beth a wyddai William oedd ei fod yn mynd i ryw gyfarfod mawr.
Wedi cyrraedd yr Alhambra a mynd i mewn, edrychodd o'i gwmpas mewn syndod. Ni welodd erioed o'r blaen y fath wychder—galeri uwch ben galeri yn llawn o bobl—goleuadau ac addurniadau o bob lliw a llun. 'Roedd erbyn hyn wedi ei syfrdanu.
Tybiodd mai rhyw gymanfa fawr oedd i ddod, a gofynnodd i un o'r cyfeillion "Oes pregeth i fod?"
Toc, ar ôl i'r Gerddorfa diwnio a dechrau chwarae, cododd y llen. Beth a welai William ar y llwyfan ond llu o ferched a nemor ddim amdanynt ond paent yn dawnsio rhyw ddawns ryfedd. Ond, nid dawns a welodd William, ond rhes o ferched yn cicio eu coesau i fyny am yr uchaf. Dychrynodd weld y fath anfadrwydd. Trodd lygad llym ar ei gyfeillion a meddai "Hogia, 'rydach chi wedi dod â mi i uffern o le". Ac er gwaethaf pawb mynnodd fynd allan, ac allan yr aeth cyn gynted ac y gallai o'r fath le pechadurus. Yn ei frys, wrth fynd i fyny grisiau'r galeri at yr exit, baglodd ei draed yn y facintosh laes nes y syrthiodd ar ei bedwar a phawb yn edrych yn wgus ac yn gweiddi "ust" arno. Yn y godwm llithrodd y ddwy slipar ymhell rhwng traed y gwrandawyr a dyna lle 'roedd William ar ei grafangau yn ymbalfalu amdanynt. 'Roedd yn benderfynol nad âi allan hebddynt.
O'r diwedd llwyddodd i fynd allan, ef a'i barsel. Nid oedd yr un o'i gyfeillion wedi cynnig mynd gydag ef. 'Roeddent wedi talu am eu seddau ac am gael gwerth eu harian. Nid oedd gan William syniad i ba gyfeiriad i geisio'r gwesty ac nid oedd ganddo ddigon o Saesneg i holi'r ffordd, felly 'doedd dim i'w wneud ond aros wrth drws i'r "hogiau" ddod allan.
Daeth plismon heibio. Gwelai olwg pur amheus ar William yn ei facintosh a'i barsel o dan ei fraich, ac yn sefyll fel post heb symud. "Move on please", meddai. Nid oedd gan William syniad beth oedd "move on". Gwelodd y plismon nad oedd yn deall a gwnaeth amnaid â'i ben a'i ddwylaw. Deallodd William yr iaith honno'n iawn ac aeth i fyny'r stryd am ychydig lathenni a phan oedd y plismon o'r golwg cerddodd yn ôl at y drws i wylio. Toc, daeth plismon arall heibio. Erbyn hyn 'roedd William yn deall ystyr "Move on", ac yn ufudd fel o'r blaen symudodd lathen neu ddwy i fyny'r stryd. Ar ôl hir aros daeth y cyfeillion allan a chymaint oedd ei falchder o'u gweld fel yr anghofiodd ei ddicter yn eu herbyn am ei fwrw i'r fath le.
Trannoeth, trodd y cwmni gefn ar y brifddinas i gychwyn tuag adref. Cyrhaeddodd William adref yn ddiogel, a'i facintosh a'r parsel papur llwyd. Bu'r rhyfeddodau a welodd yn Llundain yn destun siarad iddo am ei oes. Deuai "Pan oeddwn yn Llundain erstalwm" i'w sgwrs byth a hefyd, a'r rhyfeddodau'n tyfu fwyfwy wrth eu hail-adrodd. Ni chlywodd neb iddo achwyn am yr Alhambra a'r hyn a welodd yno. Synnwn i ddim mai'r unig ramant fu yn ei fywyd oedd mynd i Lundain, a synnwn i ddim chwaith nad oedd yr Alhambra, er gwaethaf ei fraw, yn rhan bwysig o'r rhamant. *** Ni fûm ond ychydig weithiau yn ymweld â llyn Cowlyd, gan ei fod ymhell o Lanrwst ac yn uchel yn y mynyddoedd, a'r dringo i fyny ar hyd ochr serth y mynydd rhwng Dolgarrog a Threfriw yn galed. Y tro diwethaf i mi ddringo i Gowlyd, 'roedd yn ddiwrnod poeth anarferol ac nid oedd cymaint â chysgod coeden ar y ffordd. Cawsom ein poeni ar hyd y ffordd gan haid o wybed mawr. Nid oedd diben inni geisio eu chwipio â marchredyn; dalient i'n herlid. Ond wedi inni gyrraedd copa'r mynydd diflannodd y gwybed—ni wn i ble. 'Roedd yn union fel pe bai ganddynt gynefin, math o "fly belt", a gwae i bawb wrth basio drwy'r belt. Ni fûm erioed mewn man mwy unig ac anghyfannedd. Nid oedd ond mynyddoedd moelion o'n cwmpas ymhobman, a distawrwydd llethol; dim sŵn ond brefiad ambell i ddafad. Ni welsom yr un wyneb byw ar y daith ond gwraig ffermdy bychan rhyw hanner milltir o'r llyn, lle y cawsom groeso cynnes er mai estroniaid oeddem iddi. Mynnodd wneud te i ni ac wrth gwrs ni feiddiem gynnig tâl. Dyma'r hen letygarwch fyddai'n nodweddiadol ynghanol y wlad y pryd hynny. Gofynnais iddi "Fyddwch chi'n teimlo'n unig mewn lle mor anghysbell?" "O na fyddaf," meddai, "mae yn frenin o'i gymharu â Chwm Eigiau lle 'roeddwn yn byw o'r blaen. 'Roedd fy ngŵr yn fugail yno. Ni fyddai'n ddim inni ar dywydd caled yn y gaeaf fod am dri mis neu bedwar heb weld na chlywed wyneb byw ond y defaid". 'Roedd ganddi amryw blant mewn oed ysgol. Aent tros y mynydd o Gowlyd yr holl ffordd i Drefriw ac ar dywydd mawr yn y gaeaf anfonid y gwas gyda'r gaseg i'w cyrchu dros y mynydd.
Wrth sôn am Gwm Eigiau cofiaf stori a glywais gan hen wraig o Lanrwst am ŵr a gwraig o Gwm Eigiau, yr hen ŵr wedi treulio oes yn y Cwm fel bugail, yn byw mewn bwthyn bychan mewn lle hynod o anghyfannedd. Ar dywydd caled y gaeaf 'roedd bron yn amhosibl mynd ato. Un gaeaf cymerwyd yr hen ŵr yn wael iawn. Gwyddai'r hen wraig nad oedd y diwedd ond mater o amser. 'Roedd yn aeaf eithriadol o lym, rhew caled a lluwchfeydd o eira bron wedi cuddio'r bwthyn bach, a gweddi daer yr hen wraig oedd ar i'r Bod Mawr ei arbed nes i'r rhew a'r eira doddi rhag iddo fod yn gorwedd heb ei gladdu, hwyrach am wythnosau.
Soniwn lawer am ddod â bywyd cefn gwlad yn ôl. 'Rwyn siwr na fynnem ddod â phopeth yn ôl fel ag yr oedd.
I mi, gogoniant Llyn Cowlyd a Llyn Eigiau fyddai'r rhaeadrau a dywalltai ohonynt i lawr y goriwaered serth, ar eu ffordd i'r. Afon Fawr—Rhaeadr Dolgarrog a Rhaeadr Porthllwyd. Rhuthrent trwy gafnau mawr yn y creigiau ac yr oedd Porthllwyd o leiaf ddau gan trodfedd o uchder. Caethiwyd rhan helaeth o'u gogoniant adeg y Rhyfel Mawr cyntaf a chreithwyd ochr y mynydd â phibellau mawr i gludo'r dŵr o Gowlyd ac o'r Eigiau i'r peirianwaith yn y dyffryn islaw.
Dros chwarter canrif yn ôl ceisiodd rhaeadr Dolgarrog ryddhad o'i chaethiwed. Torrodd argae'r llyn un noson o storom a rhuthrodd llifeiriant ofnadwy i lawr y llethrau serth gan ysgubo popeth a safai ar ei ffordd. Treiglodd greigiau anferth i lawr fel "marblis" a chladdwyd rhan o'r pentre bach yn y dyffryn o dan y llanastr. Er fod natur erbyn heddiw wedi cuddio'r creithiau llymaf â glesni, ac er fod y dyfroedd yn awr mewn tawel gaethiwed, eto erys ôl y llifeiriant yn yr agen ddofn a rwygwyd drwy'r creigiau. Wrth edrych ar y dinistr ar y pryd teimlwn fy mod yn canfod gwrthryfel yr hen lyn a'i dyfroedd yn erbyn ymyrraeth dyn.
HELYNT EISTEDDFOD
PAN briodais, dros 71 mlynedd yn ôl, euthum i fyw i'r Gaerwen lle yr oedd fy ngŵr, W. H. yn orsaf feistr yn ei hen gartref. Pentref bychan oedd y Gaerwen ac ynddo ddau gapel ac Eglwys y Plwyf. Capel y Methodistiaid Calfinaidd oedd y capel mwyaf o lawer; yn wir 'roedd yn anarferol o fawr i bentre mor fychan. Yn naturiol, o gwmpas y capel y trodd bywyd y pentre gan mwyaf ac aelodau'r capel fyddai'r arweinwyr ymhob achos. Felly, cyn i mi sôn am helynt un eisteddfod, rhaid darlunio tipyn o'r cefndir.
Yn yr adeg y soniaf amdani perthynai i'r capel Calfinaidd luaws o fechgyn ifanc da a gweithgar iawn, o dan weinidogaeth y Parch. Robert Hughes. A dweud y gwir, 'roedd rhai o'r bechgyn yn dipyn o wrthryfelwyr yn erbyn culni'r gweinidog a'i duedd i geisio cario allan reolau'r Cyfarfod Misol i'r lythyren. Llawer fu'r brwydro rhwng y bechgyn a'r hen weinidog, ond ildiai'r hen frawd os y teimlai fod cydymdeimlad yr eglwys o blaid y bechgyn. John Hughes, brawd y gweinidog oedd y Pen Blaenor—dyn gwahanol iawn i'w frawd. 'Roedd yn dal, a wyneb glân ganddo, ac yr oedd yn hollol ddidderbyn-wyneb. Ni ofnai ddweud ei farn yn blaen wrth na phregethwr na neb arall. Eto 'roedd yn barchus gan bawb oherwydd ei onestrwydd. Nid wy'n siwr nad oedd ar adegau yn gymaint o wrthryfelwr â'r bechgyn!
'Roedd enw y Parch. James Donne o Langefni'n gyfarwydd iawn. Cyfrifid ef ymhlith pendefigion Methodistiaid Calfinaidd Môn. 'Roedd golwg urddasol arno yn y pwlpud. 'Roedd yn ddyn tal a siaradai'n hamddenol a phob gair yn ei le. Un bore Sul pregethai yng nghapel y Gaerwen, ar bwnc tu hwnt i ddealltwriaeth John Hughes a llawer eraill. Aeth yr hen flaenor ato ar ddiwedd yr oedfa a gofynnodd iddo: "Dywed imi, am beth y buost yn caboli yn y pwlpud y bore yma?" Syllodd James Donne arno mewn syndod. "Caboli a ddywedsoch chi John Hughes?" "Ia, caboli a wnest a dim arall. Cofia os y byddi yn dod yma eto i bregethu rhaid iti bregethu fel y medr pawb dy ddeall ac nid pentyrru geiriau ar ei gilydd nad oes neb yn deall eu hystyr". Prin rhaid dweud i James Donne ddigio drwyddo draw wrth yr hen flaenor am feiddio ei ddwyn i gyfrif.
Clywais sôn am dro arall pan fu i'r hen flaenor bechu bron yn anfaddeuol am ei siarad plaen.
Pan 'roedd John Williams Brynsiencyn yn fachgen ifanc yn dechrau pregethu câi aml gyhoeddiad i'r Gaerwen. Tomos Owen oedd y dechreuwr canu yn y capel ac yr oedd gan John Hughes feddwl uchel iawn ohono fel dyn ac fel Cristion. Dyn nerfus iawn oedd Tomos Owen a phan fyddai ei nerfau'n ddrwg iawn gweithiai ei wyneb ymhob siap yn ddiarwybod iddo ei hun. 'Roedd ganddo gôr da yn y capel ac aeth un tro â'r côr i gystadlu i Frynsiencyn i gyfarfod cystadleuol. 'Roedd yn nerfus dros ben ar y llwyfan a'i wyneb druan yn troi ymhob siap ac ystum.
Ni wyddai John Williams ddim am Tomos Owen. Ni wyddai ddim am natur yr ystumiau.
'Roeddent yn ymddangos yn ysmala iawn iddo, a chwarddodd am ei ben. Pe buasai'n gwybod yr amgylchiadau ni fuasai ar gyfrif yn y byd yn gwawdio. Beth bynnag am hynny, daeth y peth i glustiau John Hughes, a'r tro wedyn y daeth John Williams i'r Gaerwen aeth John Hughes ato ar ddiwedd y gwasanaeth ac meddai wrtho: "Clywais dy fod wedi chwerthin am ben Tomos Owen yn y Bryn acw. Cofia di 'machgen i dy fod wedi gwneud gwawd o ddyn gwell o lawer na thi dy hun". Digiodd John Williams yn fawr wrtho am ei feirniadu mor llym a bu am amser na dderbyniai gyhoeddiad i'r Gaerwen.
'Roedd yr hen flaenor yn adnabod bechgyn yr eglwys o'u babandod a meddyliai'n uchel ohonynt. Os byddai rhyw drosedd wedi ei gyflawni yn y pentref a rhai o'r bechgyn yn cael eu beio gan y pentrefwyr, gofynnai John Hughes i'r bachgen dan sylw: "Dwed imi'r gwir—oedd gen ti law yn y peth?" Os atebai'r bachgen: "Nac oedd John Hughes", atebai'r hen frawd yn syml, "O'r gorau, 'rwy'n cymryd dy air". A dyna fyddai'r diwedd. Ni wnâi byth amau gair y bechgyn, ac o ganlyniad ni fynnent er dim ddweud anwiredd wrtho.
Hwyrach yr anghofiai'r hen frawd ambell dro mai llanciau wedi tyfu oeddent ac nid plant bach. 'Roedd amryw o'r bechgyn yn nosbarth Ysgol Sul John Hughes, ac yn eu mysg "Efan Jones Half Moon", bachgen da a gweithgar iawn, bychan o ran taldra a golwg diniwed iawn arno. Fel y dwedid "Ni fuasech yn meddwl y gwnâi ymenyn doddi'n ei geg". Ond 'roedd yn llawn direidi. Gofynnodd yr hen athro iddo un Sul, "Oes gen ti adnod heddiw Efan?" "Oes", meddai Efan, "Na roddwch fwyd rhy gryf i deiliwr rhag iddo gryfhau a thorri'r edau". Cafodd wers hallt gan John Hughes am ei wamalrwydd. Gyda llaw, aeth y bachgen i'r weinidogaeth ymhen amser.
Bachgen da a gweithgar iawn oedd Tomos Efans, a fu'n cadw busnes ym Mhentre Berw, rhyw filltir o'r Gaerwen. Cofiaf hefyd ddau arall, Caerwennydd a'i frawd. Aeth y ddau i Lanfair P.G.—y naill i gadw busnes a'r llall fel ysgolfeistr, ond gan nad oedd ond prin dair milltir rhwng y Gaerwen a Llanfair cymerai y ddau ddiddordeb mawr ymhob mudiad yn yr hen ardal.
Arferai rhai o'r bechgyn direidus yma gyfansoddi rhigymau doniol a pharodïau ar emynau. Bu agos iawn i un parodi droi'n brofedigaeth i W.H. fy ngŵr. Dyma'r rhigwm:
Mae arnaf eisiau sêl
A 'goriad wrth fy watsh,
A chnegwerth fawr o furum sych
I godi bara clatsh.
'R oedd wedi drwg arfer adrodd yr hen rigwm byth a beunydd. Arferid canu emyn ar ganol yr Ysgol Sul, cyn derbyn y casgliadau a gwrando'r llafur. Dyletswydd yr Arolygwr fyddai ledio'r emyn. Un pnawn Sul, pan oedd W.H. yn Arolygwr, wedi canu'r gloch, heb drafferthu chwilio rhif yr emyn, dechreuodd ei hadrodd o'i gof.
"Mae arnaf eisiau sêl
A gor. . . . "
Sylweddolodd ar amrantiad beth oedd ar fin ei ddweud. Aeth yn chwys diferol, ac yn ei ddychryn ni allai yn ei fyw gofio'r ail linell, "A chariad at dy waith". Ni sylwodd neb ar yr anffawd ond bu'n wers iddo am ei oes i beidio â dibynnu gormod ar ei gof.
Nid wyf wedi enwi ond dau neu dri o'r bechgyn. 'Roedd yno amryw eraill—i gyd yn frwdfrydig yn eu gweithgarwch. Dewisais yr ychydig yn unig er dangos y cefndir. Hwyrach y dywed rhai mai cefndir ac awyrgylch pur gul a gawsent. Beth bynnag am hynny bu yn fodd iddynt ddysgu sefyll yn wrol dros y gwir ac i fod yn annibynnol, ac i gymryd rhan flaenllaw nid yn unig yng ngwaith y Capel ond ymhob mudiad da yn yr ardal.
Ymysg y mudiadau a'r sefydliadau lleol nid oedd dim yn fwy poblogaidd nac Eisteddfod undydd y Gaerwen ar ddydd Llun y Pasg. Bu hon yn llwyddiant mawr am flynyddoedd. Credai'r pwyllgor mewn cynnig gwobrwyon sylweddol fel nad oedd prinder o ymgeiswyr a byddai swm da o arian wrth gefn. Cofiaf weld Caerwennydd yn ennill y gadair. 'Roedd plât arian wedi ei osod ar gefn y gadair a'r manylion wedi eu hargraffu arno. Cofiaf Gaerwennydd yn eistedd yn y gadair, ac yn ei ddull ffraeth yn dweud "Wel, beth bynnag a ddigwydd imi gallaf ddweud o hyn allan fod gen i arian wrth gefn".
Oherwydd llwyddiant eithriadol Eisteddfod y Pasg, yn eu brwdfrydedd penderfynodd aelodau'r Pwyllgor ail gychwyn yn y Gaerwen Eisteddfod Gadeiriol Môn. Am ryw reswm nid oedd wedi ei chynnal yn yr Ynys am rai blynyddoedd.
Ehangwyd y pwyllgor i gynnwys cynrychiolaeth o'r ardaloedd o gwmpas a phenodwyd Tomos Evans, Pentre Berw a W.H. yn gyd-ysgrifenyddion, a William Roberts, Cefn Du yn Llywydd. 'Roedd William Roberts yn boblogaidd trwy'r Ynys, ac yn ŵr craff, eang ei syniadau ac yn gerddor da. Er mai dyn canol oed oedd, meddai ar ysbryd mor ifanc ag unrhyw fachgen. Teimlai'r pwyllgor yn gefnog wedi cael dyn o safle William Roberts yn llywydd arnynt.
Y gorchwyl cyntaf oedd tynnu allan restr o danysgrifwyr a chafwyd elw da heb unrhyw drafferth, ond er i'r pwyllgor deimlo'n berffaith ddiogel fod ganddynt swm sylweddol wrth gefn barnwyd y byddai'n ddoeth cael gwarantwyr rhag anffawd annisgwyliadwy. Un o'r rhai cyntaf i W.H. fynd ar ei ofyn oedd Mr. Davies, Treborth, yr Aelod Seneddol dros Fôn. Eri Mr. Davies roi ei enw'n ewyllysgar 'roedd yn amheus iawn a lwyddai'r pwyllgor i gario Eisteddfod bwysig fel hon mewn ardal fechan fel y Gaerwen. Ond wrth gwrs ni wrandawai'r pwyllgor ar amheuon o'r fath ac aed ymlaen yn selog. Penderfynwyd codi pabell i tua thair mil o bobl; y pwyllgor yn ymgymryd â'r cyfrifoldeb am y defnyddiau a Michael Pritchard, saer lleol, i fod yn gyfrifol am osod y babell. Dyma'r camgymeriad mawr cyntaf a wnaed. 'Roedd Michael Pritchard yn grefftwr da dros ben ac yn ddyn gonest, ond nid oedd ganddo brofiad o gwbwl o adeiladu pabell fawr fel hon.
Pan godwyd ochrau'r babell i'w lle sylwodd W.H. nad oedd propiau o gwbwl i gynnal yr ochrau i fyny. Gofynnodd i Michael Pritchard: "Ydach chi'n meddwl fod y babell yn ddiogel heb bropiau i'w chynnal pe bai storom sydyn yn codi?" Tarawodd Michael Pritchard ei law ar ochr y babell, yn falch o'i waith a meddai, " 'Machgen i, mae mor saff â chloch y Bala". Er hynny ni theimlai W.H. yn hapus iawn yn ei chylch. Wedi gorffen y babell bu amryw ohonom ni'r merched yn brysur yn ei haddurno. Cawsom lwythi o frigau coed a dail. 'Roedd dwy res o golofnau coed yn cynnal y to, a rhoed cadwyni o'r dail a'r brigau o gwmpas pob un o'r colofnau. 'Run modd ochrau'r babell a'r llwyfan. Daeth amryw o'r cantorion a oedd i wasanaethu'r Eisteddfod yno, o Langefni, lle y lletyent, i brofi'r acoustics. Cofiaf weld Eos Morlais a James Savage yn y cwmni, ac yr oeddynt oll yn tystio na welsant erioed harddach pabell.
Aethom adref i gyd wedi blino ond yn teimlo'n llawn boddhad. 'Roedd y tywydd yn eithaf tawel; nid oedd yr adeg honno y fath beth â weather forecast i roi gale warning i ni! 'Roedd W.H. a minnau wedi blino cymaint fel na chlywsom y gwynt yn codi a'r gwlaw yn arllwys i lawr ganol nos. Rhwng pedwar a phump y bore dyma guro trwm ar y drws, "Dowch allan rhag blaen, mae'r babell i lawr!" Aeth W.H. yno heb oedi a chafodd fod cynulliad mawr wedi ymgasglu wrth y babell a golwg trist ar wyneb pawb. 'Roedd yn olygfa dorcalonnus. Yr unig ran o'r babell heb ddymchwel oedd y man uwchben y llwyfan. O'r ddwy res o golofnau coed nid oedd un yn sefyll. 'Roeddent i gyd wedi torri fel coesau matsis, yn ysgyrion, a'r gobeithion uchel y noson gynt am Eisteddfod lwyddiannus wedi diflannu fel mwg mewn ychydig oriau.
Y peth pwysig oedd penderfynu beth i'w wneud o dan yr amgylchiadau. 'Roedd yr Eisteddfod i fod i agor drannoeth. Galwyd y pwyllgor i'r maes ar unwaith. Mynnai rhai mai gohirio fyddai orau ond mynnai y mwyafrif mawr ei chario ymlaen gorau gellid, a dechreuwyd ar y gorchwyl rhag blaen am chwech o'r gloch y bore. Pan ddeallodd trigolion yr ardal beth oedd ar droed tyrrent yno o bob cwr i gynnig eu gwasanaeth. Cafodd gwaith y ffermydd lonydd y diwrnod hwnnw, gan fod pob ffarmwr a gwas ffarm wedi dod i helpu ail-godi'r babell. Buont wrthi drwy'r dydd a thrwy'r nos. Erbyn pump bore drannoeth 'roeddent wedi llwyddo i godi ochrau'r babell yn ôl a'u diogelu rhag ystorom arall, ac i ail-osod y braslian ar y to ymhob cyfeiriad ond dros y seddau ôl. 'Roedd y braslian yn y fan honno wedi rhwygo'n anobeithiol. Rhaid felly oedd gadael y seddau ôl yn agored i'r tywydd.
Yn y cyfamser 'roedd mintai ohonom ni'r merched yn aros cyfle i wneud ein rhan—pob un yn cario bwced, brws sgwrio, sebon a chlwt llawr, i sgwrio'r llwyfan a golchi'r llaid oddi ar y seddau. 'Roedd hyd yn oed merch y Person, hen ferch mewn tipyn o oed, yn cario ei bwced a'i brws sgwrio. Nid wyf yn meddwl iddi erioed o'r blaen fod ar ei dau ben glin yn sgwrio. Ond, 'roedd pawb am eu holl egni yn gweithio. Erbyn naw o'r gloch 'roeddem wedi gorffen popeth a allem—a'r Eisteddfod i agor yn swyddogol am ddeg.
Tenau iawn oedd y cynulliad y diwrnod cyntaf, gan fod y si wedi mynd trwy'r ynys a'r siroedd o gwmpas, na fyddai Eisteddfod gan fod y storom wedi dinistrio'r babell. Ar ôl clywed y newydd arhosodd llawer o gorau gartref.
Ychydig o'r cyfarfodydd a gefais, gan fod ein tŷ, fel tŷ pawb yn yr ardal, yn llawn cyfeillion ac ymwelwyr yn disgwyl am ymborth, ac nid oedd modd porthi'r lluaws a mynychu pob cyfarfod.
Cofiaf am un cyfarfod yn arbennig, oherwydd digwyddiad braidd yn annymunol a gymerodd le yno, ynglŷn â'r prif adroddiad. Darn o awdl bur anodd oedd yr adroddiad. Cofier yr hen ddull o adrodd—dewis darn digon cynhyrfus, yna ei or-bwysleisio, a gweiddi ac actio gyda'r breichiau. Ystyrrid llanc ifanc o Sir Gaernarfon yn ben campwr ar y math hwn o adrodd, a chipiai'r gwobrwyon ymhob eisteddfod a chyfarfod cystadleuol ymhob man. 'Roedd, wrth gwrs, yn cystadlu yn y Gaerwen.
Daeth ymhlith y cystadleuwyr ysgolfeistr ifanc o Flaenau Ffestiniog. Torrodd dir hollol newydd mewn adrodd. Adroddodd y darn yn naturiol a chlir, heb or- acennu, bron heb symud ei aelodau. 'Roedd pawb yn dotio a dyfarnwyd ef yn orau a'r llanc o Sir Gaernarfon yn ail. A dyma a gofiaf—y llanc yn dod ar y llwyfan i dderbyn yr ail wobr â golwg gynhyrfus iawn arno, a'i wyneb fel y galchen, a meddai: ""Rwyn dymuno cyf-lwyno'r ail wobr yn ôl i'r pwyllgor a'u cynghori i brynu lle yn irad i iro cydwybod y beirniad". Aeth ferw gwyllt, pobl yma a thraw yn y babell yn protestio, ond cyn i'r sefyllfa waethygu aeth cyfeillion y llanc ifanc ag ef allan o'r babell. (Y diweddar G. J. Williams, "Griff. Williams", H.M. Inspector of Mines, oedd yr ysgolfeistr ifanc).
Diddorol iawn oedd gweld y cynulleidfaoedd yn cynyddu o ddydd i ddydd, fel erbyn diwedd yr wythnos 'roedd nifer y dyrfa'n ddigon boddhaol. Ond, colled ariannol aruthrol fu'r Eisteddfod, a'r peth nesaf oedd wynebu'r ddyled fawr. Penderfynodd y pwyllgor fynd ati rhag blaen, cyn i'r cyhoedd anghofio. Anfonwyd llythyrau at rai o deuluoedd ariannog yr Ynys i ofyn am gymorth ac ni fu ond ychydig iawn a wrthododd y cais. Ac wrth gwrs, fel arfer, aeth W.H. at Mr. Davies, Tre-borth. "Wel", meddai Mr. Davies, "fe ddarfu i mi eich rhybuddio onido nad oedd y Gaerwen yn le priodol i gynnal Eisteddfod wythnos". A meddai W.H., "Nid ar y lle oedd y bai, ond ar y gwynt a'r gwlaw". Gwenodd Mr. Davies. "Rhoddwch fy enw i lawr am £20, ond ofnaf y bydd y ddyled fel maen melin yn crogi am flynyddoedd am wddf y pwyllgor". "'Rwy'n addo i chi", meddai W.H., "y bydd y ddyled wedi ei thalu cyn pen chwe mis". Ond ysgwyd ei ben yn amheus a wnaeth Mr. Davies.
A dyma ddechrau ar y gorchwyl nesaf—cael arwerthiant ar ddefnyddiau'r babell. Gwnaed apêl at ddynion yr ardal am gynhorthwy i dynnu'r babell i lawr a gwneud y defnyddiau yn lotiau. Daeth tyrfa o bob man a phawb â'i holl galon yn rhoi help llaw.
Hawdd oedd gweld, wrth faint y dyrfa a ddaeth i'r arwerthiant fod cydymdeimlad yr holl Ynys gyda'r pwyllgor ac yr oedd pawb fel pe bai am y gorau'n cynnig prisiau uchel. Bu'r arwerthiant yn help o'r mwyaf at doddi'r ddyled.
Penderfynodd y pwyllgor nad oeddent am gynnal cyngherddau at dalu'r ddyled; buasai'n golygu talu costau printio tocynnau a thalu i gantorion. Felly, penderfynodd y merched baratoi te bob pnawn Sadwrn ac apelio am roddion o fwyd tuag at bob te, fel na fyddai'n ofynnol i wario dim o'r elw. Hefyd cytunwyd i wneud ocsiwn o weddillion pob te. Pan ddeallodd ffermwyr yr ardal bwrpas yr ocsiwn, anfonid inni sacheidiau o datws, moron a maip; ymenyn a wyau, ac erbyn y diwedd da byw. Bu'r te a'r ocsiwn yn help mawr iawn i ddod â'r ddyled i lawr. Ymhen deufis cafodd W.H. y pleser o ysgrifennu at Mr. Davies, Treborth i ddweud fod ddyled wedi ei thalu.
Rhaid cyfaddef, wrth edrych yn ôl, y gwelai dynion craff fel Mr. Davies, Treborth ac eraill, nad doeth oedd cynnal Eisteddfod wythnos mewn lle fel y Gaerwen. 'Roedd bron fel pe bai'r elfennau am ddangos i'r pwyllgor fod yn rhaid wrth rywbeth heblaw brwdfrydedd. Pentref bach yw pentre'r Gaerwen hyd heddiw. Nid oedd ynddo ond dwy res o dai o bobtu'r ffordd bôst—tai gweithwyr y rhan fwyaf, ac ambell i dŷ mwy, neu siop fechan; dim gwesty na thŷ bwyta yn nes na Llangefni, bedair milltir o ffordd. Anodd credu sut y bwriedid lletya a phorthi'r miloedd a ddisgwylid, a chofio mai cyn dyddiau'r ceir modur a'r bwses oedd.
Eto, ni fûm erioed yn cydweithio â phobl yn meddu ar y fath wroldeb a phenderfyniad ag aelodau'r pwyllgor, a phentrefwyr ardal y Gaerwen mewn amgylchiadau mor dorcalonnus. Ni fu gwell dynion yn yr Ynys erioed a chofiaf amdanynt bob tro y darllenaf neu y clywaf siarad am Eisteddfod Gadeiriol Môn heddiw. Dynion oeddynt wedi eu gwreiddio yn nhraddodiadau gorau Anghydffurfiaeth. Talaf deyrnged i'w henwau ar draws y blynyddoedd.
HELYNT Y DDRAMA
PAN ymddangosodd nofel Gymraeg gyntaf Daniel Owen—Rhys Lewis—mawr fy'r canmol a darllen arni. Y cwestiwn fyddai ar wefusau pawb oedd, "Ydych chi wedi darllen Rhys Lewis eto?" 'Roedd nofel o'r fath yn amheuthun iawn yr adeg honno. 'Roedd Cymru'n bur amddifad o lenyddiaeth o'r fath, a byddai darllen lawer gwaith drosodd ar Rhys Lewis.
Daeth i feddwl dau gyfaill yn Llanrwst, dau aelod o Gapel Sion, ysgolfeistr yr "ysgol British" Mr. D. J. Williams, a'm gŵr, i geisio gwneud drama allan o'r nofel, er mwyn cael elw at dalu dyled y capel. Aethant ati yn union deg. Ni feddai'r un o'r ddau na syniad na phrofiad am y dull o greu drama. Nid oedd fawr o sôn am ddrama Gymraeg. Ond teimlent fod y cymeriadau yn y nofel mor fyw fel y byddai'n hawdd eu rhoddi mewn drama.
Llwyddodd y ddau i greu drama bur dda a rhoi cymeriadau y nofel i gyd i mewn. Y peth nesaf fu dewis y cwmni a chredaf iddynt lwyddo yn hyn yn ogystal. Hwyrach y bydd o ddiddordeb i mi enwi yr actorion.
Cymerwyd rhan Tomos Bartley gan fachgen o Ffestiniog a weithiai yn swyddfa'r Rhedegydd yn Llanrwst—Evan Pugh. 'Roedd yn gloff, a siaradai'n hamddenol a braidd trwy ei drwyn. Nid oedd yn rhaid iddo wneud dim mwy na bod yn naturiol i wneud Tomos Bartley campus.
Cymerwyd rhan Barbara a Mari Lewis gan ddwy chwaer—Mrs. Hughes a Mrs. Hayes—ac yr oedd y ddwy yn hynod o dda, yn enwedig Mari Lewis. Wrth gwrs 'roedd mwy o gyfle i actio gan Mari Lewis. Cymerwyd rhan Abel Hughes y blaenor gan ffarmwr o'r enw John Roberts, dyn mawr tal, ac yn flaenor yng nghapel bach Bethel y tu allan i Lanrwst. 'Roedd yn gwneud Abel Hughes da iawn. Cymerwyd rhan Rhys Lewis a Wil Bryan gan ddau fasnachwr ifanc yn y dref. T. R. Jones y sadler (tad y Cadben J. Glyn Jones o'r Weinyddiaeth Heddwch, Caerdydd) oedd Rhys Lewis. Rhaid i mi gyfaddef fy mod wedi anghofio enw iawn y bachgen a gymerodd ran Wil Bryan. Fel "Wil Bryan" y bûm yn cofio amdano ar hyd y blynyddoedd. Gwnaeth y ddau eu rhan yn llwyddiannus iawn. Bachgen o Sais wedi dysgu Cymraeg pur glapiog oedd Mr. Brown y Person; D. J. Williams yr ysgolfeistr oedd y proffesor yn y Bala; fy ngŵr oedd Bob y rebel a Mr. Jenkins, a gadwai siop esgidiau yn y dref, oedd y plismon. A dyna'r cwmni'n gryno.
Nid oedd cynhyrchydd i'r cwmni gan nad oedd yr un ohonom â mwy o brofiad na'r llall sut i actio drama, felly pawb â'i farn oedd, a mawr fu'r hwyl a'r mwynhad. "Na wir, fel hyn 'rwyf fi'n gweld pethau", neu "Nid fel yna y bydd Person yn siarad", ac felly'n y blaen wrth ddysgu'r gwaith. Fy rhan i oedd bod y tu ôl i'r llen fel prompter—ac erbyn y diwedd gwyddwn bob gair o'r ddrama ar ei hyd.
Er mwyn amrywiaeth a hwyl trefnwyd i Bob ddianc pan oedd y plismon yn ei arwain i'r carchar, ac i redeg ar draws y llwyfan a'r plismon i'w ddal ar ôl tipyn o ymladdfa rhyngddynt.
Bu'r perfformiad cyntaf yn llwyddiant mawr. Gan ei fod yn rhywbeth mor newydd nid oedd dim critic i bigo beiau! Yn fuan iawn daeth gwahoddiadau inni o bob cyfeiriad i roddi perfformiad. Penderfynodd y cwmni ar ddau beth—yn gyntaf nad oeddent i dderbyn tâl am eu gwasanaeth, dim ond y gost o'u cludo. Ac yn ail, nad oeddent i dderbyn gwahoddiad at ddim ond achos teilwng. Cadwyd at y ddau amod am y ddau dymor y bu i'r cwmni wasanaethu.
Nid wyf yn meddwl i un pentref o fewn cyrraedd, pell ac agos, fod heb berfformiad. Buom cyn belled â Llandudno a Phenmaenmawr a'r cwmni'n ennill cryn brofiad ac hunanfeddiant, a'r actio'n gwella bob tro.
Dwedir nad oes gynnydd heb ragfarn o ryw du i'w herio. Ac felly gyda'n cwmni ni. Cododd rhagfarn mewn ambell gyfeiriad ar draws y wlad. Ni fuasai'n syndod gennym i ambell hen flaenor braidd yn gul godi ei lais yn erbyn actio, ond, ysywaeth, y pregethwyr oedd y mwyaf eu rhagfarn, a'r pennaf ohonynt oedd y diweddar Barchedig H. Barrow Williams, Llandudno. Dyn cymharol ifanc oedd yr adeg honno, ac ystyrid ef yn ddyn diwylliedig ac eang ei farn. Hoffwn bob amser ei wrando'n pregethu. 'Roedd bob amser mor fywiog a diddorol yn y pwlpud; ni allwn feddwl am neb yn cysgu dan ei bregethau a byddai'r capel yn orlawn. Ni fu pregethwr mewn pwlpud yn meddu ar well dawn actio na Barrow Williams—nid o fwriad cofier—ond 'roedd y ddawn naturiol ganddo.
Anodd felly oedd deall i un mor ddiwylliedig goleddu'r fath ragfarn. Ni chlywais erioed fod rhagfarn yn erbyn Daniel Owen am gyfansoddi nofel Rhys Lewis, nac yn erbyn neb am ei darllen. Ond, actio'r stori ar y llwyfan oedd y trosedd a'r pechod mawr.
O'r diwedd clywodd y cwmni i rai o'r pregethwyr, o dan arweiniad Barrow Williams, benderfynu dod â'r achos o flaen y Cyfarfod Misol. 'Roedd pob un o'r cwmni'n aelod selog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd, ac felly, yn hytrach na chreu helynt yn yr eglwys, cytunasant mai chwalu'r cwmni fyddai'r doethaf a rhoi'r gorau i'r actio ar ôl y ddau dymor llwyddiannus o wasanaeth. Ac felly y bu er siomedigaeth i lawer o'n cyfeillion. Ni bu cwmni drama Cymraeg yn y dref am lawer blwyddyn ar ôl hynny.
Yn raddol diflannodd y rhagfarn cul, a diddorol i mi yw'r ffaith fod un o Lanrwst—y diweddar Barchedig R. G. Berry—wedi ennill iddo ei hun le amlwg ymhlith dramodwyr Cymru.
Rhyw hanner can mlynedd yn ôl cyfansoddodd Richard fy mrawd ddrama—"Helynt Hen Aelwyd", neu "Taid a Nain"—drama ar fywyd cefn gwlad—heb sôn am na Sêt Fawr na phwlpud. Hanes oedd am hen ffarmwr a'i wraig a'u dau ŵyr amddifad, Marian ac Arthur. Hen ffarmwr cul a phengaled oedd Tomos Jones, na chafodd ddiwrnod o ysgol erioed ac nad oedd am i neb a berthynai iddo gael y fantais chwaith. 'Roedd ei law yn erbyn pob mudiad newydd-p'run ai ar y fferm neu yn yr ardal. Gwahanol iawn oedd ei wraig Mali. Penderfynodd hi, oherwydd culni'r hen ffarmwr, y câi'r ddau blentyn eu dwyn i fyny yn well na'u tad. Felly mae drwg—dynnu rhwng y ddau ar hyd y ddrama, ac eto mae'n llawn of hiwmor iachus. O'r diwedd gorchfygir yr hen frawd. Caiff Arthur ei addysg, drwy haelioni perchennog gwaith glo cyfagos; caiff Marian briodi ei chariad—ffarmwr ifanc medrus, â'i holl fryd ar ddefnyddio darganfyddiadau newydd, er i'r hen ffarmwr un tro fygwth rhoi ffon ar ei gefn. Gwelir yr hen frawd o'r diwedd, â'i ddwy law ar ben ei ffon, yn bendrist, a meddai wrth Mali, "Wst ti be. Mali, 'rwy'n ein gweld yn union fel hen iâr wedi bod yn eiste ar wyau chwyad. Ma'r plant yma yn mynd i rywle na fedrwn ni dim ddim mynd ar eu hôl nhw beth bynnag". A meddai Mali, "Wel 'nenno'r annwyl Tomos bach, rhaid iti ddim lledu dy esgyll a chodi dy blu, fodda 'nhw ddim iti. Gad iddynt da chdi—mae nhw'n siŵr o ddod i'r lan yn ddiogel".
Pa well cymhariaeth a geid i ddangos y pellter sydd mor aml rhwng dyheadau yr hen a'r ifanc. Lawer gwaith y syllais ar iar a haid o gywion hwyaid; y rhai bach yn mynd i'r dŵr am y tro cyntaf a'r hen iar yn clowcian arnynt i ddod yn ôl, a'r rhai bach yn dal i fwynhau'r dŵr heb dalu sylw yn y byd iddi.
Aeth W.H. a minnau ati i ffurfio cwmni drama un-waith eto i geisio perfformio drama Richard. Caed cwmni llwyddiannus dros ben. Buom wrthi am ddau dymor, a chawsom deithio ar hyd a lled y Gogledd. Cawsom wahoddiad un tro gan Gymdeithas y Ford Gron Manceinion a chawsom hwyl dda yn y Sun Hall, a'r ystafell yn orlawn. Nid rhagfarn a chwalodd y cwmni y tro hwn ond colli rhai o'r actorion gorau am iddynt ymadael â'r lle, ac nid oeddem am chwilio am rai newydd. O aelodau'r cwmni cyntaf, cwmni Rhys Lewis, nid oes heddiw ond y fi yn fyw. Am yr ail gwmni—cwmni "Taid a Nain", nid oes ond un yn aros yn Llanrwst-fy hen ffrind Miss Jones, Haddef. Bu rhai o'r actorion farw; mae'r gweddill ar wasgar yma a thraw yn Lloegr.
Wel, rhedodd llawer iawn o ddŵr o dan yr hen Bont Fawr er pan fu'r cwmni bach cartrefol yn mentro actio Rhys Lewis a chael ein herlid o'r herwydd. Erbyn heddiw caiff y ddrama ran bwysig ym mhob agwedd o fywyd Cymru, ac y mae digon o ysgrifennu dramâu newydd. Ni fedd pob un ohonynt ddawn Daniel Owen i bortreadu bywyd cyffredin. Mae'n werth hyd yn oed heddiw i ysgrifenwyr ifanc ddarllen Rhys Lewis.
AR GEFN BEIC
TU ôl i'm cartref presennol yn Sidcup saif ysgol "fodern" eilradd hardd, i fechgyn a genethod. Gwelaf bob dydd fintai fawr ohonynt yn gwibio ar scri heibio'r tŷ ar gefn eu beiciau ac yn gwau trwy geir modur a lorïau yn hollol ddi-ofn, ac yn edrych fel pe baent yn un â'r peiriant. Dygant fy meddwl yn ôl flynyddoedd maith at yr adeg y gwelais y beisicl cyntaf erioed. Nid oedd eto sôn am na char modur na bws na dim o'r fath, a'r unig ffordd i deithio'r ffyrdd oedd ar ddau droed, ar gefn ceffyl neu ful, neu mewn cerbyd. Er cymaint y newid a ddaeth ar fywyd cymdeithasol trwy ddyfais y car modur, tybiaf mae y beisicl a ddechreuodd y chwyldroad ym mywyd cefn gwlad; y beisicl a ddechreuodd ei gwneud yn bosibl i lanciau ifanc grwydro ymhell o ororau cyfyng y pentref. Ond, ni freuddwydiai neb ar y pryd beth fyddai effaith y ddyfais newydd. Edrychem ar y beisicl cyntaf yn yr ardal fel rhyfeddod-gyda'i olwyn fawr uchel o'r tu blaen a'i olwyn fechan o'r tu ôl. Rhyfeddwn at allu unrhyw un i fynd ar gefn olwyn mor uchel, ac i ddal i eistedd arni heb gwympo. Wrth gwrs ni fyddai merched yn meiddio meddwl am ddringo arnynt. Ni fyddai'n "weddus" i ferch wneud y fath beth, hyd yn oed pe gallai.
Nid "beisicl" mo'r enw yng Ngogledd Cymru y pryd hynny, ond "ceffyl haearn" neu "car gwyllt". Hwyrach mai'r enw Saesneg penny-farthing yw'r mwyaf disgrifiadol. Nid oes gennyf syniad pa hyd y bu'r math hwn o feic mewn bri. Nid wy'n tybied iddo fod yn boblogaidd iawn yn y gogledd. Cofia Hugh fy mrawd i fachgen o'r dosbarth hynaf yn ysgol Garn Dolbenmaen, o'r enw Seth, feddu ar feic olwyn fawr. Nid oedd yn bosibl reidio beic yn unman ym mhentre'r Garn y pryd hynny, gan fod y ffyrdd yn garegog iawn ac yn anwastad. 'Roedd felly'n ofynnol i Seth wthio'r beic mawr uchel i'r lôn bost, a chriw o fechgyn yr ysgol gydag ef, i'w weld yn gwneud gwrhydri ar y beic. Gellid dychmygu fel yr edmygent Seth, ac wrth gwrs 'roedd yntau wrth ei fodd. "Edrychwch, hogia", meddai, "arnaf fi'n mynd heb afael yn y cyrn". A'r funud nesa, tarawodd yr olwyn flaen yn erbyn carreg ar y ffordd, ac i fyny â Seth, dros ben y cyrn ganol twmpath mawr o ddrain a mieri a dail poethion. 'Roedd cwymp oddi ar olwyn mor uchel yn hen godwm cas. 'Toedd ryfedd yn y byd felly i iaith Seth fod braidd yn lliwgar pan ddaeth yn rhydd o'r twmpath, yn gripiadau i gyd ac ôl y dail poethion hyd ei wyneb a'i goesau. Un direidus iawn oedd Seth ond 'roedd pawb yn ei hoffi. Byddai gwên ar ei wyneb bob amser ac yr oedd y ffaith fod ganddo ddau droed clwb yn gwneud ei wrhydri ar y beic bron yn wyrthiol.
Ni wn pa bryd y cymerodd y beic newydd, mwy synhwyrol, le y beic mawr. 'Roedd rhyw reswm ar y beic newydd y ddwy olwyn o'r un faint, heb fod yn rhy uchel. Dyma'r patrwm sydd wedi dal ar hyd y blynyddoedd, gyda llawer o welliannau, wrth gwrs, o flwyddyn i flwyddyn. Nid oedd ar y cyntaf, er enghraifft, free wheel ar y beiciau, a rhaid oedd cael olew i oleuo y lampau.
Yn fuan iawn wedi i mi ddychwelyd i Lanrwst yn wraig ifanc, 'roedd y beiciau newydd wedi dod yn eithaf cyffredin, i ferched yn ogystal ag i ddynion. Cyn pen hir iawn bu i W.H., fy ngŵr, feddu ar un, ond nid oedd yn fodlon heb gael un i minnau hefyd. Bûm amser yn dysgu reidio, a chefais lawer codwm gas ar y ffordd galed. Yn ffodus ychydig o draffic fyddai ar y ffyrdd y pryd hynny; hawdd fyddai gweld cerbyd o bell a symud yn hamddenol at ochr y clawdd.
'Roedd beiciau gan ddau gyfaill mawr inni-pâr ifanc fel ninnau,—ac arferem fynd ein pedwar ar aml bnawn Sadwrn teg. Ein hoff daith fyddai i Gapel Curig i gael te ac yna i lawr yr allt yn ôl i Fetws-y-Coed. Fel y dwedais eisoes, nid oedd free-wheel ar y beiciau, ac ni fuasai'n bosibl mynd ar wib i lawr allt â'r traed ar y pedalau. Ni fuasai coesau neb yn ddigon chwim! Ond 'roedd dyfais i ateb i'r amgylchiad. Ychydig yn is i lawr o dan y cyrn 'roedd dau strip o fetal, un o bobtu'r ffrâm—dyma'r foot-rests. Wrth fynd i lawr yr allt byddai'n ofynnol codi'r traed oddi ar y pedalau a'u gosod ar y rests, a gadael y pedalau yn rhydd i chwyrlio fel chwirli-gwgan. Gan mai scerti llaes at y sodlau a wisgai merched y pryd hynny rhaid oedd gofalu rhag i'r scert fynd i afael y pedalau neu'r olwynion. Ni fyddem fawr o dro yn cyrraedd y Betws—dim rhwystr ar y ffordd ond ambell gerbyd neu drol, ac weithiau, hwyrach, y "goits fawr". Mae'n siwr fod y free-wheel a'r breciau cryfion ar y beiciau modern yn saffach ganwaith, ond O! mor fendigedig fyddai gollwng y pedalau a chodi'r traed fel pe baem yn eistedd ar yr awyr ac i ffwrdd â ni fel pe baem yn ehedeg. Ac mor fedrus y teimlwn fy hun wrth ail-gydio yn y pedalau â'm traed. "Coasting" fyddai'r enw ar y dull hwn o reidio, ac ni fyddai dim yn rhoddi cymaint o foddhad i mi.
Un diwrnod gwahoddodd fy nghyfaill Mrs. Williams fi i fynd i gael te gyda chyfeillion yn Nhalybont—pentre bach rhwng Trefriw a Ro-wen. Penderfynwyd cychwyn o'n tŷ ni am un o'r gloch er mwyn cael digon o amser ar y ffordd. Daeth yn un o'r gloch-chwarter wedi un-ond dim hanes o Mrs. Williams. Wedi hanner awr ar ôl un wele hi'n dod â'i gwynt yn ei dwrn. Pan ar gychwyn o'i thŷ gwelodd fod twll yn y tyre blaen. Nid oedd amser i'w drwsio ond cafodd fenthyg beic cymdoges. Yn anffortunus 'roedd y gymdoges yn dalach dynes o lawer na Mrs. Williams ac yr oedd cyfrwy y beic yn uwch o dipyn na chyfrwy beic Mrs. Williams. Nid hawdd felly oedd iddi ddringo yn ôl ar y cyfrwy bob tro y deuai i lawr, a chollai amser bob tro.
Cychwynnwyd ar y daith yn selog. Ar hyd "ffordd Gower", neu'r "ffordd newydd", a thros "Bont Gower" y byddem yn mynd i Drefriw bob amser. 'Roedd yn fyrrach o ddwy filltir a hanner na'r "hen ffordd" trwy'r dref a thros y "Bont Fawr". "Roedd "Ffordd Gower" mewn bri mawr y pryd hynny, dyma'r ffordd a gymerid gan y cerbydau o'r orsaf a'r ffordd y byddai bron bawb yn ei chymryd i gerdded i Drefriw, er ei bod ffordd doll. Wedi i ni groesi Pont Gower cawsom fod metlin wedi ei osod ar hyd y ffordd cyn belled ac y gallem weld, a'r steam-roller heb fod hyd-ddi i wasgu'r cerrig i lawr. Nid oedd ond rhimyn cul o bobtu'r ddau glawdd yn glir. "Toedd dim i'w wneud ond gwthio'r beiciau ar hyd y rhimyn cul a cherdded ein hunain ar y metlin miniog. Tua hanner y ffordd i Drefriw daeth dyn i'n cyfarfod a gofynnais iddo a oedd llawer o'r metlin ar hyd y ffordd. "Wel", meddai, "mae arnaf ofn fod. Maent wedi ei roi ar hyd y pentre cyn belled â'r Belle Vue Hotel o leiaf. Credaf fod y ffordd yn lled glir o hynny ymlaen".
Bu'n rhaid mynd ddwy filltir ymhellach na'r Belle Vue cyn i'r ffordd fod yn rhydd o'r metlin, felly, mewn gwirionedd ni chawsom reidio'r beiciau ond rhyw filltir a hanner o Lanrwst i Dalybont. Ar ganol y pentre gwelsom gyfaill o Lanrwst a chawsom sgwrs ag ef. Pan oeddem yn sgwrsio daeth crwydryn atom i ofyn cardod. Byddai llawer o grwydriaid tebyg, ar hyd a lled y yr wlad adeg honno, ar esgus chwilio am waith. Dwedid am lawer ohonynt na fyddent yn gwneud diwrnod o waith mewn blwyddyn, ond byw o'r naill dloty i'r llall. Mae'n fwy na thebyg mai cardota ei ffordd o dloty Conwy i dloty Llanrwst oedd y crwydryn hwn-dyn tal, cryf ac esgyrniog. Synnais weld y cyfaill yn rhoddi un ai chwech neu swllt iddo, ac wedi iddo fynd, meddai'r cyfaill: "Fe fydd yn well gen i roi yn lled sylweddol i rai fel hyn. Mae y ffordd o Dalybont i Drefriw yn unig iawn—a hawdd fuasai ymosod ar ddyn ar ffordd mor unig". Fel y gellid meddwl, 'roedd clywed dyn yn ei oed a'i amser yn cyfaddef i ofn yn y dydd golau yn cynhyrfu dwy fach nerfus fel y ni. Nid oeddem, chwaith, yn teimlo'n awyddus iawn i wthio'r beiciau am y pedair milltir yn ôl ar hyd y metlin. Felly penderfynwyd seiclo ymlaen i gyfeiriad y Ro-wen ar ôl te a throi i lawr yr allt i waelod y dyffryn at orsaf Talycafn lle y caem y trên olaf am naw o'r gloch i Lanrwst. Gan nad oeddem wedi dod â'n lampau gyda ni, buasai'n rhaid i ni gymryd y trên.
Ar ôl mwynhau te a sgwrs yn Nhalybont dyma gychwyn yn selog ar y daith i Dalycafn. Yn anffodus 'roedd llawer o elltydd ar hyd y ffordd uchaf a Mrs. Williams yn mynnu disgyn oddi ar y beic wrth odre pob gallt. Rhaid cyfaddef fod gan Mrs. Williams un gwendid, os gwendid hefyd. 'Roedd yn nerfus iawn, a mynnai ddisgyn wrth gyfarfod cerbyd, neu hyd yn oed drol, ac hefyd fel y dwedais, wrth odre pob gallt fawr neu fach, a chan fod y beic yn rhy uchel iddi byddai am hydion yn ceisio dringo ar y cyfrwy ac felly'n colli amser gwerthfawr. Crefais arni i beidio â disgyn hyd y gallai, ond disgyn a wnâi ar bob cynnig. Pan gyraeddasom o'r diwedd i ben yr allt sy'n arwain i orsaf Talycafn, gellir sylweddoli'n teimlad wrth weld y trên olaf yn hwylio'n dawel tua Llanrwst.
'Toedd dim amdani ond ceisio gwneud y gorau o'r gwaethaf. Aethom i lawr i'r orsaf at y gorsaf feistr. Adwaenwn ef yn dda, ac adroddais iddo ein benbleth. Gofynnais iddo anfon gair at W.H. i orsaf Llanrwst i egluro beth oedd wedi digwydd a gofyn iddo ddod ar ei feic i'n cyfarfod, â lampau i'r beiciau. Wedi inni adael yr orsaf a throi i'r ffordd bost 'roedd yn hanner awr wedi naw ac yn dechrau nosi. Penderfynwyd seiclo'n ymlaen nes i'r golau ballu a cheisio mynd mor bell ag oedd yn bosibl cyn disgyn i gerdded. 'Roedd y ffordd yn lled wastad ar y cychwyn ac aethom mor gyflym ag y gallem. Pan oeddem ar fin disgyn i gerdded, mewn tro sydyn yn y ffordd (a minnau, rhaid cyfaddef, yn agosach i'r clawdd ar y dde nac i'r clawdd chwith) daeth pedwar o lanciau ar gefn beiciau i'n cyfarfod, a golau ar bob beic. Cyn i mi gael amser i ysgoi deuthum i wrthdarawiad â'r beic cyntaf nes peri i'r ddau ohonom scrialu ar y ffordd. Ni cheisiaf ddisgrifio iaith y llanc, ac yn wir nid oedd llawer o fai arno. Gallaswn yn hawdd fod wedi achosi damwain i'r ddau ohonom. Yn ffodus nid oeddem fawr gwaeth, ond yr oeddwn i wedi dychryn yn enbyd a'm coesau'n crynu cymaint nes prin y gallent fy nghynnal. Wedi iddynt ddeall nad oeddwn wedi cael niwed aeth y pedwar llanc ar eu ffordd, ac ar ôl i mi ddod ataf fy hun dyma ninnau ein dwy yn cychwyn y daith gerdded. Ymhen ychydig funudau daeth cerbyd uchel heibio-cerbyd Mr. Jarvis, Superintendent y Police yn Llanrwst. Adwaenwn Mr. Jarvis yn dda; 'roedd W.H. ac yntau yn bur gyfeillgar. Ni wnaeth osgo wrth fynd heibio ei fod yn ein hadnabod yn y tywyllwch ac yr oedd wedi mynd cyn i mi gael ei gyfarch. Pan oeddem yn gwthio'r beiciau yn boenus i fyny allt gyfagos lle safai dau dŷ ar ochr y ffordd, gwelsom fod y cerbyd yn aros ar ben yr allt, fel pe bai yn disgwyl am rywun. Ni ddaeth i'm meddwl ei fod yn disgwyl amdanom ni. Wedi inni gyrraedd pen yr allt cyferchais ef "Nos da, Mr. Jarvis". Atebodd yn sarrug, "Wyddoch chi ddim eich bod yn torri'r gyfraith, yn reidio heb olau?" Meddyliais mai cellwair yr oedd a meddwn innau, "Wel, tyda ni ddim yn reidio, fel mae gwaethaf modd, cerdded ydym. A fuasech cystal â dweud wrth fy ngŵr os gwelwch ef ar y ffordd ein bod wrthi'n cerdded gorau y gallwn". "Pwy yw'ch gŵr?" meddai yn fwy sarrug fyth. "Ond Mr. Williams gorsaf feistr Llanrwst", meddwn. Newidiodd ei diwn ar amrantiad. "Mae'n ddrwg gennyf Mrs. Williams, nid oeddwn wedi eich adnabod. Rhoddaf eich neges i Mr. Williams", ac i ffwrdd ag ef. Sylweddolais ei fod wedi aros ar ben yr allt i geisio dal y ddwy ferch a welodd yn gynarach, yn torri'r gyfraith. 'Roeddwn yn ddiolchgar nad oedd wedi mynd heibio ychydig funudau'n gynt a chanfod y beic a minnau yn mesur ein hyd ar y ffordd!
Wedi i Mr. Jarvis ein gadael 'roedd erbyn hyn tua'r hanner awr wedi deg, ac yn dywyll iawn, a ninnau ein dwy yn gwthio'r beiciau ar ganol y ffordd, mor agos i'n gilydd ag y gallem, ac yn ofni unrhyw foment gweld rhyw anghenfil yn neidio o'r clawdd i ymosod arnom. Ond yn ffodus ni welsom ddim, na'r un wyneb byw ar ôl i Mr. Jarvis ein gadael. Nid oedd na siw na miw; dim ond sŵn ein traed yn cerdded ar hyd y ffordd yn y distawrwydd, ac yr oeddem wedi hen golli awydd i ddweud gair. Dirwyn un rhan o ffordd Talycafn trwy goedwig, a choed uchel, tywyll, talfrig o bobtu yn gwneud twnel hir. 'Roedd mor dywyll yn y twnel fel na welem yr un llewyrch ac ni allem ond teimlo'r ffordd â'n traed. Caem ein hunain yn aml yn cerdded yn syth i'r clawdd, ambell dro yn sathru ar frigyn coeden, a hwnnw'n rhoi clec fel ergyd gwn a pheri inni neidio mewn ofn a braw. Gwaeth na'r cwbwl, dechreuodd y tylluanod hwtian. 'Roeddem yn hen gynefin â sŵn tylluanod yn Llanrwst ond ni fu yr un ohonom mor agos atynt â'r noson hon. Yr oeddent fel pe o'n cwmpas ymhob man-y naill yn ateb y llall—ac ni wn am ddim a all beri iâs fel pe bai dŵr oer yn rhedeg i lawr y cefn, fel hwtian tylluan yn nhrymder y nos ym mherfedd y wlad. Ni allaf ddatgan mewn geiriau faint ein hofn y noson honno. Yr oeddem yn fwy ofnus fyth wrth feddwl am gyrraedd giât wen Maenan cyn i W.H. ddod i'n cyfarfod. Dwedid fod ysbryd yn ymddangos liw nos wrth y giât wen. 'Roeddem mewn penbleth. Beth fuasai'r gwaethaf—aros yn y distawrwydd a'r tywyllwch, yn yr un fan, nes y deuai W.H., neu cerdded ymlaen a mentro'r giât wen? 'Roedd rhywfaint o gysur yn sŵn ein traed ar y ffordd.
'Roeddem am ddod allan o'r twnel cyn penderfynu—ac O! 'r llawenydd oedd inni, wedi dod yn rhydd o'r twnel a chyrraedd Plas Tan yr Allt, gyferbyn â Dolgarrog a gweld llewyrch lamp beisicl yn cyflymu i'n cyfarfod yn y pellter. 'Roedd W.H. ar gyrraedd, ac ni fûm erioed yn falchach o'i weld, nid yn unig am y byddai'r lampau yn rhoi diwedd ar y cerdded blin, ond yn ei gwmpeini nid oedd ots gennyf mwyach am na thywyllwch, na thylluanod nac ysbryd giât wen Maenan! 'Roedd W.H. gennym wrth gefn i'n hamddiffyn. Gan nad oedd ganddo ofn dim na neb teimlem ninnau'n hollol ddi-ofn yn ei gwmni.
Mae'n debyg fod W.H. wedi cynhyrfu tipyn pan dderbyniodd neges gorsaf feistr Talycafn. Gwyddai am unigrwydd y ffordd; gwyddai y byddai'n aml ambell i feddwyn yn dychwel o'r dref; gwyddai y buasem ein dwy yn ofnus. 'Roedd wedi poeni wrth feddwl am ein cyflwr, ar hyd y ffordd atom, ond wedi ein cyrraedd cuddiodd ei deimladau, fel y bydd tad neu fam gyda phlentyn wedi osgoi perygl. Ymddangosai i ni braidd yn dynn. Ni ddywedodd lawer ond yr oedd pob osgo yn tueddu i'n beio am fod mor esgeulus â cholli'r trên ola a'i orfodi i wneud taith berfedd nos heb achos. A ninnau'n dwy yn ddistaw ac yn teimlo'n wir euog. Aeth W.H. ati'n bur rodresgar i osod y lampau ar ein beiciau. Cymrodd hyn amser gan fod y noson mor dywyll a chan nad oedd ganddo ond llewyrch lamp ei feic ei hun. Llwyddodd o'r diwedd ac aeth ati i'w goleuo, a ninnau'n edrych ymlaen at gael eistedd ar y cyfrwy a chyflymu adref. Ond Ow! Sôn am esgeulustod! 'Roeddem fel y morwynion ffôl gynt-heb olew yn ein lampau. A W.H. erbyn hyn yn union fel awyren wedi i rywun roi pin ynddi, ac yn teimlo'n fwy gan na ddywedodd neb air. O'r diwedd methais i ddal rhag chwerthin. ""Does dim dewis rhyngom", meddwn, "dim dewis rhwng colli'r trên ac anghofio'r olew", a dyma chwerthin mawr dros y lle yn rhwygo'r distawrwydd. 'Roeddem i gyd yn teimlo'n well ar ôl rhyddhau ein teimladau. Beth a wnaem yn awr?. Dyna'r cwestiwn. 'Roedd W.H. am inni reidio y tu ôl iddo, ac yntau fel pilot. Ond ni fynnai Mrs. Williams na minnau sôn am y cynllun. Nid oeddem wedi anghofio'r codwm a gefais trwy reidio heb olau. Felly 'toedd ond dau droed amdani ac erbyn hyn 'roedd W.H. yn barod i gytuno ag unrhyw gynllun. Ac felly y bu, dim ond dau droed a gwthio'r beiciau yr holl ffordd.
Ymhell cyn cyrraedd adref 'roedd fy nghoesau fel mashîn wedi ei weindio ac yn symud bron ohonynt eu hunain, y naill droed heibio'r llall. O'r diwedd dyma ni yn cyrraedd ein tŷ ni—ymhell wedi hanner nos, ond yr oedd gan Mrs. Williams hanner milltir eto cyn cyrraedd ei thŷ, ac aeth W.H. i'w hebrwng. Amdanaf fi, euthum i'r tŷ a'm taflu fy hun ar y soffa, yn rhy flin i fwyta swper, a phan es i'r gwely a chysgu, teimlwn fy hun drwy'r nos yn mynd fel mashîn ac yn gwthio beic heb ball. Erbyn y bore prin y gallwn symud gan boen yn fy aelodau ar ôl y daith. Rhaid ein bod wedi cerdded, a gwthio'r beiciau-o leiaf ddeng milltir, ar wadnau tenau. Darfu pob awydd ynof am seiclo. Nid oedd arnaf eisiau gweld yr hen feic mwyach. Rhoddodd y daith fythgofiadwy ddiwedd ar fy nyddiau seiclo am fy oes.
Soniais o'r blaen am rai o helyntion Bob fy mrawd. Daw sôn am feic â stori i'm meddwl am helynt Bob a'i feic. 'Roeddwn wedi clywed Bob, a Hugh fy mrawd yn sôn am yr helynt, ond i ferch Richard fy mrawd, Mrs. Ted Jones Rhes-y-cae, Holywell, 'rwyf yn ddyledus am y rhan o'r stori fel y gwelodd ei thad a'i mam hi. Nid oedd ei brawd a hithau ond plant ifanc iawn pan ddigwyddodd yr helynt, ond clywodd ei thad yn adrodd y stori mor aml fel y glynodd y manylion i gyd yn ei chof, ac nid oedd neb a fedrai adrodd stori tebyg i Richard. Gwnâi bopeth yn fyw, a gwelai yr ochr ddoniol i bopeth.
Pan oedd Bob yn byw ar ei ben ei hun yn Birmingham prynodd feisicl ail law, gan edrych ymlaen at rodio'r wlad o gylch y ddinas bob pen wythnos braf. Cyn ymarfer llawer â'r beic daeth i'w ben yn sydyn i fynd yr holl ffordd i Fanceinion arno, i ymweld â Richard ei frawd a'r teulu, mentar go fawr i un fel Bob nad oedd wedi seiclo llawer o'r blaen. Ni ddaeth i'w feddwl y dylasai roddi gwybod i Richard. Meddyliai y byddai Richard yn siwr o fod gartref ar y Sul. Felly, cychwynnodd yn dalog un bore Sul heb ddim ond brechdan sych yn ei boced, gan edrych ymlaen at bryd o fwyd ar ôl cyrraedd tŷ ei frawd. Ni fuasai'r daith yn orchwyl hawdd iawn i'r sawl oedd yn gynefin â seiclo. Nid oedd y ffyrdd cystal ac y maent heddiw. Ar ôl tymor sych byddent o dan fodfeddi o lwch, a'r cloddiau'n wyn o lwch fel pe bai sachaid o flawd wedi disgyn arnynt. A gwae i'r sawl a ddigwyddai fod ar gefn beic y tu ôl i gerbyd. Ond daliodd Bob ati er gwaethaf pob rhwystr. Eisteddai yn awr ac yn y man ar ochr y ffordd i fwyta'r frechdan sychlyd ac i orffwys tipyn. Cafodd ei gamgyfeirio fwy nag unwaith a bu ar y ffordd oriau lawer yn fwy nag y dylasai. O'r diwedd, ar ôl taith flin, cyrhaeddodd Fanceinion, a'r stryd lle y cartrefai ei frawd.
Yr oedd wedi hen nosi erbyn hyn, a golau ymhob tŷ ond tŷ Richard. Synnodd weld fod ffenestri tŷ Richard yn dywyll i gyd, a chafodd y drws ar glo. Beth ar y ddaear fawr a wnâi? Yr oedd yn rhy flin ar ôl y daith i symud llathen ymhellach. Curodd yn nrws un o'r cymdogion, a gofynnodd a wyddai hynt y teulu. Dwedodd yntau fod y teulu ar eu gwyliau ac nad oedd ganddo syniad pa bryd y dychwelent. Adwaenai pawb yn yr ardal Richard, gan fod y teulu wedi byw yn yr un tŷ am flynyddoedd ac yntau yn uchel ei barch gan bawb. Pan fedrodd Bob brofi i sicrwydd fod Richard mewn gwirionedd yn frawd iddo, trugarhaodd y cymydog wrtho a llwyddodd i ddatgloi y drws er mwyn i Bob gael lloches am y noson.
Ond yn hwyr iawn yr un nos Sul, yn hollol annisgwyliadwy, pwy ddaeth yn ôl, yntau hefyd ar gefn ei feic, ond Richard ei hun. 'Roedd ei wyliau ar ben a daeth yn ôl yn hwyr nos Sul er mwyn bod yn barod i'w waith fore Llun. 'Roedd Richard wedi hen arfer seiclo, fel nad oedd y daith wedi ei flino. Ond edrychai ymlaen at damaid o fwyd a'i wely. 'Roedd pob tŷ yn y stryd yn dywyll erbyn hyn—ond un. Syfrdanwyd ef wrth weld golau ym mharlwr ei dŷ. Gwyddai nad oedd neb i fod yn y tŷ. 'Roedd Edith ei wraig, a'r plant heb gychwyn yn ôl. Ni fyddent adref tan b'nawn Llun. Gwyddai ei fod ef ei hun wedi troi'r nwy i ffwrdd cyn cychwyn ar ei wyliau. Agorodd y drws ffrynt yn ddistaw. Yn y tywyllwch baglodd ar draws rhywbeth a ddisgynnodd gyda'r twrw mwyaf anferthol yn y lobi. Tybiodd i ddechrau ei fod wedi camgymryd y tŷ. Cripiodd i'r gegin i gael cannwyll, ac yng ngolau'r gannwyll gwelodd feic wedi syrthio ar draws y lobi a phâr o esgidiau dyn wrth waelod y grisiau. Aeth yn ddistaw bach at ddrws y parlwr a thaflodd y drws yn agored yn sydyn—ond nid oedd yno neb na dim i egluro'r golau. Aeth at waelod y grisiau a gwaeddodd, "Pwy sydd yna?" Gwaeddodd yr ail waith ond dim ateb. Penderfynodd fod lleidr wedi torri i'r tŷ ac wedi ymguddio wrth glywed sŵn y beic yn syrthio. Aeth yn ôl i'r gegin a chymrodd brocer haearn praff. Tynnodd ei esgidiau ac aeth i fyny'r grisiau â'r gannwyll yn un llaw a'r procer yn y llaw arall. Ar ei waethaf rhoddai'r hen risiau ambell wich, ond nid oedd sŵn symud yn y llofft. Edrychodd yn llofft y cefn; neb na dim yno. Agorodd gil drws y llofft ffrynt. Beth a welai ond clamp o ddyn mawr corffol wedi gorwedd ar y gwely yn ei ddillad ac yn cysgu'n sownd. Aeth Richard yn nhraed ei sanau at y gwely a chododd y procer yn barod i roi wald iawn iddo, ond cyn i'r procer ddisgyn ar y creadur canfu Richard mai Bob ei frawd oedd. Rhoes bwniad da iddo i'w ddeffro. Neidiodd Bob yn sydyn ar ei eistedd a golwg gwyllt arno ac yn cau ei ddau ddwrn yn barod am ymladdfa, gan dybio mai lleidr a'i pwniodd. Pan welodd mai Richard oedd y "lleidr" aeth y ddau i chwerthin nes yr oeddent yn eu dau ddwbwl. Yn y man aethant i lawr i'r gegin i chwilota am rywbeth i fwyta. A dyna lle y bu'r ddau yn sgwrsio hyd dri o'r gloch y bore. Nid oeddent wedi gweld ei gilydd ers blynyddoedd ac yr oedd cymaint ganddynt i siarad amdano. Nid am eu gwaith y siaradent, bid siwr, gan nad oedd yr un o'r ddau yn cymryd digon o ddiddordeb yn ei alwedigaeth, ymhellach nag fel modd i ennill bywoliaeth, ond yn hytrach am bynciau a llyfrau.
Aeth Richard at ei waith yn y bore gan adael Bob yn y tŷ. 'Roedd Bob druan mor flin ar ôl y daith fel y teimlai angen am bath poeth i leddfu tipyn ar ei aelodau. Nid oedd bathroom yn y tŷ, ond ar ôl chwilota cafodd hyd i dwb golchi yn y gegin gefn. Llusgodd y twb i'r gegin fawr o flaen y tân a'i lanw â dŵr poeth. Cyn ymddiosg gofalodd dynnu llen ffenestr y gegin i lawr a chloi'r ddau ddrws. Gwyddai y byddai Edith a'r plant yn dod gartref rhyw dro yng nghorff y diwrnod ond teimlai'n eithaf saff i gael bath cyn iddynt gyrraedd.
'Roedd Bob yn ddyn mawr tal a llydan o gorff. Mae'n siwr fod dyn mor fawr mewn twb golchi yn olygfa ddoniol iawn. Yr unig ffordd y gallai ffitio i mewn oedd ar ei gwrcwd, fel rhyw lyffant mawr, ac wedyn dowcio i fyny ac i lawr yn y twb. Cyn hir 'roedd y gegin yn foddfa o ddŵr ond nid oedd peth mor fach yn amharu dim ar Bob. Daliodd ati gan ei fwynhau ei hun yn fawr a llyfr yn ei law yn darllen. Toc, curodd rhywun ar y drws. Ni chymerodd Bob sylw ond daliodd i ddowcio, a darllen. Daliodd y curo hefyd ac yn y diwedd trodd y curo i fod yn ddyrnu. 'Roedd Bob yn hapus braf ac yn hitio dim am y dyrnu. Meddyliai mai rhywun o un o'r siopau oedd yno. Ond er ei fraw clywai rywun yn datgloi'r drws. Mae'n ymddangos i Edith a'r plant gyrraedd ac i gymydog y drws nesa ei sicrhau fod Bob yn y tŷ, ond nad oedd yn clywed y curo. Rhoddodd iddi agoriad i ffitio'r drws er mwyn iddi allu mynd i mewn. Pan glywodd Bob sŵn y datgloi rhoes un sbonc o'r twb golchi, ac yn wlyb fel yr oedd rhoes ei goesau yn ei drowsus. Cyn iddo gael rhoi dim rhagor amdano dyma Edith i mewn i'r gegin i weld y llawr yn llyn o ddŵr, y twb o flaen y tân, a Bob yn sefyll heb ddim ond ei drowsus amdano ac yn wlyb fel dafad. Yn ffodus 'roedd gan Edith y ddawn o weld yr ochr ddoniol a mawr fu'r hwyl.
Gyda'r trên yr aeth Bob yn ôl i Birmingham ac nid ar gefn ei feic! Gwerthodd y beic ac ni fu ganddo awydd byth wedyn i fynd ar feic i unman. Bu'r daith i Fanceinion yn ddigon am byth a dyma ddiwedd dyddiau seiclo Bob.
O edrych ar lawer i lanc heddiw yn mynd fel y gwynt ar feic teimlaf yn aml fod yr enw a adwaenwn gyntaf yn un da dros ben-car gwyllt!
CHWEDLAU NAIN
WYF eisoes wedi sôn yn Brethyn Cartref ac yn Siaced Fraith am storïau Nain a Modryb Pontygath, ac wedi adrodd fel y credent yn gadarn yn y storïau, er mai chwedlau diddorol a dim mwy oeddent i ni'r plant. Eto rhaid fod y storïau i gyd wedi taro rhyw dinc arbennig yn fy meddwl iddynt aros yn fy nghof hyd heddiw. Gan fy mod erbyn hyn bron wedi cyrraedd 91 mlwydd oed, mae'r storïau yn amlwg yn hen iawn a hwyrach y dylaswn gofnodi rhai ohonynt tra gallaf.
Dechreuaf gydag un o storïau Tylwyth Teg Nain Tynewydd.
Y FYDWRAIG
'Roedd bydwraig yn byw yn nhref Llanrwst, a byddai galwad mawr am ei gwasanaeth. Lawer tro anfonid amdani ganol nos neu yn oriau mân y bore-ambell dro i fwthyn ynghanol y wlad a cherddai yno ar waethaf tywydd garw neu dywyllwch nos.
Un noson olau leuad daeth cnoc ar ddrws ei thŷ tua'r hanner nos. Agorodd y drws, ac yno safai corrach mewn lifrai o wyrdd ac arian. Wrth ymyl y palmant gwelodd gerbyd hardd a chorrach arall yn dal pen dau geffyl gwyn hardd. "Mae galwad am dy wasanaeth rhag blaen, gan wraig pendefig pwysig yn y wlad". Ni chafodd y fydwraig erioed o'r blaen alwad at deulu mor bwysig a brysiodd i osod ei phac ynghyd, ac i'r cerbyd â hi. Cyn cau'r drws dwedodd y corrach wrthi, "Rhaid iti gadw'r llenni i lawr; dyna orchymyn y pendefig a chymer ofal rhag edrych allan trwy'r ffenestri". A chauodd y drws. Felly y bu. Ni wyddai'r fydwraig i ba gyfeiriad y gyrrwyd y cerbyd. 'Roedd ymhell o'r dre a syrthiodd i gysgu yn sŵn y clychau bach o amgylch gyddfau'r ceffylau. O'r diwedd daeth y siwrne i ben, agorodd y corrach ddrws y cerbyd a disgynnodd y fydwraig. Aeth y corrach â hi i fewn i'r tŷ. Synnodd weld ei hun mewn plas ardderchog ac addurniadau coeth o aur ac arian ymhob cyfeiriad. Aed â hi i'r ystafell wely. Yno ar wely aur a dillad o sidan gwych gorweddai'r wraig ifanc. Gwelodd y fydwraig ar unwaith mai un o'r Tylwyth Teg oedd ac mai plas un o'u pendefigion oedd. 'Roedd dillad y baban wedi eu gosod yn barod 'roeddent fel tameidiau o wawn, ac wrth ochr y gwely safai crud bychan arian. 'Roedd y gŵr mewn pryder mawr a mynnodd aros yn yr ystafell gyda'r fydwraig a'r morwynion. O'r diwedd ganwyd y baban; 'roedd fel doli brydferth. Estynnodd morwyn flwch o eli i'r fydwraig, a meddai'r pendefig: "Irwch y baban i gyd trosto â'r eli, ond gofalwch ar bob cyfrif rhag i'r eli gyffwrdd â'ch llygaid". Gwnaeth y fydwraig y gwaith yn ofalus, ond ar ôl gorffen, wrth sychu ei dwylaw yn lân o'r eli, daeth rhyw gosfa ofnadwy i'w llygad dde, ac heb feddwl rhwbiodd y llygad â'i bysedd. Er ei mawr syndod gwelodd ddau ddarlun hollol wahanol. Â'i llygaid chwith gwelai yr ystafell hardd, y sidan, yr aur a'r arian, ond â'r llygaid dde fe'i gwelai ei hun mewn deildy blêr ar fin coedwig, a'r wraig ifanc yn gorwedd ar swp o ddail a marchredyn. Ofnai ddweud gair wrth y pendefig, rhag iddo ddial arni am anwybyddu ei orchymyn. Talodd y pendefig iddi swm mawr o aur meddai'r llygad chwith; dail gwyrdd meddai'r llygad dde. Aeth i'r cerbyd a thynnwyd y llenni i lawr ac yma eto 'roedd mewn dau le gwahanol. Mewn cerbyd hardd meddai'r llygad chwith; mewn trol â dau ful bychan yn ei dynnu meddai'r llygad dde. 'Roedd yn wir falch i gyrraedd gartref yn ddiogel a phenderfynodd na ddwedai air wrth neb. I ddechrau, gwyddai mai "arian gleision" a gafodd yn dâl, ac y byddent yn troi yn ddail i gyd (fel yr oeddent yn barod yng ngolwg ei llygad dde), os y dwedai pwy a'u talodd. Felly, cadwodd y gyfrinach. Erbyn trannoeth 'roedd effaith yr eli yn amlwg wedi diflannu gan na welai mwyach ond yr un darlun â'i dau lygad.
Ymhen misoedd, ar ddiwrnod Ffair Fehefin Llanrwst, aeth o gwmpas y "stondins" nwyddau (market stalls) ar y Sgwâr. Beth a welai er ei braw a'i syndod ond rhyw ddwsin o'r tylwyth teg, pob un a'i fasged ar ei fraich yn brysur wrthi'n mynd â nwyddau o bob stondin. Yn eu cyfarwyddo gwelai y pendefig, tad y baban a anwyd rai misoedd yn ôl. Heb aros i feddwl aeth ato, "O syr, mae'n dda gennyf eich gweld i gael hanes y baban bach hyfryd a'ch gwraig dlos". 'Roedd y pendefig yn amlwg wedi ei syfrdanu: "Wyt ti'n fy ngweld?" gofynnai mewn syndod. "O ydw", meddai, "ond, yn rhyfedd, dim ond ag un llygad". "A pha lygad y gweli fi?" gofynnodd. "A'r llygad dde", meddai hithau.
Ar amrantiad rhoddodd ei fys yn y llygad a chollodd y fydwraig olwg y llygad dde am byth. "Mae'n reit wir iti", oedd diwedd stori Nain, "mi wn am wraig oedd yn ei 'nabod yn dda".
'Roedd ganddi lawer stori arall am "arian gleision" y tylwyth teg ac yn aml, ar ôl sôn am "arian gleision" âi i ddweud stori "arian pen rhaw". Dyma'r stori fel y cofiaf hi.
ARIAN PEN RHAW
Un waith 'roedd trysor o aur ac arian wedi ei guddio a'i golli am flynyddoedd lawer yn agos i Dŷ Mawn, Llanrwst. Dyna'r bwthyn lle y bu Nain Tynygraig yn byw ynddo am rai blynyddoedd. Gwelir y bwthyn bach gwyn heddiw, ar ochr y llethrau gyferbyn â Llanrwst.
Clywid, meddai Nain Tynewydd, oernadu rhyfedd o'r coed gerllaw a'r geiriau "Hir yw'r nos i aros Ŵan". Aeth blynyddoedd maith heibio ond parhaodd ysbryd y coed i oernadu ac i lefain am Ŵan. Gwnaed llawer ymdrech i gael yr ysbryd i ddatguddio'r gyfrinach, ond Ŵan yn unig oedd i'w derbyn. O'r diwedd (ni wn pa sut na paham na pha fodd, nac yn wir o ble y daeth), daeth Ŵan—rhyw aelod o'r hen deulu. Gorchymynnodd yr ysbryd iddo godi carreg anferth a orweddai yn y coed gerllaw. Codwyd y garreg ac yno y cafwyd rhaw fawr. Cloddiodd Ŵan â'r rhaw a chafodd hyd i bentwr mawr o arian, a gelwid yr arian yn "arian pen rhaw". Dwedodd fy mrawd Richard wrthyf, rhyw 50 mlynedd yn ôl, ei fod wedi clywed stori gyffelyb ym Mhenmachno.
'Roedd gan Nain storïau gwahanol iawn i storïau Tylwyth Teg a storïau ysbrydion. Mae'n amlwg iddynt berthyn i lên gwerin llawer gwlad—storïau cyffelyb i stori Ffawst—dyn neu wraig yn gwerthu ei enaid i Satan. Ond, am wragedd o'r fath y byddai storïau Nain bob amser. Dyma ddwy ohonynt:
Y DIAFOL DU
Yn Llanrhychwyn bywiai dwy hen ferch ac yr oedd ganddynt gath ddu. Ni wyddai neb oed y gath. Dwedid iddi berthyn i rieni'r ddwy hen ferch ond, er i'r ddwy fod yn hen ac yn grintachlyd 'roedd y gath yn hollol ddi-newid ar hyd y blynyddoedd. O'r herwydd byddai llawer o sibrwd a siarad yn y gymdogaeth am y ddwy hen ferch. Ni fywient fel eu cymdogion—cadwent o'r neilltu, a dwedid y byddent mewn aml gymundeb â'r ysbrydion. Ni ddeallai neb beth oedd ffynhonnell eu cyfoeth. Rhaid meddid, eu bod yn meddu ar gyfoeth am nad oeddent yn gweithio am fywoliaeth. 'Roedd yn amlwg, meddid, nad cath ddu oedd y gath. Byddai'n dilyn y ddwy hen ferch i ba le bynnag yr aent. Ni chroesent fyth drothwy eglwys. Clywodd rhyw hen ŵr duwiol am y ddwy ac un diwrnod aeth cyn belled â'u bwthyn a thaer erfyniodd y fraint o ddarllen iddynt bennod o'r Beibl a gweddïo tipyn. Ar y dechrau nid oedd y ddwy yn fodlon, ond o'r diwedd cytunasant. Yng nghwrs y darllen 'roedd y gath ddu'n amlwg yn anesmwyth iawn—goleuadau rhyfedd yn fflachio yn ei llygad a'i chynffon yn chwyddo fwyfwy. Pan ddisgynodd yr hen ŵr ar ei liniau a dechrau gweddïo, cododd y gath ddu ei chefn yn y modd mwyaf bygythiol, goleuwyd yr ystafell a goleu annaearol ac ar amrantiad diflannodd y gath drwy'r simdde mewn pelen o dân. Trwy weddi'r hen ŵr achubwyd y ddwy hen ferch o gadwynau'r diafol du—Satan. 'Roedd eu rhieni wedi eu gwerthu iddo pan oeddent yn fach, er mwyn cael cyfoeth iddynt.
Nid wy'n cofio'r stori arall ar ei hyd. Stori oedd am wraig wedi ei gwerthu ei hun i'r diafol er mwyn ennill llwyddiant ar ei fferm. Gwnaeth arian da o'r fferm, 'roedd yr anifeiliaid yn dew a phopeth yn llewyrchus. O'r diwedd daeth y diafol i fynnu ei henaid yn dâl am y fargen, a rhoddai Nain y disgrifiad mwyaf iasol o'r ymladd rhwng yr hen wraig a'r diafol. 'Roedd yr hen wraig yn glaf yn y gwely ond cododd i syllu drwy'r ffenestr ar y caeau a'r gwartheg. "O fy ngwartheg annwyl", gwaeddai, a'r diafol yn ceisio ei llusgo ymaith, "ni welaf chi byth eto. O fy nefaid annwyl, ni welaf chi byth eto. O fy lloiau annwyl, ni welaf chi byth eto". A phob tro yr âi i'r ffenestr i weiddi'r ffarwel torcalonnus, llusgai'r diafol hi yn ôl i'r gwely; yr hen wraig yn benderfynol nad oedd am farw, a'r diafol am gipio ei henaid. Yn y diwedd, wrth gwrs, llwyddodd y diafol, a rhoddai Nain ddarlun lliwgar ohono'n llusgo'r hen wraig yn ei grafangau i'r "llyn yn llosgi o dân a brwmstan".
Credai Nain pob gair o'r stori. 'Roedd y diafol yn bersonoliaeth bygythiol iddi a'r unig darian yn ei erbyn meddai oedd enw Crist.
Cofiaf Richard fy mrawd yn adrodd hanes marw Taid Tynewydd. Deuai llu o ymwelwyr i'r bwthyn bach bob nos cyn yr angladd i gydymdeimlo â Nain ac i gadw gwylnos. Gosodid yr hen setl wrth y tân ac yna adroddid hanesion ysbrydion, hanesion tylwyth teg a hanes rhai wedi eu gwerthu eu hunain i'r diafol, a phawb yn credu'n gydwybodol yn y storïau i gyd.
Chwedlau Nain? Ie, ond gresyn fyddai colli'r gronyn o wir sydd ynddynt a gresyn hefyd fyddai colli'r hen chwedlau o'n côf. Dyma fy unig esgus am eu cofnodi.
YR HEN GIST DDERW
SONIA John fy mrawd yn ei Atgofion am hen gist dderw Nain Tŷ Newydd a'r pleser a gafodd wrth ddarllen cynnwys y gist. Pan ymadawodd Nain o'r Tŷ Newydd anfonodd y gist i Nhad a Mam a chafodd William fy mrawd a minnau lawer gwledd, fel John gynt, wrth ddarllen y llyfrau ynddi. Ymysg llyfrau eraill yr oedd Taith y Pererin, Taith Christiana a'i Phlant a'r Rhyfel Ysbrydol.
Pan âi Nhad a Mam i'r capel nos Sul a gadael William a minnau i warchod Hugh ac Owen, y ddau blentyn ieuengaf, rhoddem y ddau yn eu gwely mor fuan ac y gallem ac agorem yr hen gist a thynnu allan y llyfrau, gan ddarllen yn uchel bob yn ail baragraff. Aethom drwy Taith y Pererin i gyd, a Thaith Christiana, ond ni chawsom gystal blas ar hwnnw. 'Roedd taith Cristion fel rhamant fawr inni. Y rhan a gafodd fwyaf o effaith arnaf oedd hanes Cristion yng Nglyn Cysgod Angau, a'r ymladdfa ofnadwy rhyngddo ag Apolyon. 'Roedd y darlun o'r glyn yn ddigon i godi arswyd ar unrhyw blentyn—Cristion yn cerdded ar hyd llwybr cul a gagendor mawr o bobtu'r llwybr; fflamau tân fel llenni o'i gwmpas; ellyllod a seirff gwenwynig yn gwibio drwy ei gilydd yn y fflamau, ac Apolyon ar ganol y llwybr cul. Bu'r darlun fel hunlle' imi am amser. Byddwn yn ffaelu cysgu'r nos wrth feddwl am yr olygfa a gofynnwn i mi fy hun a fyddai'n rhaid inni oll fynd trwy brofiad Cristion wrth gerdded y Glyn.
Ychydig o lenyddiaeth Gymraeg ddeniadol oedd yn ein cyrraedd ni pan yn blant. Nid oedd gennym ond y llyfrau a enwais, y Beibl a Thrysorfa'r Plant. Yr oeddem yn rhy ifanc i gymryd diddordeb yn y Gwyddoniadur. "Toedd ryfedd felly inni ddarllen cymaint o lyfrau Saesneg yn ddiweddarach. Cofiaf i John roi imi yn anrheg The Wide Wide World gan Ellen Montgomery. Bu darllen y llyfr fel agoriad i fyd mawr eang llenyddiaeth Saesneg imi. Erbyn imi gyrraedd fy 20 oed 'roeddwn wedi'm trwytho yn nofelau a llenyddiaeth Saesneg.
Rhaid cyfaddef mai ar y Cymry eu hunain 'roedd y bai am y diffyg mawr o lyfrau a storïau i blant a phobl ifanc. Credai Cymry blaenllaw a diwylliedig mai dysgu Saesneg oedd y peth mwyaf pwysig. Deallai a darllenai pawb Gymraeg yn rhwydd, ond trwy'r Saesneg 'roedd y ffordd i'r Brifysgol, ac i swyddi uchaf masnach a diwydiant. 'Roedd rhieni yr un mor awyddus i'r plant fod yn hyddysg yn yr iaith Saesneg; felly ni feddylient am yr angen am lyfrau Cymraeg o'r un safon â llyfrau Saesneg i blant ac ieuenctid. Gwnaethant gamsyniad dirfawr, ond ni ddaeth i'w meddwl y byddai Cymru rhyw ddydd yn brwydro'n galed rhag colli ei hiaith.
Nid oedd ychwaith gylchgronau i ferched a gwragedd fel y rhai Saesneg. Felly, ar ôl gadael dyddiau ysgol hawdd iawn oedd i ferched ddarllen mwyfwy o gylchgronau a llyfrau Saesneg.
Cyn dyddiau'r ysgolion "British" a "National", ceisiai gweithwyr cyffredin gael tipyn o ysgol i'w meibion, i ddysgu Saesneg iddynt. Cafodd Nhad flwyddyn o ysgol. Cedwid yr ysgol gan hen filwr ungoes, mewn bwthyn yn Llanddoget. Byddai dwsinau o ysgolion cyffelyb i fechgyn, yn cael eu cynnal gan hen filwyr ar hyd a lled y wlad. Crafai rhieni ddigon o'r ceiniogau prin i dalu am i fab ddysgu darllen, 'sgrifennu a rhifo yn Saesneg. Yn ein hamser ni, beth bynnag, iaith yr Ysgol Sul oedd y Gymraeg, ac iaith yr ysgol ddyddiol oedd y Saesneg. Felly 'roedd rhyw ymraniad cyffelyb yn y llenyddiaeth.
Bûm yn meddwl lawer tro y dylasai rhywun fod wedi trosi rhai o'r llyfrau Saesneg i'r plant. Yr un yw plant ymhob man, ac ymhob oes, gyda'r un mwynhad mewn storiau antur. Bu llawer o drosi i'r Gymraeg ar ganeuon Saesneg a byddai pawb yn eu mwynhau. Dyma un fyddai'n mynd yn dda bob amser ymhob cyngerdd yn ardal y Garn. "Aeth Pat i gloddio ffynnon". Dyma'r geiriau:
Aeth Pat i gloddio ffynnon
Yn gontract at rhyw dŷ;
Dywedaf ichwi'r hanes,
Yn union fel y bu.
'Rôl sincio ugain troedfedd,
Drwy lafur, chwys a phoen,
Ei gefn i gyd yn wayw
A'i ddwylaw'n bwrw'r croen.
Yna byddai'r canwr yn torri i siarad, "Och medda Pat, ma' 'nghefn i'n dost, ond rhaid gweithio, oblegid (gan droi i ganu),
'Does dim ond ugain dolar,
'Does dim ond ugain dolar,
'Does dim ond ugain dolar,
Am gloddio at y dŵr".
Ni chofiaf y gweddill o'r penillion ond byddai'r un patrwm o ganu a siarad. Wrth edrych yn ôl ymddengys imi fel pe bai Cymry'r adeg honno wedi dechrau colli gwybodaeth o'r stôr fawr o ganeuon digri a berthynai i ganu gwerin. Ar ôl Diwygiad 1859 ciliodd yr hen ganeuon digri i'r tafarnau, ac i'r llofft stabal, ac nid oeddent yn "weddus" mewn cyfarfod neu gyngerdd. Rhaid fyddai i destun cân mewn cyfarfod cystadleuol fod yn destun difrifol. Yn aml iawn, byddai'n emyn. Cofiaf Owen Roberts yn ennill y wobr mewn Eisteddfod yng Nghapel Penmount Pwllheli am ganu:
Galaru 'rwyf mewn anial dir,
Yn teithio i dŷ fy Nhad;
Ar ben y bryniau'n llawenhau,
Wrth weled cyrrau'r wlad.
'Rwy'n ddu fy lliw, a'm gwisg yn wen,
'Rwy'n llawen ac yn brudd;
'Rwy'n agos iawn, ac eto 'mhell,
'Rwy'n waeth, 'rwy'n well, bob dydd.
Ni chofiaf y dôn, ond cofiaf fod rhyw sŵn hiraethus ynddi.
Trosodd John lawer o ganeuon a chwaraeon i'r Gymraeg i gôr y Garn ac i blant yr ysgol. Gwnaeth William fath o copy multiplier. Gwnaeth yn gyntaf slab, tua'r hanner modfedd o drwch, o rywbeth a elwid yn Russian Glue, plaster paris a thipyn o gliserin, mewn tun rhostio, ac fel inc defnyddiai Judson's Aniline Dyes. Ceid 50 o gopïau da o'r Multiplier. 'Roedd gan John, hefyd, set fechan at brintio â llaw. Byddai'n ddefnyddiol iawn at brintio tocynnau. Un tro, rhag talu'r gost o brintio tocynnau ym Mhorthmadog i ddarlith gan D. M. Lewis o Fangor (yn ddiweddarach bu'n athro mewn Physics yn Aberystwyth) ar Sain, penderfynwyd printio â set John. Aeth y bechgyn ati i brintio pentwr o docynnau. Yn anffodus ni fu yr un ohonynt yn ddigon gofalus i edrych ar y tocynnau ar ôl y printio. Aeth y tocynnau allan a bu gwerthu da arnynt. Pan welodd John beth a brintiwyd 'roedd yn rhy hwyr i dynnu'r tocynnau yn ôl. Mae'n siwr i'r ddarlith fod yn siom fawr i lawer o fechgyn ifanc. Darlith "Ar Sian" oedd ar y tocynnau!
Nid oedd cynlluniwr tebyg i William. Byddai'n siwr o weld goleuni ymhob tywyllwch, ac yr oedd ganddo'r medr i greu celfi lle nad oeddent ar gael yn barod. Pan agorwyd Coleg y Brifysgol ym Mangor penderfynodd ymgeisio am un o'r ysgoloriaethau a gynigid yno. Golygai hyn waith caled iawn iddo. Byddai ei ddyletswydd fel athro cynorthwyol yn ysgol y Garn yn ei gadw'n llawn gwaith drwy'r dydd. Felly ni châi ond ychydig oriau ar ôl yr ysgol a dydd Sadwrn at astudio. Rhaid cofio na chawsai ddim ond addysg ysgol elfennol ac yr oedd llawer o destunau'r arholiad yn hollol ddieithr iddo. Cafodd anhawster mawr gyda'r "practical Chemistry", gan nad oedd mewn cyrraedd unrhyw laboratori i wneud arbrofion. Yn Nhŷ'r Ysgol 'roedd ystafell fechan ar ben y grisiau—y "llofft bach" fel y'i gelwid. Nid oedd gwely ynddi, dim ond bocsis a "llanast". Gadawodd John i'r bechgyn gael y llofft bach iddynt eu hunain ac aeth William ati ar unwaith i wneud gweithdy ohoni. Cafodd gan y saer i wneud silffoedd ar hyd un ochr i'r ystafell ac yno gosododd ei ffosils ('roedd yn ddaearegwr da iawn). Câi'r athrawon o'r ysgol ryddid i fynd i'r llofft bach fel y mynnent. Credwch fi, pan fyddent wrthi'n ceisio gwneud rhyw nwy neilltuol deuai arogl ffiaidd iawn o'r llofft bach. Ond ni chwynai neb o'r herwydd.
'Roeddent wedi ceisio gwneud nwy mewn potel lawer gwaith, a John yn eu rhybuddio'n bendant i fod yn ofalus nad âi awyr i'r botel.
Un gyda'r-nos aethant â'r celfi i'r ysgol er mwyn cael mwy o le ac aethant â lamp o'r tŷ i'w goleuo. 'Roedd George Law yn y busnes; soniais amdano yn Brethyn Cartref. 'Roedd George yn bur ddeheuig â'i ddwylaw gan mai watchmaker oedd o ran galwedigaeth. Ymhen ychydig clywsom sŵn yn dod o'r ysgol, fel pe bai ffrwydriad wedi cymryd lle. Toc, rhedodd George i'r tŷ a gwaeddodd yn y drws yn ei Gymraeg ysmala: "Wyt ti'n byw?" 'Roedd ei ddillad yn goch o'i gorun i'w sawdl, a'r corcyn, wrth saethu o'r botel, wedi gwneud twll crwn yng nghantel ei het. 'Roedd y botel a'r lamp, wrth gwrs, yn chwilfriw mân, ond trwy drugaredd ni anafwyd yr un ohonynt.
Gweithiai Nhad yn chwarel Ffestiniog y pryd hynny. Ar fore Llun byddai'n ofynnol iddo godi'n gynnar iawn a cherdded i Borthmadog i ddal trên y gweithwyr. Codai William ac âi i'w ddanfon ran o'r ffordd, yna cerddai'n araf yn ôl gan astudio ar hyd y ffordd. Un tro wrth gerdded trwy Dolbenmaen a cheisio dysgu gramadeg Lladin gwelodd ar frig uchaf Craig y Llan y tu ôl i'r eglwys, hen fuwch yn cnoi ei chil yn hapus. Meddyliodd William wrtho'i hun pa mor braf oedd bywyd y fuwch, heb orfod poeni am na Lladin na Groeg na dim arall!
Nid gwyddonydd yn unig oedd William. 'Roedd teimlad bardd ganddo a phan ddewisiai gallai ysgrifennu darlun mewn geiriau mor llawn o liwiau â darlun gan frwsh paent fy mrawd Hugh.
Pan oeddem ein dau, William a minnau, yn y Garn, ac yn agos iawn at ein gilydd, carem yr un pethau, yr un golygfeydd y wlad yn deffro o gwsg y gaeaf; aur yr eithin yn torri allan ar bob llaw; twmpathau o ddrain yn y caeau a'r gwrychoedd fel pe baent o dan eira; y blodau, pob un yn ei adeg, yn gwthio'u pennau allan, a'r gôg yn canu. Carem bob ffrwd ac afon, a phan fuom ynghyd am y tro diwethaf yn y Garn, teimlem, ein dau, rhyw dristwch wrth edrych ar y newid mewn cynifer o'r hen ddarluniau. 'Roedd gwaith mawr yn mynd ymlaen i garthu a thrwsio gwely'r hen afon Ddwyfor. Ar hyd y glannau 'roedd tomennydd mawr ac anolygus o gerrig a gro. 'Roedd yn amlwg y byddai llawer o ramant yr hen afon wedi ei golli am byth. 'Roedd wedi mynd yn fud. 'Roedd y cerrig a'r rhydau wedi eu clirio i gyd o wely'r afon, ac ni chlywem mwyach sŵn ei chanu wrth iddi brysuro drostynt gan geisio seibiant i ddiogi tipyn yn y llynnau ar ei ffordd i'r môr. Chwith oedd colli'r twrw a'r helynt a fyddai ganddi gynt wrth ffordd Tŷ Cerrig cyn cyrraedd ohoni y Llyn Coch, twrw a glywid o bell wrth iddi daro yn erbyn y meini, hen feini anferth a oedd yno er pan gychwynnodd ei gyrfa wedi cilio'r iâ mawr, ond yn awr yr oeddent yn falurion yn y tomennydd ar y glannau. Bellach, i ni ein dau, ymddangosai'r hen Ddwyfor yn fwy o gamlas nac o afon, a'r olwg arni, o'i chymharu â'r hyn a fyddai, yn peri inni feddwl am hen ddafad newydd ei chneifio.
Crwydrais ymhell iawn meddwch, o'r hen gist dderw. Wel do a naddo. Bu'r gist yn bwysicach i fywyd William a minnau nac i fywyd yr un o'r plant eraill, hyd yn oed John. Teimlem mai i ni ein dau y perthynai'n arbennig. Trwyddi buom yn dechrau anturio i fydoedd newydd gyda'n gilydd. Ni allaf feddwl amdani heb feddwl am William, ac wrth feddwl amdano hêd fy meddyliau'n syth i'r Garn, y Garn fel yr oedd yn y dyddiau pell, y Garn lle y gwelais ef am y tro olaf.
Agorais gaead yr hen gist a gwelsoch beth a ollyngais ohoni ar siawns. Dyma fi yn awr yn ei chau a'i chloi ac yn cadw'r allwedd.
DAU HEN GLOC
NEITHIWR, peth anaml iawn yn fy hanes, methais yn lan a chysgu. 'Roedd sgyrsiau difyr y dydd o'r blaen ag amryw hen gyfeillion y Garn yn rhedeg drwy fy meddwl a theimlwn yn hollol effro. Nid oedd sŵn yn unman, pawb a phopeth yn y pentre a'r tŷ yn cysgu; dim ond sŵn tician cloc bach yn yr ystafell nesaf. Yn y man tawodd y tician hefyd; mae'n debyg na chafodd y cloc bach ei weindio, a chofiais am y ddau hen gloc wyth-niwrnod a berthyn inni. Treuliais oriau'r nos gyda'r ddau a dyma fi heddiw'n gosod ar bapur feddyliau oriau'r nos.
Dau hen gloc—o ddau deulu. Y naill o Sir Fôn o deulu rhieni fy ngŵr; y llall o Lanrwst, eiddo Nhad a Mam. Y ddau gloc wedi cychwyn eu gyrfa gyda bywyd priodasol y ddau deulu, a'r ddau ymhell dros gant oed. Yn wir, rhaid fod cloc mam a thad fy ngŵr yn 130 oed.
Yr adeg honno cloc wyth niwrnod fyddai'r dodrefnyn cyntaf bron i bâr ifanc ei ddewis. 'Roedd yn rhaid ei gael. Anodd heddiw yw dod o hyd i grefftwyr â'r medr i drin yr hen glociau mawr, ond y pryd hynny 'roedd gwneud clociau mawr yn ddiwydiant pwysig. Fel y dwedais yn Siaced Fraith, Theophilus Davies a wnaeth gloc Mam a Nhad. Cofiaf ei weithdy bychan yn Stryd y Bont Llanrwst.
Owen Roberts, Llangefni oedd gwneuthurwr cloc tad a mam fy ngŵr. Dau gloc—a hanes pob un yn cynnwys hanes dau deulu gwahanol iawn. Bu hen gloc Nhad a Mam yn rhan o'm bywyd am yn agos i 91 mlynedd bellach. Bu gyda mi ymhobman. Bu ei dicio a'i daro yn felys yn fy nghlustiau ar hyd fy oes hir; bydd gyda mi hyd y diwedd.
Bywyd teulu hapus iawn a welodd yr hen gloc; teulu chwarelwr heb fawr o bethau'r byd hwn, ond teulu o rieni a phlant yn llawn cariad at ei gilydd, a'u bryd ar bethau'r meddwl, heb falio llawer am arian. Cafodd y cloc barch a gofal ar hyd y blynyddoedd. Rhoddodd Nhad a Mam iddo y man mwyaf pwysig yn y tŷ. Ceid dyn i'w lanhau oddi mewn o dro i dro, a gofalai Mam am y tu allan, a phob nos Sadwrn, heb fethu, gofalai Nhad am ei weindio. Cofiaf, pan nad oeddwn ond geneth fach iawn, glywed y pwysau'n tuchan ac yn grwgnach wrth i Nhad eu weindio. Dychmygwn mai protestio y byddent am i Nhad osod wythnos ymhellach o waith arnynt yn lle gadael iddynt gysgu'n dawel ar waelod y cloc.
Gwahanol iawn fu hanes hen gloc Sir Fôn a gwahanol iawn y teulu. Pobl y tir a'u bryd ar gyfoeth a meddiannau. Sefyllfa dyn yn y byd, dyna'r llinyn mesur, nid gwerth personol. 'Roedd mwy o ddrwg-dynnu nag o gariad ymysg y plant a'r rhieni. Ofn ac nid cariad oedd teyrn yr aelwyd. Dechreuodd y cloc hwn ei yrfa yng Nghefn-du-Isaf, yn y gegin fawr lle y byddai pawb yn bwyta, y rhieni a'r plant, y gweision a'r morwynion. Clywodd yr hen gloc, am flynyddoedd, sŵn y gragen alw, yn rhybuddio'r gweision yn y meysydd fod y bwyd yn barod. Dyma'r cloc a ddysgodd fy ngŵr pan oedd yn wyth oed, i ddweud yr amser. Cofiai ef fel y dechreuodd adnabod yr oriau oddi wrth sŵn y gragen alw a tharo'r cloc. Ac am ryw reswm, cofiai fel y byddai un forwyn arbennig yn ei hudo i roi iddi y rhan orau o'i frechdan bara gwyn. Dim ond ar y Sul y ceid bara gwyn—ystyrid bara gwyn yn drêt mawr, bron fel teisen. Byddai'r brechdanau o fara gwyn a menyn i bawb, ond cafodd un forwyn hyd i ffordd i gael mwy na'i rhan. "William bach", dywedai wrth y bachgen, "ga'i wneud brechdan ffenast iti?" a thynnai'r mwydion allan gan adael dim ond y crystyn fel ffrâm "ffenast". Bu "William bach" gryn amser cyn deall y tric!
Yn 1859 symudodd y teulu i Dinam yn y Gaerwen, i le wedi ei adeiladu iddynt, i gynnwys tŷ a siop a fferm fechan yn ogystal. Yn ddiweddarach trowyd y siop yn dafarn. A dyma ddechrau loes yr hen gloc. Nid oedd mwyach yn simbol pwysig o ddechrau bywyd priodasol, nid oedd ond dodrefnyn anodd ei ffitio i'r tŷ newydd. Nid oedd lle yn y gegin. Ystafell anhwylus oedd; nid oedd gan y sawl a'i cynlluniodd ddychymyg. Cymerai y grisiau i'r llofft un ochr yn gyfangwbl. Ar un ochr 'roedd drws i'r ardd a ffenestr a setl fawr ar ei hyd. Ar yr ochr gyferbyn a'r grisiau 'roedd grât fawr a dau gwpwrdd uchel o bobtu. Ar yr ochr arall safai'r dresal fawr hir a drws yn arwain i ystafelloedd y ffrynt.
Am y parlwr cefn, 'roedd hwn dan ei sang o ddodrefn yn barod. Nid oedd lle ym mharlwr mawr y ffrynt gan mai yno y byddai'r siop (ac yn ddiweddarach, ystafell y dafarn). Yn y seler, 'roedd cegin i'r llanciau a dim modfedd o le yno chwaith. Felly safai'r hen gloc druan ar ffordd pawb yn y gegin, heb wybod i ba le i droi ei wyneb.
Yr oedd tro sydyn ar ganol y grisiau tua'r chwith a math o blatfform bychan rhyw lathen sgwâr. Dyma'r unig fan a gafwyd i osod yr hen gloc—yn y tywyllwch a'r unigedd. Buan iawn yr anghofiodd pawb am ei fodolaeth, a dyna lle y bu am dros drigain mlynedd heb symud, ac er y byddai llawer o dramwyo'r grisiau mewn diwrnod, ni fyddai neb yn sylwi ar yr hen gloc. 'Roedd fel rhan o'r pared. Ni chofiaf ei weld yn mynd erioed.
Ond er na chlywais ef yn mynd yn ystod y chwe blynedd y bûm yn byw yn y Gaerwen, daw meddwl amdano yn sefyll yno yn llonydd ac yn llychlyd ag un adeg arbennig i'm cof.
Fel y dwedais yn Brethyn Cartref, nid oeddwn yn hapus iawn yn byw wrth ymyl fy nheulu-yng-nghyfraith. Cefais ganddynt lawer achos poen meddwl ac ysbryd, a gofid i'm calon. Ond penderfynais guddio fy nolur ac ni ffraeais erioed. Nid oeddwn wedi arfer ffraeo ac nid oeddwn am ddechrau, ac ni fynnwn fod yn destun ffraeo rhyngddynt a'm gŵr. ('Roedd ef mor wahanol iddynt i gyd).
Ond, daeth tro iddynt ddod ar fy ngofyn a brysiais i ateb. Tarawyd y fam yn wael iawn â'r typhoid fever. Cymerodd yn erbyn ei merched. Mynnai yn ei drysni eu bod i gyd am ei gwenwyno ac ni chymerai ddafn na thamaid ganddynt. Yn wir ni fynnai iddynt groesi trothwy'r ystafell. Gwaeth na'r cwbl, trodd yn erbyn y meddyg ifanc, am ei fod yn gyfaill mawr i un o'r merched. Er syndod pawb (a'm syndod innau hefyd) galwodd amdanaf a phan welodd fi dwedodd, "Dowch yma ngeneth i a chadwch y diefliaid yna allan rhag iddynt gael y siawns i roi gwenwyn imi". Bu mewn drysni am ddiwrnodau a bûm gyda hi nos a dydd. Cofiaf am un noson yn arbennig. 'Roedd y drysni'n gwaethygu ac yr oedd yn peri ofn imi. Weithiau yn ystod y nos mynnai imi orwedd rhyngddi a'r drws. "Wnewch chi hel y ddau ddyn yna allan 'y ngenath i". "Beth mae'r ddynes fach ddu na eisiau?" "Pwy ddynes?" meddwn. "Ond dyna hi yn sefyll wrth droed y gwely yn llygadrythu. Ewch â hi allan ar unwaith".
O'r diwedd 'roeddwn bron â methu dal. Nid oedd ond cylch cyfyng o olau o gwmpas y lamp fechan, a'r cysgodion yn ymdroelli trwy'r ystafell. 'Roeddwn yn barod i gredu fod yr hen wraig yn gweld rhywbeth. Cipiais ganhwyllbren, goleuais y gannwyll ac i ffwrdd â mi i lawr y grisiau i geisio cwmpeini rhywun synhwyrol am foment. Ar y ffordd i lawr syrthiodd golau gwan y gannwyll ar wyneb yr hen gloc. Tybiais weld gwên sarhaus ar yr wyneb, bron fel pe bai yn dweud: "Wel ni fedraf dy helpu o gwbl; pe bawn yn medru tician a tharo buaswn o leiaf yn torri'r distawrwydd iti".
Gwelodd yr hen gloc farw teulu Dinam o un i un—y tad a'r fam a saith o'r plant, fel yn y diwedd nid oedd yn aros ond fy ngŵr. Penderfynodd werthu'r rhan fwyaf o ddodrefn a chelfi'r fferm yn barod i denant ddod i mewn. Ond, am ei fod yn cofio dysgu dweud yr amser wrth yr hen gloc pan yn blentyn, ni fynnai ei werthu. Felly, am y tro cyntaf am o leiaf 60 mlynedd symudwyd y cloc. Bu trafferth fawr i'w ryddhau o'r pared. Mae'n rhaid felly fod y cloc wedi ei osod yn y fan cyn i blaster y pared galedu. Cofier mai tŷ newydd oedd. O gwmpas y cloc yr oedd plygion ar blygion o bapur a phan lwyddwyd i'w rhyddhau o'r diwedd 'roedd golwg truenus arno. Ar ben y cloc beth a ddaeth i'r golwg ond yr hen gragen alw.
Cludwyd y cloc a'r gragen i Lanrwst a gofynnwyd i'r dyn trwsio clociau ddod i'w weld. Aeth â holl gyfansoddiad yr hen gloc i'r gweithdy i weld a fuasai'n bosibl gwneud rhywbeth ohono. Bu bron iddo dorri ei galon pan welodd fod pob olwyn, pob scriw, yn rhŵd i gyd. Ond 'roedd yn grefftwr cywrain iawn a phenderfynodd foddi'r cyfan am gyfnod mewn bath o baraffin, a gobeithio'r gorau. Cefais innau gyfle i grafu baw'r oesoedd oddi ar y câs a'i sgwrio i weld pa sut ddiwyg a lliw a oedd arno. Nid oeddwn erioed wedi gweld pa liw oedd, nac yn wir o ba goed yr oedd.
Ymhen mis cododd y crefftwr y peirianwaith o'r paraffin a chafodd fod y rhŵd wedi diflannu. Aeth ati i dynnu'r scriwiau a'r olwynion oddi wrth ei gilydd er mwyn eu glanhau yn drwyadl. Gwyddai i drwch blewyn le pob scriw bychan a phob olwyn distadl. Ac un diwrnod daeth â chyfansoddiad yr hen gloc yn ôl, yn lân a phob peth yn barod i geisio ei ail gychwyn. meddai, "Cofiwch", "tydw'i ddim yn sicrhau i chi y gwneiff o fynd—'rwyf wedi gwneud y gorau ohono, ac ni allaf wneud mwy na'm gorau". Yna aeth ati i'w osod yn ei le yn y câs. Rhoddodd y bysedd yn gyntaf, y pendil wedyn; yn ddiwethaf, weindiodd y pwysau i fyny. "Diawch i, mae'n mynd", gwaeddodd, ac yn wir 'roedd y bys bach yn fuan iawn mor brysur ac y bu erioed yn tician yr eiliadau a'r bys mawr y munudau a'r bys canol yr oriau mor siriol ag erioed.
Dau hen gloc, wedi dod ynghyd am y tro cyntaf. Dychmygwn glywed sgwrs rhwng y ddau. Meddai hen gloc Llanrwst: "'Rwyt wedi cael mantais fawr arnaf. Cefaist gysgu'n dawel ar hyd y blynyddoedd heb wneud yr un swydd a neb yn disgwyl dim oddi wrthyt, ond amdanaf fi, ni chefais funud o seibiant na nos na dydd ond mynd, mynd bob munud. Dim hyd yn oed awr o lonydd". A meddai hen gloc Sir Fôn: ""Rwyt yn anghofio mai nid o'm gwirfodd y bûm yn segur cyhyd. Diffyg gofal, difaterwch, diffyg cariad ac yn y diwedd fy llwyr anghofio gan deulu cyfan a'm gorfododd i gysgu yn y llwch a'r tywyllwch ar hyd y blynyddoedd. 'Rwyt ti wedi byw bywyd dy deulu bob cam a mesur holl oriau ei waith a'i hamdden. Gwnaf fy ngorau o hyn allan i roi gwasanaeth i dy deulu di, ond ni chaf byth y cyfle a gefais ti". "Gwir y dywedaist", atebai hen gloc Llanrwst. "Cefais weld to ar ôl to o'm cwmpas, a llais plant yn chwarae'n hapus ar hyd y blynyddoedd. Ni ddymunaf fwy na chario'r gwaith ymlaen".
Mae cloc Sir Fôn ar fenthyg i'm brawd yn y Garn. Ond, ni fynnwn ymwahanu oddi wrth gloc Nhad a Mam. Cafodd weld a chlywed llawenydd a thristwch saith ohonom ni, blant Nhad a Mam; fy mhlant fy hun; fy wyres a'm gorwyr a'm gorwyres; dros ganrif o hanes teulu hapus. Â'r hen gloc yn ei flaen i wasanaethu am flynyddoedd eto. Hwyrach y caiff hen gloc Sir Fôn gyfle i lanw bwlch y 60 mlynedd coll. Collodd ei lais ers tro ond mae'n tician ei orau. Mae fel llawer ohonom, yn barod i wasanaethu tra bydd y peirianwaith mewn cyflwr, a rhywun yn weindio'n ddyfal. Daw amser pan fydd i minnau deimlo'r pwysau'n araf ostwng yn îs ac yn îs a dim llaw mwyach a all weindio'r pwysau i fyny. Ond bydd cloc Nhad a Mam yn tician ymlaen.
J. D. LEWIS A'I FEIBION CYF.
ARGRAFFWYR
GWASG GOMER
LLANDYSUL
Nodiadau
[golygu]
Bu'r awdur farw cyn 1 Ionawr, 1955, ac mae y llyfr felly yn y parth cyhoeddus mewn gwledydd sydd â thymor hawlfraint bywyd yr awdur ynghyd â 70 o flynyddoedd neu lai.