Diwygwyr Cymru/Chwil-oleu'r maddeuebion

← Gormes ac erlid

Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans

Pwy gafodd faddeuebau yng Nghymru →

PENNOD XIII.
CHWIL-OLEU'R MADDEUEBION.

Ar bob llong ryfel, a chyda phob byddin, ceir yn awr beiriant y chwil-oleu trydanol (electric search light). Boed y nos mor dywell ag y bo, a'r gelyn yn gweithio mor ddistaw ag y mynno, os troir y goleuni rhyfedd hwn arno, daw y cwbl a wna ac a wnaeth yn y tywyllwch, yn fwy amlwg i'r llygaid a'i gwylia na phetai yn sefyll ynghanol llewyrch haul ganol dydd. Gan gychwyn o'r peiriant yn bwyntil fflachiol, lleda yn raddol fel yr ymestynna tua'r pellafoedd, nes dod yn baladr llydan disglaer, yngoleuni'r hwn nis gall dim y cyffyrdda ag ef aros yn guddiedig. I rywbeth tebyg i hyn y gellir cyffelybu cynnwys amhrisiadwy hen lawysgrifau Swyddfa'r Cofnodion (Record Office) yn Llundain. Gadewch ini, yn y bennod hon, droi ffrwd ddisglaer un o'r amryw chwil-oleuadau a geir yno, ar gyflwr Ymneillduaeth y deyrnas yn y cyfnod tywyll yr ydym yn ymdrin âg ef.

Gwelwyd yn y bennod ddiweddaf mai cyfnod o dywyllwch caddugawl ar grefydd ac Ymneillduaeth ydoedd blynyddoedd teyrnasiad y ddau frawd Siarl II. a Iago'r II., o 1660 hyd ddiwedd 1688. Trown ynte Chwil-oleu Maddeuebau Siarl II. yn 1672—ymron ynghanol y cyfnod—ar draws y tywyllwch, a pha beth a ganfyddwn? Cawn weled amryw bethau hynod na letybiwyd eu bodolaeth. Er mwyn eu dwyn yn amlycach o flaen y meddwl, a'u hargraffu yn ddyfnach ar y cof, gosodaf hwynt ger bron fel ffeithiau noeth—ac yna rhoddaf wisg yr amgylchiadau am danynt.

1. Yr oedd Ymneillduaeth wedi ennill tir,	$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$o dan erledigaeth lem Deddfres Clarendon.
2. Yr oedd Ymneillduwyr wedi cynhyddu,
3. Yr oedd Ymneillduwyr wedi magu asgwrn cefn

Wedi ennill tir, wedi cynhyddu mewn rhifedi, wedi magu asgwrn cefn i benderfynnu sefyll dros eu hawliau, gwelodd yr Ymneillduwyr:—

4. Fod yn rhaid iddynt gysylltu gwleidyddiaeth â'u crefydd;
5. Mai yn eu gallu gwleidyddol y gorweddai eu gobaith am ryddid crefyddol;
6. Mai ofn eu gallu gwleidyddol yn unig a dueddai eu gormeswyr esmwythau'r iau ar eu hysgwyddau.

Gwelwn ninnau gyda hynny:—

7. Fod erledigaeth wedi maethu Anibyniaeth mewn crefydd;
8. Fod erledigaeth wedi gwneud y Presbyteriaid yn Anibynwyr;
9. Fod erledigaeth wedi gwasgaru a gwanychu'r Bedyddwyr.

Daw ffeithiau dyddorol, pwysig, ac addysgiadol eraill i'r golwg o dan fflach y chwil-oleuni, ond efallai mai'r tri thriawd uchod yw'r amlycaf a'r pwysicaf. Sylwer pa fodd y deuant i'r amlwg yn y ffeithiau hanesyddol cysylltiedig a'r Maddeuebau hyn. Cofier nad wyf yn dweyd dim yn y bennod hon—pennod mor bwysig a'r un yn hanes Diwygwyr Cymru—ond a geir yn y pentwr hen lawysgrifau gwreiddiol yn swyddfa'r cofnodion. Os na fyddaf yn rhoi'r awdurdod llawn am bob ffaith a nodir, awydd i arbed gofod, ac i beidio trethu amynedd y darllenydd, yn unig sy'n cyfrif am hynny.

Ar waethaf y deddfau penydiol a'r ormes a'r erlid, yr oedd yr Ymneillduwyr wedi lledu dros y wlad, ac wedi llwyr feddiannu rhai o'r trefi poblog, gan ennill drwy hynny ddylanwad nid bychan yn y Senedd a'r byd gwleidyddol. Yn Yarmouth, er engraifft, gyda 12,000 o gymunwyr, cyfrifid nad oedd 500 o honynt yn mynychu eglwys y plwyf.^[1] Yng Ngwlad yr Haf yr oedd Cyrddau Ymneillduol wedi lluosogi mor fawr nes rhoi achos pryder i'r awdurdodau.^[2] Yn Dover yr oedd yr Ymneillduwyr wedi mynd mor hyf nes y gyrrodd un gohebydd i gwyno wrth yr awdurdodau yn Llundain, fod Maer y ddinas yn esgeulus o'i ddyledswyddau.^[3] Ymddengys fod yr awdurdodau yn Llundain wedi cymeryd mesurau i orfodi'r Maer a'i gorfforiaeth i osod y gyfraith mewn grym, canys cawn yr un gohebydd ymhen mis yn dweyd fod "Y Maer wedi rhoi gorchymyn i dynnu i lawr bwlpud a meinciau y Bedyddwyr, ac i gloi'r lle i fyny." Ond ni thyciodd hyn, canys "Boreu Sabath yn blygeiniol iawn, torrwyd y drysau cloedig yn agored, ac aeth y Bedyddwyr yn ol at eu hen ystranciau drachefn. Pan aethom (y swyddogion) at dy cwrdd y Presbyteriaid, methasom fyned i mewn; yr oedd y rhai oddi mewn mor gyndyn fel nad agorent y drws."^[4] Adgoffeir ni o rai o ddigwyddiadau Rhyfel y Degwm diweddar yng Nghymru gan rai o'r adroddiadau swyddogol a yrrwyd o'r wlad at yr awdurdodau yn Llundain. Wele engraifft:—

"Euogfarnwyd ugain o dai-cyrddwyr gennyf ym mis Hydref diweddaf. Apeliodd un o honynt yn erbyn y ddedfryd yn y frawdlys hon,—eithr buom mor ofalus a chawsom reithwyr mor dda fel, mewn llai nag awr, dygwyd rheithfarn i mewn o blaid y brenin. Eithr cymaint yw haerllugrwydd y blaid hon (yr Ymneillduwyr), ac mor benderfynnol ydynt i ddychrynu pawb rhag troi yn achwynwyr arnynt am gynnal eu cyfarfodydd terfysgus, fel mai prin yr oedd y llys wedi codi, nag y cymerasant yr achwynwr i'r ddalfa ar bump o gyhuddiadau gwahanol. Rhaid fod traul yr achosion hyn yn ddigon i ddifetha amgylchiadau dyn tlawd—yn wir nis gallai dyn cyfoethog fforddio ymladd yn erbyn arian unedig y bobl hyn."

Cynllun arall a fabwysiadai'r Ymneillduwyr pan y gosodid dirwy drom arnynt am gynnal cyfarfodydd crefyddol, oedd i'r troseddwr aros yn ei gartre, ond gyrru ei holl eiddo dros y terfynnau i sir arall. . . Pan ddeuai'r swyddogion i'w fferm—nid oedd yno anifail i'w gael; ac er y gwyddid pa le yr oeddent wedi myned, nis gellid atafaelu arnynt mewn sir arall, gan nad oedd y troseddwr wedi ffoi yno.^[5]

Dychrynnodd y blaid Eglwysig gymaint, fel y penderfynasant wneud y gyfraith yn fwy caeth nag erioed yn erbyn yr Ymneillduwyr. Tybient ei bod yn rhy ddrwg fod achwynwr diniwed(?) yn gorfod dioddef yn lle cael ei wobrwyo am fradychu ei gymydogion crefyddol. Dygwyd Mesur i fewn i'r Senedd i'r perwyl hynny yn Ebrill, 1671. Pasiodd drwy Dy'r Cyffredin gyda pheth anhawsder. Dihangodd megys â chroen ei ddannedd drwy'r ail ddarlleniad yn Nhy'r Arglwyddi;—yna torrodd ei hyrwyddwyr eu calon, a gadawsant i'r Mesur syrthio i'r llawr.^[6] Dechreuodd y llywodraeth ei hun anesmwytho. Cawn nodiad gan un o'r prif swyddogion (Williamson) i'r perwyl canlynol:—

"Mae'r cynulleidfaoedd wedi ymhyfhau, gan farchogaeth eu gweinidogion, a gorfodi y rhai hynny i weithredu yn ol eu hewyllys hwy. Os na phregethwch chwi ini,' meddant, mynnwn ryw un arall a wna.' Maent beunydd yn mynd yn fwy penboeth. Mae'r holl Bresbyteriaid yn troi yn Anibynwyr, a rhaid i'r gweinidogion wneud yr un modd."^[7]

Erbyn dechreu Hydref cydnebydd Williamson gyda gofid fod y rhan amlaf—er nad y pwysicaf—o'r cynulleidfaoedd Ymneillduol, yn cynnal eu cyfarfodydd yn gyhoeddus.^[8] Anesmwytho fwy fwy a wnai'r Eglwyswyr. Ysgrifenna Dr. Butler ei fod ef wedi sylwi ar "y tai-cyrddwyr, eu bod yn bobl gref, war-galed." Tybia eu bod yn teimlo yn chwerw yn erbyn y llywodraeth. Dylid cymeryd gofal," eb efe, "rhag i'r Dutch lanio yn Lloegr, a chymeryd rhyw Ymneillduwr i'w harwain,^[9] —yn erbyn y brenin, wrth gwrs. Rhaid fod Ymneillduaeth wedi dod yn allu cryf cyn fod ofnau o'r fath yn cael eu coleddu gan rai uchel mewn awdurdod mewn gwlad ac Eglwys. Nid hir y bu'r ofnau hyn cyn cyrraedd cylchoedd uwch fyth. Yr oedd gwastraff ac anoethineb Siarl wedi ei osod mewn cyfyngder. Yr oedd rhyfel ar dorri allan â'r Iseldiroedd,—y pryd hwnnw y gallu llyngesol cryfaf yn y byd. Gan gofio beth a ddigwyddodd i'w dad, crynai Siarl yn unigedd ei ystafell ddirgel, rhag gweled "y bobl gref, war-galed," fel y galwai Dr. Butler hwynt, yn ymuno â'r gelyn tramor; ac iddo yntau, fel ei dad, golli ei goron os nad ei ben. Nis gallai anghofio mai etifeddion traddodiadau ac ysbryd "Haiarnwyr" (Ironsides) Cromwell oedd "y bobl gref, war-galed" hyn.

Yn fuan daeth yr Ymneillduwyr hwythau i ddeall sut yr oedd y gwynt yn chwythu, a dygwyd mwy o fywiogrwydd ac o eofndra i'w gweithrediadau. Adeiladwyd nifer o dai cyrddau, yn enwedig yn y trefi. Pan yrrid atynt, dan gochl cyfeillgarwch, i'w cynghori i roi heibio torri'r ddeddf yn gyhoeddus, chwarddent am ben y cyngor—gan wybod mai nid eu lles hwy ond diogelwch y llywodraeth oedd yn gwasgu ar feddwl y swyddogion. Bygythid gyrru milwyr i gau'r tai cyrddau, ac i gymeryd y pregethwyr a'r cynulleidfaoedd i'r carchar. Ond gwyddai y rhai a fygythid na feiddiai'r awdurdodau gario'r bygythiad allan, rhag ofn y bobl y rhai a bleidient y pregethwyr Ymneillduol. Erbyn dechreu Ionawr, 1671-2, yr oedd yr Ymneillduwyr wedi magu digon o galon i gyfarfod â'u gilydd er ymgynghori pa fesurau a gymerasid ganddynt tuag at ail sicrhau eu hawl i gynnal eu cyfarfodydd yn agored. Awgrymwyd i'r brenin y gallai adgyfodi y cynllun a gynygiodd ym mlwyddyn gyntaf ei deyrnasiad (gwel tud. 139)—gyda'r cyfryw gyfnewidiadau ag a fernid yn angenrheidiol i gyfarfod âg amgylchiadau newydd yr oes. Y cynllun a awgrymid gan rai oedd taflu drysau'r Eglwys Wladol led y pen, modd y gallai'r rhai a drowyd allan yn 1662 ddod yn ol drachefn. Gwrthwynebid hyn o du'r Eglwys ac o du'r Ymneillduwyr. Nid cael eu cynnwys yn yr Eglwys oedd dymuniad yr Ymneillduwyr mwyach, ond cael rhyddid o dan y gyfraith i addoli Duw yn ol eu cydwybod eu hunain. Nid oedd yr ymdrafodaeth yma i gael ei wneud yn gyhoeddus rhag codi gwrthwynebiad yn y Senedd neu o du'r esgobion. Sylwer ar y dyddiadau canlynol:—

Diwedd Ionawr, 1671-2, hysbyswyd y brenin fod y pregethwyr yn Llundain yn gwrthod addaw peidio cynnal eu cyfarfodydd—a bod y bobl tu cefn iddynt.

Mawrth 6. Gorchymynnwyd cyhoeddi rhyfel yn erbyn Llynges yr Iseldiroedd. Yr un dydd siaradwyd am y tro cyntaf yn y Cyngor am Gyhoeddi Maddeuebau i'r Ymneillduwyr.

Mawrth 14. Cytunwyd yn y Pwyllgor Tramor ar eiriad y Cyhoeddiad Brenhinol o Faddeuebau i'r Ymneillduwyr.

Mawrth 15. Pasiwyd y Cyhoeddiad gan y Cyngor a chyhoeddwyd ef.

Yn y weithred hon, Cyhoeddiad Maddeuebau (Declaration of Indulgence), dyddiedig Mawrth 15, 1672, dywed Siarl:—

"Nad oedd y mesurau gorfodol oedd wedi bod mewn grym am ddeuddeng mlynedd i sicrhau Unffurfiaeth mewn crefydd, wedi dwyn ond ychydig ffrwyth; fod ei Fawrhydi felly yn gweithredu ar ei awdurdod fel Pen yr Eglwys, i sicrhau heddwch y deyrnas a chysur ei ddeiliaid, drwy gyhoeddi fod Eglwys Loegr i aros fel y mae yn bresennol, pawb i dalu'r degwm iddi, a neb i ddal swydd o'i mewn os na fydd yn cydffurfio; ond fod pob cyfreithiau penydiol yn erbyn yr Anghydffurfwyr i gael eu hatal, a bod nifer o leoedd yn cael eu trwyddedu fel lleoedd addoliad i'r Anghydffurfwyr, ond nad oedd y cyfryw i gael pregethu. mewn lleoedd anrhwyddedig, nac i bregethu terfysg na gwrthwynebiad yn erbyn yr Eglwys."^[10]

Creodd Cyhoeddiad y Maddeuebau gynnwrf mawr drwy'r deyrnas. Cafwyd yn fuan brawf diamheuol fod Ymneillduaeth wedi lefeinio'r holl wlad. Yn y trefi mawr darfu i'r Corfforiaethau Masnachol (nid anhebyg i Undebau Llafur ein dyddiau ni) ganiatau eu hystafelloedd swyddogol hwy at wasanaeth y gweinidogion Ymneillduol. Ymhen wythnos ar ol Cyhoeddi'r Maddeuebau, danfonwyd deisebau i fyny at y brenin o bob rhan o'r deyrnas, yn diolch iddo am ganiatau rhyddid cydwybod i'r Ymneillduwyr. O un sir yn unig—Dyfnaint—arwyddwyd y ddeiseb gan 72 o weinidogion Ymneillduol, a cheir deisebau siroedd eraill yn cynnwys enwau niferi mawrion. Ceisiwyd am, a rhoddwyd, dros 3500 o drwyddedau pregethu. Weithiau arwyddai aelodau'r Eglwys Ymneillduol eu henwau wrth y ddeiseb—a gellir barnu wrth nifer yr enwau rifedi'r Eglwysi. Er engraifft, mae dros 160 enwau wrth ddeiseb diolch cynulleidfa John Flavell, o Dartmouth. Ceir enwau hanesyddol ymhlith y rhai a gawsant drwyddedau, megys Dr. Thomas Goodwin, John Flavell, Edmund Calamy; ac ymhlith y Cymry, Dr. John Owen, Phylip Henry, Samuel Jones, Brynllywarch; Stephen Hughes, Mydrim; Hugh Owen, Bronyclydwr, &c. Dyddorol yw gweled enw John Bunyan ymhlith y rhai a geisient drwyddedau. Wedi bod gyhyd yngharchar, wele awdwr Taith y Pererin yn gwneud cais, yn ei lawysgrif ei hun, drosto ei hun a nifer o weinidogion eraill yn Swydd Bedford, am drwyddedau i bregethu. Yn y cais desgrifia hwynt oll fel "Cynulleidfaolwyr" (Congregationalists).^[11] Beth, ynte, oedd y trwyddedau hyn, a beth oedd raid ei wneud er mwyn eu cael? Yr oedd y trwyddedau yn dri math, sef:—

1. Trwydded i weinidog neillduol i bregethu i gynulleidfa neillduol.^[12]
2. Trwydded i dŷ neillduol i gynnal cyfarfodydd enwad neillduol.^[13]
3. Trwydded cyffredinol i weinidog i bregethu mewn unrhyw dy trwyddedig.^[14]

Gwnaed y telerau i gael y trwyddedau hyn mor esmwyth ag oedd bosibl. Nid oedd dim i'w dalu am danynt. Y cwbl a ofynnid oedd fod cais ysgrifenedig yn cael ei wneud am drwydded, gan nodi'r person, y lle, a'r enwad y ceisid y drwydded iddo.

Wrth y daflen a roddir ar ddiwedd y bennod hon—y rhestr gyflawn gyntaf a gyhoeddwyd erioed o drwyddedau Cymru―gwelir fod pob sir yng Nghymru, ag eithrio Mon, wedi gwneud cais am drwyddedau. Caniatawyd cyfanrif o 133 o drwyddedau i Gymru. O'r rhai hyn mae 88 yn cael eu rhoi i Anibynwyr, 23i rai a elwir yn Bresbyteriaid, ond a oeddent, fel y danghosir eto, yn Gynulleidfaolwyr, 17 i Fedyddwyr, a 5 i rai na nodir eu henwad. Trwyddedwyd 67 o bersonau gwahanol, ac 114 o dai gwahanol. Sylwir eto, mewn pennod arall, pa fodd mae ffigyrau Cymru'n cydmaru âg eiddo Lloegr.

Chwerwodd yr Eglwyswyr eithafol yn enbyd. Bygythient wneud prawf mewn llys a oedd y Maddeuebau hyn, a roddwyd trwy awdurdod y brenin heb ganiatad y Senedd, yn gyfreithlon. Eithr ni chariwyd y bwriad hwn allan. Eto i gyd, galwyd y Maddeuebau yn ol y flwyddyn ganlynol.

Ond yr oedd y drwg wedi cael ei wneud,—ac ofer mwyach oedd ceisio llethu Ymneillduaeth o'r tir.

Nodiadau

1. State Papers Domestic, 1671, Car. II., 292, No. 157.
2. Ditto, ditto, 1671, Car. II., 290, No. 179.
3. Ditto, ditto, 287, No. 57.
4. State Papers Domestic, 287, No. 171.
5. Ditto, ditto, 287, No. 63.
6. State Papers Domestic, 289, No. 28.
7. Ditto, ditto, 293, No. 28.
8. Ditto, ditto, 293, No. 222.
9. Ditto, ditto, 294, No. 15.
10. Gwel Y Memrwn, S. P. Dom., Car. II., Case F., No. 1.
11. State Papers Domestic, Car. II., 321, No. 58.
12. Wele gopi o drwydded i berson neillduol:—
    Charles by the grace of God King of England, Scotland, France and Ireland, Defender of the Faith, &c., To all Mayors, Bayliffs, Constables, and other our officers, ministers, civil and military, whom it may concern, greeting. In pursuance of our declaration of the 15 March, 1671-2,

    We do hereby permit and license A. B. to be a Teacher of the Congregation allowed by us in a house and chamber in C. for the use of such as do not conform to the Church of England, who are of the Persuasion commonly called . . . With further license and permission to him the said A. B. to teach in any other place licensed and allowed by us according to our said declaration. Given at our command at the Whitehall, the. . . day of . . . . in the 24th year of our Reign, 1672.

    By His Majesty's Commission.
13. Dyma eileb o drwydded i dŷ neillduol:—
    We have allowed and we do hereby allow of C. to be a place for the use of such as do not conform to the Church of England who are of the Pursuasion commonly called . . . .to meet and assemble in, in order to their publick worship and devotion, and all and singular our ministers Ecclesiastical, Civil and Military, whom it may concern are to take due notice hereof, and they and every of them are hereby strictly charged and required to hinder any tumult or disturbance, and to protect them in their said meetings and assemblies. Given, &c.
14. Dyma gopi o drwydded gyffredinol:—
    License for a Teacher in General. Charles, &c. To all Mayors, &c., greeting. In pursuance, &c. We do hereby permit and license . . . . . . of the Persuasion commonly called . . . . . to be a Teacher and to teach in any place Licensed and allowed by us according to our said Declaration. Given, &c.