Diwygwyr Cymru/Cysylltiadau'r Deffroad yng Nghymru

← Cysylltiadau'r Deffroad Mawr

Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans

Y diwygiad cyffredinol →

PENNOD XVIII.
CYSYLLTIADAU'R DEFFROAD YNG NGHYMRU.

Dywedwyd eisoes—ac nis gellir argraffu'r ffaith yn rhy ddwfn ar y meddwl os mynnir deall cysylltiadau'r Deffroad yng Nghymru mai nid lleol, nac enwadol, ond eang a chyffredinol yng ngwir ystyr y gair, oedd y Deffroad Mawr a ysgydwodd yr holl fyd gwareiddiedig i ystyriaeth fwy difrifol nag o'r blaen o rwymedigaethau dyn fel bod moesol yn llywodraeth Duw. Ac eto yr oedd gwahaniaeth yn amgylchiadau'r gwahanol wledydd a freintiwyd â'r tywalltiadau graslawn.

Yn Lloegr, fel y gwelwyd, esiampl ac ysbrydoliaeth eu mam a ddechreuodd y gwaith da yn John a Charles Wesley; dyfnhawyd y dylanwadau hynny gan eu cysylltiad á William Law, y cyfriniwr enwog, awdwr Christian Perfection. Gymaint oedd dylanwad hwn arnynt fel y cerddai aelodau ieuaine Clwb Santaidd Rhydychain, driugain milltir er cael y fraint o eistedd wrth draed eu Gamaliel hwn. Dylanwad William Morgan, y Cymro ieuanc, ar aelodau'r gymdeithas, yn eu cymhelli Gristionogaeth ymarferol, a wnai iddynt gerdded yn lle marchogaeth, modd y gallent gynhilo'r arian i'w roddi i'r tlodion. William Law roddodd iddynt y syniad o ymuno mewn cymdeithas neillduedig neu gyfrin. Y Cymdeithasau er Diwygio Arferion roddodd esiampl o ffurf i'r cymdeithasau hynny. Dysgeidiaeth y Morafiaid ddanghosodd y ffordd iddynt. chwythu anadl einioes ysbrydol i gorff y gymdeithas pan y'i ffurfiwyd. Ar y cyntaf meudwyol oedd ansawdd eu crefydd. Cystuddio'r corff ac ymgadw rhag cysylltiad â'r byd, oedd eu syniad am burdeb ysbrydol. Petaent Babyddion yn lle Protestaniaid, Fflangellwyr a fyddent, gan chwipio eu hunain. yn feunyddiol er mwyn gorchfygu'r hen Adda, ei nwydau a'i chwantau. I'r fath raddau y cystuddiodd George Whitefield ei gorff ym mlynyddoedd cyntaf ei zel grefyddol, cyn torri allan o hono fel Apostol Mawr y Werin, nes y daeth hyd at borth marwolaeth ac yr edrychodd i lawr i ddyfnder ei fedd ei hun. Dichon mai gwenu a wna llawer yn yr oes bresennol wrth feddwl am y cyfryw "benboethni "—ond ceir ynddo brawf o angerddolrwydd y teimlad a ddylanwadai ar y gwyr a ddefnyddiwyd wedi hyn gan Ysbryd Duw i achub miloedd o eneidiau. Yn llawn o'r tân dwyfol a losgai yn eu mynwesau, er nad oedd eto wedi torri allan yn fflam ddisglaer i oleuo'r tywyllwch oedd yn gordoi'r bobloedd, aeth aelodau Cymdeithas Rhydychain allan i'r byd, a phob un yn cario gydag ef yr ysbryd a'i meddiannodd yn y Brifysgol. Daeth pob un o honynt yn ganolbwynt bywyd crefyddol ei gartref newydd. Aeth Whitefield, a'i nerth corfforol wedi pallu gan gaethiwed ei ymarferiadau crefyddol yn Rhydychain, yn ol i'w wlad enedigol—a'i waith cyntaf yno oedd sefydlu seiat ar linellau un y coleg. Cariodd allan hefyd yr hyn a ddysgodd Morgan i'r Rhydycheinwyr bum mlynedd cyn hynny, gan ymweled yn gyson â'r tlodion, ac unwaith yr wythnos â'r carcharorion yng Ngharchar Caerloyw, gan ddarllen a gweddio gyda hwynt, a chyfrannu i'w rheidiau. Fel mai Cymro, Morgan, roddodd ffurf ymarferol i Gristionogaeth Wesley, Cymro hefyd, yr enwog Matthew Henry, roddodd gyfeiriad cywir i argyhoeddiadau crefyddol George Whitefield. Yn y Beibl y cafodd Whitefield ei Weledigaeth; yno y cafodd y Freuddwyd Nefol a lywiodd ei holl fywyd cyhoeddus; ond Matthew Henry weithredodd fel dehonglydd y freuddwyd iddo. Treuliodd Whitefield amser maith yn astudio Esboniad Matthew Henry. Darllenodd ef o glawr i glawr bedair gwaith trosodd. Un o'r troion hynny y cyntaf—darllenodd ef ar ei liniau o'i ddechreu i'w ddiwedd, gan dybied nad oedd un agwedd gorfforol arall yn deilwng i astudio gwaith mor ysbrydoledig. Gellir olrhain dylanwad Esboniad Matthew Henry, ar holl gyfeiriad gweinidogaeth gyhoeddus George Whitefield. Ond nid oedd y tywalltiadau nerthol eto wedi dyfod. Dafnau tyner, anaml, cyntaf y cwmwl oedd y pethau hyn, rhagarwyddion a rhag-redegwyr y gafod fawr lifeiriol oedd ar ysgubo drwy'r holl fyd.

Yr oedd amgylchiadau Cymru i raddau'n wahanol. Yr oedd y Dywysogaeth hithau'n mwynhau i raddau rai o'r dylanwadau a barotoent y ffordd i'r Diwygiad yn Lloegr. Er engraifft, yr oedd rhan o ddylanwad Cymdeithasau Diwygio Arferion, a chyfran o ddylanwad y Morafiaid, ac o leiaf adsain gweithrediadau Methodistiaid Rhydychain, wedi cyrraedd Cymru.

Ond yr oedd dylanwadau eraill, arbennig, os nad cyfyngedig, i Gymru, hefyd ar waith. Nid peth newydd i Gymru oedd y cyfeillachau crefyddol. Yr oedd John Myles gyda'r Bedyddwyr, a Stephen Hughes gyda'r Anibynwyr, yn y ganrif o'r blaen, wedi sefydlu cymdeithasau o'r fath yn eu gwahanol gylchoedd gwaith hwy. Ac er nad oeddynt yn gyffredinol pan dorrodd y Diwygiad allan, nid oeddent i Ymneillduwyr y Dywysogaeth y dyeithr bethau a allent fod i Ymneillduwyr Lloegr.

Nid oedd Cymru, ychwaith, mor ddyeithr i fudiadau cenhadol ag oedd Lloegr. Gan nad beth a ellir ei ddyweyd mewn condemniad ar gynllun Cromwell o Efengyleiddio Cymru drwy ddeddf Seneddol, yr oedd o leiaf wedi rhoi i'r Ymneillduwyr yng Nghymru syniad am natur mudiad cenhadol. Ac hyd yn oed pe na bae'r Dywysogaeth wedi manteisio ar yr hyn a ddysgodd Cromwell iddi, yr oedd y ffaith fod cenhadaeth o'r fath wedi bod mewn gweithrediad yma, wedi gwneud i'r farn Ymneillduol ymgynefino â'r syniad o genhadaeth grefyddol. Ond fel y gwelir yn y man yr oedd Ymneillduwyr Cymru yn yr oes honno, wedi gosod mewn gweithrediad ymarferol, drwy'r egwyddor wirfoddol, yr hyn a geisiodd Cromwell ei wneud drwy rym cyfraith—sef ceisio lledu gwybodaeth o'r Efengyl ymysg y bobl. Bodolai yn Lloegr ar y pryd tair Cymdeithas Genhadol. 1. Cymdeithas Lledaenu'r Efengyl yn Lloegr Newydd. Sefydlwyd gan y Senedd Werinol yn 1649, ac adsefydlwyd gan Siarl II. yn 1661. Amcan arbennig hon oedd efengyleiddio Indiaid America.

2. Cymdeithas Lledaenu'r Efengyl mewn Gwledydd Tramor. Sefydlwyd gan William III. yn 1701. Amcan hon oedd sefydlu Eglwys Loegr yn y sefydliadau Prydeinig.

3. Cymdeithas Lledaenu Gwybodaeth Gristionogol. Sefydlwyd 1701. Amcan hon oedd sefydlu Ysgolion Rhad drwy'r deyrnas, a dosbarthu Beiblau a Llenyddiaeth Grefyddol.

Mor bell ag oedd a fynnai cenhadaeth yr olaf, yr oedd Griffith Jones, Llanddowror, eisoes drwy ei Ysgolion Rhad Cylchdeithiol wedi gwneud daioni anfesuradwy yng Nghymru.^[1] Drosodd a throsodd drachefn cawn Wesley, a Whitefield, a Howell Harris, ac eraill, yn talu gwarogaeth i'r Tywysog a'r Gwr Mawr hwn yn Israel, ac i'r gwaith rhagorol a gyflawnodd fel athraw ac fel Efengylwr cyn i'r naill na'r llall ohonynt hwy ymddangos ar y maes. Teimlai Harris hi yn anrhydedd fod gŵr fel Griffith Jones yn "ymostwng" (condescend) ato ef â'r "Methodistiaid."^[2] Fel yr ä Mahometan selog bellder daear at fedd Mahomet ym Mecca, felly yr ai Howell Harris dro ar ol tro i Landdowror tra'r proffwyd yno eto'n fyw, i dderbyn ysbrydoliaeth newydd oddiwrth ei ddysgeidiaeth gyhoeddus, a'i gynghorion cyfrinachol—ac i adrodd hanes ei garwriaeth wrth yr hen wr. Nid yw hyn yn golygu fod Griffith Jones yn cymeradwyo dull Howell Harris ac eraill o gario'r gwaith ymlaen. Fwy nag unwaith rhoddodd y patriarch o Landdowror sèn iddynt am yr hyn a wnaent. Mae Howell Harris ei hun yn ddigon gonest i gofnodi'r ffaith yn ddigêl yn ei ysgrifeniadau. Er mai Eglwyswr selog oedd Griffith Jones, perchid ef gan yr Ymneillduwyr, y rhai a dyrrent i'w wrando, fel y tyrrai eu tadau i wrando'r hen Ficer Prichard. Edmygai yntau hwythau, a'u zel a'u llafur,—ac ymhlith y cyhuddiadau a ddygid i'w erbyn gan ei gyd—Eglwyswyr, haerid ei fod yn rhy ffafriol i'r Ymneillduwyr, ei fod wedi gwasgaru miloedd o gopïau o Gatecism Matthew Henry yn Gymraeg,—a'i fod wedi astudio Hebraeg o dan Mr. Perrot, Prifathraw Caerfyrddin!

Os do, nid Griffith Jones oedd y cyntaf na'r olaf o urddasolion Eglwysig nac o Ddiwygwyr Crefyddol ei oes, oedd yn ddyledus i ysgolheigdod Ymneillduwyr am eu haddysg. Ped olrheinid hanes y myfyrwyr fu o dan ofal Samuel Jones, Brynllywarch, ceid fod yn eu plith nifer a ddaethant yn golofnau disglaer yn yr Eglwys Wladol yn ogystal ag ymhlith yr Ymneillduwyr. Mewn Ysgol Ymneillduol y cafodd Howell Harris ei hun ei addysg; o'r Ysgol honno (Llwynllwyd) yr aeth i Rydychain. Ymhen pedair blynedd ar ei ol ef, wele Williams Pantycelyn yn fyfyriwr yn yr un ysgol—a phwy a all fesur maint dylanwad yr Athraw Ymneillduol ar y ddau ddyn sy'n llenwi cymaint o le yn hanes y Diwygiad Mawr yng Nghymru? Dynion o alluoedd meddyliol cryf, ac o ddysgeidiaeth eang a dofn, oedd y rhai yn y dyddiau hynny a herient y gyfraith drwy gynnal Ysgolion a Cholegau Ymneillduol. Un o nodweddion yr hen dô o weinidogion Ymneillduol, oedd eu hysgolheigdod. Yn wir, dyma un o'r nodweddion a ddirmygid ychydig yn ddiweddarach yn "Y Senters Sych" gan ganlynwyr Howell Harris.

Ond yr oedd yr ysbryd cenhadol hefyd yn fyw ymhlith yr Ymneillduwyr, yn y naill enwad fel y llall. Darllener hanes ac olrheinier llafur Enoch Francis yn y Gorllewin, a Miles Harry yn y Dwyrain, ymhlith y Bedyddwyr; eiddo Phylip Pugh yng Ngheredigion, ac Edmwnd Jones yng Ngwent a Morgannwg, ymhlith yr Anibynwyr—heb enwi ychwaneg, a chawn yn codi o flaen ein llygaid, golofn ar ol colofn, yn coffadwriaethu ini lafurus gariad Y Tadau mewn ymdrech genhadol cyn dechreu'r Diwygiad Mawr yng Nghymru. Os eir yn fanwl ar ol hanes crefyddol y cyfnod o'r adeg y pasiwyd Deddf Goddefiad, yn 1689, hyd i'r Diwygiad dorri allan ymhen hanner can mlynedd wedyn, gwelir yn amlwg y gwahaniaeth rhwng Lloegr a Chymru. Tra nodwedd Ymneillduaeth yn Lloegr oedd diffyg cynnydd ac absenoldeb gweithgarwch, rhoddwyd profion eisoes (tud. 198—205) i ddangos fod Ymneillduaeth Cymru yn fyw, gweithgar, blodeuog, a llwyddiannus. Dyma baratoad mewn gwaith erbyn ymweliad yr Ysbryd Glan. Ac mae yr un mor amlwg fod y paratoad hyn ar gyfer derbyn. y tywalltiadau, wedi cario ei effaith ar y genadwri pan ddaeth. Gwelir ar Map Rhif 5, yn ddarlun byw ger bron ein llygaid, mai yn yr ardaloedd lle roedd yr Ymneillduwyr wedi bod mwyaf llafurus, y bu'r "Methodistiaid" cyntefig fwyaf llwyddiannus.

Gyda hyn, eto, yn y deunaw mlynedd cyn y gwelwyd diferynnau cyntaf y gafod fawr, yr oedd 30,000 copi o'r Beibl, a nifer dirifedi o lyfrau crefyddol eraill, wedi cael eu dosbarthu ymhlith gwerin Cymru yn eu hiaith eu hunain. Ychwaneger at hyn eto y ffaith, er fod offeiriaid Eglwys Loegr fel dosbarth yn ddifater o'u dyledswyddau, wedi esgeuluso ymron yn gyfangwbl eu gwaith bugeiliol, ac wedi gadael i hyd yn oed yr adeiladau eglwysig syrthio yn adfeilion,—eto fod y werin eu hunain, mewn llawer amgylchiad, yn dyheu am foddiannau crefyddol, ac yn sychedu am glywed pregethu yr Efengyl. A phan ddaeth y dydd, fel y daeth heb fod yn hir, i'r tlodion gael pregethu yr Efengyl iddynt, cafwyd, hyd yn oed yn Eglwys Loegr, aml un heblaw Griffith Jones, a Daniel Rowland, a Williams Pantycelyn, wedi cael ei feddiannu âg ysbryd y gwaith, ac yn barod i lafurio yng ngwinllan ei Arglwydd!

Un ffaith tra tharawiadol mewn cysylltiad â'r Deffroad Mawr, yn Lloegr a Chymru, ymhlith yr Eglwyswyr a'r Ymneillduwyr, y Methodistiaid Wesleyaidd a Chalfinaidd, y Morafiaid a phawb a gyfranogasant o ddylanwadau nerthol yr Ysbryd Glan y pryd hwnnw, yw, mai dynion cymharol ieuainc, o ran rifedi eu blynyddau, oedd y rhai amlycaf yn y Diwygiad. Os cymerwn y flwyddyn 1738 fel yr un pan ddechreuodd y mudiad gymeryd gafael ar feddyliau'r bobl, cawn, ag eithrio Griffith Jones, Llanddowror, mai Edmwnd Jones, Pontypool, oedd yr henafgwr yn eu plith—ac nid oedd yntau y pryd hwnnw ond 36 mlwydd oed; eto galwyd ef yn "Hen Broffwyd!" Pymtheg ar hugain oedd John Wesley, a'i frawd Charles yn 31. Nid oedd Lewis Rees, Llanbrynmair, ond 28; John Gambold, yr Esgob Morafaidd, ond 27 James Harvey yn 25; Daniel Rowlands yn 24; Howell Harris yn 24; George Whitefield yn 23; a Williams, Pantycelyn, yn 21. Mewn gair gwelwyd cyflawniad ymron llythyrennol o'r broffwydoliaeth: "Yn y dyddiau diweddaf y tywalltaf o'm hysbryd ar bob cnawd: a'ch meibion chwi a'ch merched a broffwydant; eich gwyr ieuainc a welant weledigaethau, a'ch hynafgwyr a freuddwydiant freuddwydion!"

Nodiadau

1. Sefydlodd Griffith Jones mewn gwahanol ardaloedd, ar wahanol adegau, 3185 o ysgolion, yn y rhai yr addysgwyd dros 150,000 o ysgolorion. Mynychid hwynt gan oedogion yn ogystal a phlant, ac heb law dysgu darllen, holwyddorid yn rheolaidd, ac esbonnid yr Ysgrythyrau ynddynt.
2. Dyddlyfr Howell Harris. Rhif 109. Ebrill 20, 1744.