Neidio i'r cynnwys

Diwygwyr Cymru/Darlun Howell Harris o hono ei hun

Ychwanegu dolenni
Oddi ar Wicidestun
← Seiadau Wesley yng Nghymru Diwygwyr Cymru

gan Beriah Gwynfe Evans
 Y diwygiad yng ngoleuni llawysgrifau Trefecca →

PENNOD XXII.
DARLUN HOWELL HARRIS O HONO EI HUN.

Nid oes o bosibl unrhyw berson hanesyddol o fewn y ddwy ganrif ddiweddaf ag y mae mwy o gamargraffiadau wedi cael eu ffurfio am dano, na'r gwr a ddarlunir i ni yn aml fel. personoliaeth amlycaf a chanolog y Diwygiad yng Nghymru—Howell Harris. Nid, o bosibl, am fod neb wedi gwneud cam bwriadol â'i hanes; yn sicr nid am fod neb o elyniaeth tuagato wedi camliwio'r hyn a wnaeth:—ond yn unig ac yn syml am fod ymron pob ysgrifenydd fel pe wedi edrych arno yn fwy fel un o arwyr dychmygol y cyn-oesoedd nag fel cymeriad hanesyddol gwirioneddol. Howell Harris fel y gallasai fod, ac nid Howell Harris fel yr ydoedd mewn gwirionedd, a ddarlunir yn gyffredin. Fel mater o ffaith yr oedd dau os nad tri Howell Harris tra gwahanol i'w gilydd yn bodoli yn y ddeunawfed ganrif, ac yn cymeryd rhan amlwg a blaenllaw yn Y Diwygiad yng Nghymru, ond un o'r tri yn unig sydd wedi cael ei osod hyd yma ger bron y cyhoedd.

Ni fwriedir yn y bennod hon wneud dim ond codi ychydig ar un cwrr i'r llen sy'n gorwedd dros y ddau Howell Harris arall, ac ni chodir ond cymaint o hwnnw ag sy'n angenrheidiol i wneud chwareu teg â rhai o'i gydoeswyr a'i gydweithwyr sydd i raddau fwy neu lai wedi cael eu gwthio i'r cysgod yn yr ymgais i osod delw Howell Harris mewn man mwy amlwg a mwy parchus nag a haedda. Mae cysgodion y ddelw wedi syrthio ar rai o bob enwad, ar Eglwyswyr fel Daniel Rowlands. a Griffith Jones, ar Anibynwyr fel Edmund Jones a David Williams, ar Fedyddwyr fel Miles Harri ac Enoch Francis, ac ar Wesleyaid fel John a Charles Wesley. Mae'r clod am ran o'r gwaith a gyflawnwyd gan y rhai hyn, ac eraill, wedi cael ei gymeryd oddiarnynt hwy, ac wedi cael ei dywallt â llaw hael ar ben Howell Harris. Os ydys wedi darllen yn ystyriol y penodau blaenorol, a'r cyfeiriadau ynddynt at Howell Harris yn ei berthynas a'i gydweithwyr, rhaid fod meddwl y darllenydd wedi cael ei baratoi i raddau at ran, a dweyd y lleiaf, o gynnwys y bennod hon. Dichon y dylesid adgofio'r darllenydd cyn myned ymhellach, na ddywedir dim am Howell Harris, ei waith, ei natur, a'i gymeriad, yn y bennod hon, ond a geir yn amlwg ddigon yn ei lawysgrifen ef ei hun yng nghasgliad gwerthfawr Llawysgrifau Trefecca. Gan nad beth a ellir ei ddweyd yn erbyn Howell Harris, yr oedd yn ddigon gonest i dynnu darlun cywir o hono ei hun yn y pentwr dyddlyfrau a llawysgrifau a adawodd ar ei ol yn Nhrefecca. Yn ei ddydd-lyfr ysgrifennai bopeth ddeuai i'w feddwl am dano ei hun, ei gyfeillion, a'i gysylltiadau; am Dduw, a dyn, a diafol; am lafur, a llwyddiant, a phrofedigaeth. Amhosibl, o fewn cwmpas un bennod, a fyddai rhoi syniad cyflawn am yr Howell Harris a ddatguddir yn y Llawysgrifau; amhosibl, mewn llyfr o natur hwn, yw neillduo mwy na phennod iddo; dylai gael llyfr cyflawn iddo ei hun; mae defnyddiau llyfr o'r fath gennyf wrth law, ac os gwelir eto fod angen, neu y gallesid cyrraedd rhyw ddiben da wrth, gyhoeddi'r cyfryw lyfr, dichon y gwneir pan ddaw'r alwad. Ar hyn o bryd boddlonir ar roi bras-linelliad yn unig o brif nodweddion bywyd a gwaith un o'r cymeriadau mwyaf cymysg-gyfansoddedig a ymddengys o gwbl ar lwyfan Y Diwygiad yng Nghymru. Cafwyd yn nyddiau Cromwell a'r Weriniaeth aml i gymeriad hynod, dynion a bregethent Efengyl Tangnefedd ond a oeddent gedyrn mewn rhyfel, rhai a aent i'r frwydr a chledd mewn un llaw a'r Beibl agored yn y llall, a ganent Salmau ac a waeddent orchymynion i'w milwyr yn yr un anadl. Darlunir Vavasor Powell ar y naill law fel y dyhirin gwaethaf, ac ar y llall fel y sant perffeithiaf. Nid oedd efe y naill na'r llall; ei elynion dynasant un darlun, ei edmygwyr y llall; tebyg y ceir y darlun cywir o honno yn y canol rhwng y ddau, dyn ydoedd wrth natur yn meddu cynneddfau a thueddiadau a allasent ei wneud yn un o ddyhirod penaf ei
CYNNYDD CYMHAROL YR ENWADAU, 1740-1830


oes, ond a gyfnewidiwyd gan ddylanwad gras i gyflwyno'r cyneddfau hynny i wasanaeth ei Arglwydd. Ond nis gellir dweyd hyn am y darlun a roddir o Howell Harris yn y bennod hon. Nid eileb ydyw o'r darlun a dynnir gan edmygydd na fyn weled dim ond rhinweddau; yn sicr nid darlun a dynnwyd gan elyn iddo ydyw; eithr amlinelliad bras o'r darlun a dynnwyd gan Howell Harris ei hun o honno ei hun yn ei lawysgrifau ei hun, ydyw. Bydd cadw hyn mewn cof yn help i'r darllenydd i bwyso a mesur gwerth a chynnwys y bennod hon yn well.

Am ei zel, gweithgarwch, yni, ac ymgyflwyniad Howell Harris, o leiaf mewn un cyfnod o'i fywyd, i waith y diwygiad yng Nghymru a Lloegr, anhawdd, os nad amhosibl, a fyddai dweyd gormod. Ni weithiodd Wesley yn galetach, ni ymgyflwynodd Whitefield yn fwy llwyr, ni fu Daniel Rowlands yn fwy selog, nag y gwnaeth ac y bu Howell Harris ar un adeg o'i gysylltiad â'r Diwygiad. Petai wedi cadw ei ddechreuad buasai yn haeddu llawer, er nad yr oll, o'r parch a'r bri a bentyrrir arno. gan ysgrifenwyr na wyddant ond y nesaf peth i ddim am ei wir hanes.

Ond nid oedd, hyd yn oed yn ei amser goreu, yn bopeth y darlunir ef ini gan ei fywgraffwyr. Mewn ysgol a gedwid gan Weinidog Anibynnol—yr hwn, wedi hynny, a ddaeth yn gyd-garwr aflwyddianus ag ef—y cafodd ei addysg.[1] Yn yr un ysgol ymhen ychydig flynyddau wedi hynny, y derbyniodd Williams, Pantycelyn, ei addysg yntau. Pwy all fesur faint dylanwad yr ysgol a'r athraw Ymneillduol hwn, ar gyfeiriad dilynol bywyd y ddau ddiwygiwr enwog hyn? Yr oedd mantell, a deuparth ysbryd, Samuel Jones, Brynllywarch, wedi disgyn ar yr athraw duwiolfrydig hwn—Vavasor Griffiths—yr hwn yn rhy fuan a alwyd i roi arfau ei filwriaeth yn y byd hwn heibio. Gosodai'r Ymneillduwyr, a'r Anibynwyr yn arbennig—bwys mawr yn y dyddiau hynny ar addysg athrofaol fel cymhwysder i'r Weinidogaeth; adlewyrcha glod nid bychan arnynt eu bod, yng ngwyneb anfanteision mor fawr, yngwyneb bygythion cyfraith y tir, yngwyneb erlid, a dirwyon, a charchar, wedi cadw fflam lamp gwybodaeth a dysg y pwlpud yng Nghymru fel yn Lloegr, i losgi mor ddisglaer ag y bu. Bu hyn yn nerth ac yn wendid iddynt; yn nerth iddynt yn ogymaint ag y cadwodd safon dysgeidiaeth a gwybodaeth y pwlpud yn uchel, a'i safle yn anrhydeddus; yn wendid yn ogymaint a'i fod yn amddifadu'r enwad o wasanaeth doniau cartrefol a allasent fod wedi bod yn adgyfnerthiad pwysig iddo. Un o wersi daionus y diwygiad i'r Anibynwyr, oedd eu dysgu i wneuthur defnydd helaethach, mwy cyson a chyfundrefnol, o'r doniau cartrefol hyn fel ategion gwerthfawr i'r weinidogaeth reolaidd. Ond yr oedd natur amgylchiadau'r oes, eangder maes gwaith pob eglwys, at y rhai y cyfeiriwyd mewn pennodau blaenorol, yn gyfryw ag oedd yn gofyn dynion yn feddiannol ar gymhwysderau arbennig i fod yn fugeiliaid ar eglwysi mawrion a gwasgaredig y dyddiau hynny. Ceid eithriadau, mae'n wir; ond nodwedd Tadau Ymneillduol yr oes fel dosbarth, oedd dynion mewn sefyllfa fydol gysurus, o safle gymdeithasol dda, o ddysgeidiaeth ddofn a disgybledig. Fel engraifft o'r eithriadau gellir nodi Edmwnd Jones, Pontypwl, yr hwn ni flinid â gormodedd o dda'r byd hwn; ac o'r rheol gyffredin dynion fel Matthew Henry, Henry Maurice, a Phylip Pugh, &c. Ond am yr eithriadau a'r rheol gellir dweyd" Cewri oedd ar y ddaear y dyddiau hynny."

Yn ysgol proffwydi'r Anibynwyr, ynte, y derbyniodd Howell Harris a Williams, Pantycelyn, eu holl addysg athrofaol. Dylanwad un arall o broffwydi'r Anibynwyr—Phylip Pugh—a wnaeth Daniel Rowlands yn ddiwygiwr selog a thanllyd. Dywedais mai mewn Athrofa Anibynnol y derbyniodd Howell Harris ei holl addysg. Camgymeriad tra chyffredin yw ei fod wedi treulio gryn amser ym Mhrifysgol Rhydychain, ac mai anuwioldeb gwarthus y myfyrwyr yno a wnaeth iddo dorri ar gwrs ei efrydiaeth yno, a dychwelyd i Gymru. Fel mater o ffaith ni threuliodd Howell Harris gymaint ag wythnos yn Rhydychain erioed![2] Cadwai ddyddlyfr, yn yr hwn y nodai pa le a pha fodd y treuliodd bob niwrnod o'i fywyd; ac wrth gymharu dyddiadau hwnnw, gwelir na fu yn absennol o Gymru am lawn wythnos yn ystod y flwyddyn y dywedir iddo dreulio yn Rhydychain. Dyna engraifft deg o effaith y chwydd-wydrau drwy y rhai yr edrycha rhai haneswyr ar Howell Harris a'i waith.

Beth a'i cymhellodd i droi yn ol o Rydychain mor fuan, mae'n anhawdd penderfynnu. Dywed ef ei hun yn ei Adgofion wedi hynny, mai anuwioldeb y lle a'i gorfododd i ymadael.[3] Ond heb briodoli iddo amcan i dwyllo wrth ysgrifennu'r adgofion hynny, gellir maddeu ini am edrych gydag amheuaeth ar yr esboniad hwn. Sicr yw nad oedd mor ddysgedig, nac mor wrteithiedig ei feddwl, ag y tybir yn gyffredin. Bradycha ei ysgrifeniadau yn aml radd o anwybodaeth ac hyd yn oed o ddiffyg dysgeidiaeth, sy'n hollol anghyson a'r syniad o golegwr gwrteithiedig. Yr oedd wedi meistroli digon o wybodaeth i allu agor ysgol i bobl ieuainc y gymydogaeth,[4] ond nid i wneud honno'n atyniadol i gylch eang. Ysgol Eglwysig ydoedd, canys pan enynnodd digofaint awdurdodau Eglwysig yn ei erbyn, fel y gwnaeth yn fuan am ei dueddiadau i bregethu fel efengylydd anrhwyddedig gan yr esgob, gorfu iddo roi ei swydd fel ysgolfeistr i fyny.[5] Yr oedd ef ei hun yn ymwybodol o'i ddiffygion addysgol, ac yn awyddus i'w symud;[6] yr oedd ei gyfeillion a'i gyd-lafurwyr yn y diwygiad, yr un' mor ymwybodol ag yntau o'r diffygion hyn.[7] Dichon y ceir yn y ffaith yma esboniad ar waith Esgob Llandaf yn gwrthod unwaith ac eilwaith urddau Eglwysig iddo. Os oedd yr Esgob—ac yr oedd rhai Esgobion hyd yn oed yn y dyddiau hynny yn gosod pwys ar raddau colegawl, ar ddisgyblaeth athrofaol, ar wrteithiad meddyliol, fel rhan o gymhwysderau'r offeiriadaeth yn y dyddiau pan oedd y Diwygwyr yn cyffroi'r wlad, ac yn aml yn creu rhagfarn yn erbyn yr Eglwys,—yna, gallwn ddeall fod y ffaith mai prin tridiau a dreuliodd Howell Harris yn Rhydychain, yn help, a dweyd y lleiaf, i'w benderfyniad i beidio ei drwyddedu fel pregethwr eglwysig.

Teimlodd Harris hyn gymaint, fel y penderfynnodd ar un adeg i roi heibio ei waith fel Efengylydd,[8] i fynd yn ol i'r ysgol, ac i gymhwyso ei hun at waith y weinidogaeth yn Eglwys Loegr. Mae yn fwy na thebyg y buasai wedi cario'r bwriad hwn allan, ac y buasai wedi dadblygu i fod yn urddasolyn Eglwysig heb son erioed am dano mewn cysylltiad â Chymdeithasfaoedd y Methodistiaid, oni bai am ddylanwad personol ac uniongyrchol dau Fedyddiwr enwog arno—Miles Harri, o Bontypwl, a Joseph Stennett, Llundain ac Abergafenni. I'r ddau weinidog Bedyddiol hyn y mae Methodistiaeth Cymru, ai hen ai diweddar, i ddiolch am hynny o ran a allant hawlio yn Howell Harris.[9]

Os oes un peth yn amlycach nag arall ynglŷn â gyrfa foreuol Harris fel Efengylydd a Diwygiwr, dylanwad Ymneillduwyr, yn Anibynwyr a Bedyddwyr, arno, yn ei gymhell i'r gwaith, ac i'w gynnal a'i gefnogi ynddo, yw'r peth hwnnw.

O dan Vavasor Griffith, yn Llwynllwyd, y cafodd ei addysg.[10] Gweinidogion Ymneillduol oedd ei gydweithwyr cyntaf. Edmund Jones, Pontypwl, a agorodd Eglwysi Anibynwyr Mynwy.[11] a Miles Harri, Pontypwl, Eglwysi Bedyddwyr Mynwy,[12] iddo. Davies, Hwlffordd, agorodd ddrws yn sir Benfro,[13] a James Davies ynghylch Merthyr.[14] Gwnaeth David Williams, Watford,[15] a Howell Griffith, Trefeirig,[16] yr un peth ym Morgannwg. Lewis Rees, Llanbrynmair, a'i dygodd gyntaf i'r Gogledd.[17] Trefnai y rhai hyn ei deithiau a'i gyhoeddiadau iddo, a chydnabyddid ef am ei lafur. Casglodd y Bedyddiwr enwog, Joseph Stennett, arian yn Lloegr i'w gynorthwyo.[18] Yr oedd hyn oll cyn iddo ddod i gysylltiad agos â'r Eglwyswyr a fuont wedi hynny yn gydweithwyr mor ymroddgar iddo. Ac wedi ffurfio'r cysylltiad hwnnw, ac wedi sefydlu o Whitefield y Gymdeithasfa yn Watford,[19] parhaodd amryw o'r Anibynwyr, er nid o'r Bedyddwyr, eu cysylltiad swyddogol âg ef ac â'r mudiad. Ymhlith y rhai hyn gellir enwi Henry Davies, Blaengwrach;[20] Lewis Rees, Llanbrynmair[21] Benjamin Thomas, Brycheiniog;[22] William Edwards[21] a Thomas Williams, y Groeswen;[21] Morgan John Lewis, New Inn;[21] Benjamin Tibbott, Llanbrynmair;[23] ac amryw eraill. Mynychai y rhai hyn gyfarfodydd y Gymdeithasfa, er yn weinidogion cydnabyddedig Eglwysi Anibynnol,[24]—yr olaf a enwyd yn parhau i wneud hynny i lawr hyd ddyddiau Thomas Charles o'r Bala, ac yn cael ei osod yn bregethwr Sassiwn y Bala yn 1793.[25] Yn yr un modd pregethai Thomas Charles yn aml yn nghapeli a chyfarfodydd yr Anibynwyr.[26]

Gwanhaodd dylanwad yr Ymneillduwyr arno, fel y cryfhaodd dylanwad yr Eglwyswyr arno. Torrodd ei gysylltiad ynghyntaf oll â'r Bedyddwyr, ac wedi hynny â rhai o'r Anibynwyr. Daeth oerfelgarwch rhyngddo a David Williams, Watford,[27] a chweryl rhyngddo ag Edmund Jones, Pontypwl;[28] ond, o ran hynny, cwerylodd yn ei dro â phawb o'i gyd-weithwyr—a Thomas Price, Watford, oedd â'i ddrws bob amser yn agored, ei fwrdd bob amser yn llawn, a'i arian bob amser at wasanaeth Diwygwyr o unrhyw a phob rhyw enwad;[29] a John a Charles Wesley;[30] a Daniel Rowlands [31]—er yn derbyn cymorth ariannol ganddo;[29] ie, hyd yn oed â'i ffafr-ddynion, James Beaumont,[32] a Herbert Jenkin.[29] Mewn gair, rhestr hir o gyfeillgarwch agos a chynnes, yn cael ei ganlyn gan dymor o oerfelgarwch, ac yn aml o rwyg a theimladau chwerw, yw hanes perthynas Howell Harris ag ymron bawb a gyd—weithient âg ef ar faes y diwygiad,[33] —ie, ac â phriod ei fynwes hefyd.[34]

Yr oedd wedi torri ei gysylltiad cyfeillgar a'r Bedyddwyr cyn gwneud hynny â'r Anibynwyr. Ei gysylltiadau a'i dueddiadau Eglwysig a barodd iddo wneud pob un o'r ddau. Ond mae llai o gyfiawnhad i'w waith yn torri â'r Bedyddwyr, nag sydd i'r rhwyg a gymerodd le rhyngddo â rhai o'r Anibynwyr,—er mai rhy ychydig o esgus oedd ganddo dros wneud yr olaf. Os oedd dan rwymau i'r Anibynwyr—ac yr oedd dan rwymau mawr iddynt yr oedd dan fwy o rwymau i'r Bedyddwyr. Cafodd dderbyniad cynes a phob cefnogaeth yn ei waith fel efengylydd gan y ddau enwad; yn awr ei galedi a'i brofedigaeth, cyn casglu o hono o'i gwmpas y cyfeillion a ffurfiwyd wedi hynny gan Whitefield yn Gymdeithasfa, cafodd gydymdeimlad yr Anibynwyr,—ond cafodd gymorth sylweddol y Bedyddwyr. Wele'r amgylchiadau yn fyr. Byddant, o bosibl, yn newydd i lawer.

Trwy ei anoethineb ei hun yn bennaf, tynnodd yn ystod un o'i deithiau fel Efengylydd yn Sir Fynwy, ddigofaint swyddogion gwladol am ei ben. Cymerwyd ef i'r ddalfa, a rhoid ef i sefyll ei brawf yn yr Assizes. Crynhodd y Bedyddwyr yn osgorddlu ffyddlon o'i gwmpas. Cymerodd Miles Harri, gweinidog Bedyddwyr Pontypwl, mewn llaw gyda'i yni a'i zel arferol, y gwaith o amddiffyn Howell Harris. Y cam cyntaf tuag at hynny, oedd ei ryddhau o ddwylaw'r swyddogion gwladol. Tuagat wneud hynny rhaid oedd cael machnïydd. Un o aelodau a swyddog yn Eglwys Bedyddwyr Pontypwl, a aeth yn fachnïydd iddo ar gais ei weinidog, Miles Harri. Yna gyrrwyd Howell Harris i barhau ei waith fel Efengylydd teithiol tan y cynhelid y Frawdlys. Tra Harris yn teithio'r wlad i efengylu, aeth Miles Harri ati i baratoi i amddiffyn y pregethwr yn yr Assizes. Cafodd gydweithrediad calonog Mr. Joseph Stennett. Cyflogodd y ddau gyfreithiwr medrus i amddiffyn Harris. Mynasant weled amryw o'r rhai a fuasent yn cael eu gwysio fel Uchel Reithwyr i wrando'r achos. Coronwyd yr ymdrechion egniol hyn â llwyddiant. Pan ddaeth dydd y prawf, rhyddhawyd Howell Harris, a dihangodd yn groeniach, heb ddioddef mewn person, meddwl, na llogell. Ond ni chafodd ddigon o ras i wneud cymaint a diolch i'r brawd caredig oedd wedi myned yn fachnïydd iddo, er fod hwnnw wrth wneud hynny yn peryglu ei amgylchiadau ac yn gosod ei hun yn agored i anfri ymhlith ei gymydogion. Nid anghof nac anystyriaeth oedd hyn o du Howell Harris. Ysgrifennodd Miles Harri o leiaf ddau lythyr i'w adgofio, ac i'w gymhell, fel mater o gwrteisrwydd cyffredin, heb son am garedigrwydd brawdol, i yrru gair o gydnabyddiaeth i'r brawd a safodd drosto yn yr adwy—ond ni wnaeth gymaint a chydnabod y llythyrau hyn! Maent eto ar gael yn Nhrefecca.[35] Cynygiodd Anibynwyr gymorth ariannol i Harris yn yr argyfwng, ond gan fod Bedyddiwr eisoes wedi gwneud, nid oedd angen.[36]

Wedi bod yn cydweithio fel hyn mor frawdol â'r Bedyddwyr, wedi profi cymaint o garedigrwydd personol oddiar eu dwylaw, anghofiodd neu anwybyddodd y cwbl pan gafodd agoriad i Eglwys Loegr. Derbyniodd lythyr oddiwrth Mr. John Thomas, offeiriad Puncheston, Sir Benfro, yn ei annog i ddod yno i bregethu. Nid anogaeth i weithredu fel Efengylydd ydoedd y gwahoddiad hwn, ond cais arbennig am ei wasanaeth i ddod i blwyf yr offeiriad hwn er mwyn gwrthweithio dylanwad y Bedyddwyr yn Sir Benfro, y rhai oeddynt ar y pryd mor haerllug a thynnu'r bobl o Eglwysi'r Plwyf i'r Capeli Ymneillduol.[37] Ufuddhaodd Harris a'r alwad ar unwaith. Aeth—a phregethodd yn erbyn heresi'r Bedyddwyr gyda'r rhai yr oedd wedi bod yn cydweithio, yng nghapeli y rhai yr oedd wedi bod yn pregethu, ac i ymdrechion y rhai ar ei ran yr oedd yn ddyledus ei fod a'i draed yn rhydd o'r cyffion, ac yn gallu mynd fel cynt o amgylch y wlad i efengylu. Cyn gorffen â'r digwyddiad hwn yn ei hanes, gellid ychwanegu ei fod wedi ffurfio cysylltiadau cyfeillgar iawn ar ol hyn â theulu Mr. Thomas, i'r hwn yr oedd dwy o ferched. Beth oedd natur y cysylltiad hwnnw mae'n anhawdd penderfynnu i sicrwydd. Ond gellir darllen rhwng llinellau llythyrau un o'r ddwy at Harris, ei bod hi wedi coleddu gobeithion am gysylltiad agosach â'r Efengylwr. Pan briododd yntau Miss Williams, y Skreen, perswadiodd Miss Thomas i briodi ei was a'i gynorthwywr Jimmy Ingram.

Mae'n amhosibl esbonio, chwaethach cyfiawnhau, ymddygiad anfoesgar ac aniolchgar Howell Harris at y Bedyddwyr. Ond ceir yn yr ymddygiad hwnnw esboniad ar yr oerfelgarwch a ddanghoswyd, nid yn unig tuag ato ef, ond eraill a gydweithient âg ef, gan y Bedyddwyr ar ol hyn. Gellir o bosibl esbonio, er na ellir cyfiawnhau, ei waith yn fuan ar ol hyn yn torri ei gysylltiad â rhai o'r Anibynwyr oedd wedi bod yn cydweithio â hwynt hyd yn hyn. Deallir hyn yn well pan gofir y pethau canlynol:—

1. Mudiad anenwadol, neu efallai cyd-enwadol, y bwriedid i'r Diwygiad fod. Mae hyn yn amlwg oddiwrth y ffaith fod Eglwyswyr, Anibynwyr, a Bedyddwyr, yn cydweithio'n egniol a chyfeillgar ynddo.

2. Cydweithiad Howell Harris â phob un o'r tri fel eu gilydd. Efengylwr Rhydd (Evangelist at large, fel y galwai Whitefield ei hun) ydoedd.

3. Manteisiai pob enwad—yr Eglwys a'r Ymneillduwyr—ar y deffroad a achosid yn eu cymydogaethau gan bregethau cynhyrfiol Harris.

4. Cynhelid y Seiadau, nid yn unig mewn cysylltiad âg Eglwysi Anibynnol[38] a Bedyddiedig,[39] ond hyd yn oed yn rhai Gweinidogion Ymneillduol.[40]

5. Nid anaturiol oedd i Ymneillduwyr selog, fel David Williams, Watford, ac Edmund Jones, Pontypwl, ddod i edrych ar y Seiadau hynny fel yn gwasanaethu dau amcan, sef:—

(a) Anogaeth a chyfleusdra i weithgarwch aelodau ffyddlonaf eu heglwysi.
(b) Meithrinfa i'r Eglwysi hynny.

6. Nid yw'n ymddangos fod Howell Harris, ar y cyntaf, wedi tramgwyddo wrth y syniad hwn. Ei amcan mawr ef, y pryd hwnnw, oedd deffroi cydwybodau cysglyd, a dwyn eneidiau at y Gwaredwr, ac ni waeth ganddo ai i'r Eglwys ai i'r Capel yr aent.

7. Ond pan ddaeth o dan ddylanwadau mwy Eglwysig, a phan ddeffrodd o'r newydd ei uchelgais am gael urddau gan yr Esgob, gwelodd 'mai rhwystr ar ffordd llwyddiant yr uchelgais hwnnw a fyddai gwneud dim a allai ymddangos fel yn wrthymdrechol i'r Eglwys.

O'r dydd hwnnw allan, canfyddir cyfnewidiad amlwg yn y dôn a fabwysiadodd tuagat Ymneillduwyr selog. Arminiaeth David Williams, Watford,[41] oedd yr esgus i dorri âg ef—ond gofalodd gadw ei gysylltiad â Thomas Price a'i deulu, ac â'r adran Galfinaidd o aelodau Watford. Pechodd Edmund Jones i'w erbyn, drwy gymhell rhai o ddychweledigion Seiadau Sir Frycheiniog i uno â rhyw Eglwys Ymneillduol a fyddai cyfleus iddynt.[42] Trodd Howell Harris, i raddau pell, o fod yn Efengylwr Rhydd, i fod yn fath o Ringyll Adgyflenwadol (recruiting sergeant) i Eglwys Loegr. Ar adegau cawn ambell i fflach o hen oleuni pur yr Efengylydd, a feddyliai fwy am gadw eneidiau nag am adgyfnerthu'r Eglwys; pregethai ambell dro mewn Capeli Ymneillduol, er nad mor fynych a chynt—ac nid o gwbl tan y diflannodd pob gobaith y gallai ddylanwadu ar yr esgob i'w wneud yn offeiriad. Yn y Gymdeithasfa, pan y'i ffurfiwyd gan Whitefield, Harris oedd y dylanwad mwyaf Ceidwadol; yr oedd yn fwy cul-Eglwysig ei syniadau na Daniel Rowlands na Williams, Pantycelyn. Efe oedd uchaf ei lef bob amser yng nghyngor y Gymdeithasfa yn erbyn gwneud dim a allai ymddangos fel cydgystadleuaeth ag Eglwys Loegr; ei wyneb ef oedd galetaf o bawb yn erbyn dim a allai sawru o geseilio Ymneillduaeth. Ar ei waethaf ef y mynnodd y Gymdeithasfa gyfreithloni cymuno o'r aelodau yn y Capeli Ymneillduol; am na foddlonai aelodau'r Groeswen dderbyn ei syniadau Eglwysig ef y cymerodd arno ei hun i geisio—a methu gweinyddu disgyblaeth arnynt, gan edifarhau trannoeth am geisio gwneud; am fod Thomas Williams, cyd-weinidog William Edwards, yn y Groeswen, yn dymuno cael ei urddo, fel rhyw weinidog Ymneillduol arall, y cymerodd Harris arno ei ddisgyblu yntau. Ambell dro caffai ymweliadau grasol o'r hen ysbryd tangnefeddus, brawdol; blinai yn ei ysbryd am deimlo mor chwerw at yr Ymneillduwyr; yng ngoleuni'r ysbryd hwn canfyddai eto y rhinweddau hynny ynddynt a gynhesodd ei galon atynt yn y dyddiau gynt, a chawn ef yn ei ddyddlyfr yn rhoi amlygiad i'r teimladau hynny. Mae rhannau o'i ddyddlyfr yn dryfrith o gyfeiriadau cymysgedig o dda a drwg, o ddrwgdybiaeth ac ymddiried, o serch a gelyniaeth anghymodlawn at y "Dissenters," sy'n hollol nodweddiadol o gymeriad cymysg—ryw y gwr hynod hwn.[43] Tybir yn gyffredin ei fod, ymron o ddechreu ei yrfa, wedi mynd yn bregethwr ar led. Ymddengys mai camgymeriad yw hyn. Dechreuodd, fel y dechreuodd Wesley a'r Diwygwyr eraill, mewn dull llawer mwy anghyhoedd; cychwynodd drwy ymweled â phersonau unigol yn eu tai; drwy gasglu ychydig gyfeillion at eu gilydd i egluro iddynt yr Ysgrythyrau; drwy gynnal cyfarfodydd mwy cyhoeddus yn ymyl ei gartref ei hun, ac yna yn y cymydogaethau cylchynnol. Gwnaeth hyn am yn agos i dair blynedd[44] cyn magu digon o wroldeb i fynd tu allan i'w sir enedigol. Ac mae yn ffaith hynod a tharawiadol, mai ar wahoddiad, ac i dy, y boneddwr a ddaeth wedi hynny yn dad-ynghyfraith iddo, yr hwn oedd ar y pryd yn Uchel Sirydd Maesyfed, yr aeth Howell Harris gyntaf dros derfynnau Sir Frycheiniog fel Efengylwr cyhoeddus.[45]

Cyfeiriwyd yn y ddwy bennod flaenorol at gysylltiad Howell Harris â Whitefield a Wesley. Hyd yn oed yn y cyfnod boreuol hwnnw, ac yn ei gysylltiad â hwynt fel yn ei gysylltiad â'r Ymneillduwyr, daeth rhai o wendidau ei natur i'r golwg. Yn ei ddyddlyfr ceir aml i brawf o'r modd yr ymladdai yn erbyn seirff eiddigedd a chenfigen a fynnent godi pen yn ei galon. Am lawer blwyddyn llwyddodd, y rhan amlaf, i gael y trechaf arnynt; ond wedi iddo, drwy gymorth gras a gweddi, lwyddo i hanner eu lladd, arhosent yn ddadfyw yn ei fynwes, i ddadebru mewn cyfnod diweddarach i fywyd gweithgar a melldithiol. Gwelir y teimladau hyn yn cael eu hamlygu ganddo o bryd i bryd yn ei ddyddiadur. Weithiai ymffrostiai ei fod ef ar y maes o flaen neb o'r Diwygwyr,[46] drachefn dyrry'r flaenoriaeth ymron i bawb; ac yna, gan fynd i ddyfnderoedd is fyth yn nyffryn cul ymostyngiad, ystyriai hi ei anrhydedd goreu a'i fraint uchaf, ddarfod iddo ddod i gysylltiad o gwbl â dynion mor fawr a Whitefield, Wesley, Rowlands, Edmund Jones, ac eraill a gydnabyddir ganddo fel ser disgleiriaf y Diwygiad.[47] Heblaw hyn yr oedd yn feddiannol ar dymer naturiol wyllt, a'i dygai yn aml i ofid. Hyn a'i dygodd i helbul ynglŷn a'r Frawdlys ym Mynwy,[48] ac a'i harweiniodd droion i syrthio allan â rhai o'i gyfeillion goreu. Pan yn y nwydau hyn dywedai y pethau bryntaf am ei gymwynaswyr pennaf, fel Thomas Price,[49] am ei ganlynwyr mwyaf ufudd fel Beaumont ac Ingram,[50] ac hyd yn oed am ei gydweithwyr mwyaf ymroddedig fel Wesley[51] a Daniel Rowlands.[52] Dygodd ei hun o leiaf unwaith yn nechreu ei yrfa, i brofedigaeth drwy ddweyd pethau angharedig am Whitefield yn ei gefn.[53] Gallu y daran i ruo yn hytrach na'r heulwen i gynhesu, nerth y rhaiadr i ysgubo yn hytrach na nerth tawel yr afon lifeiriol, oedd eiddo Harris. Lle y caffai Whitefield wrandawiad tawel a pharchus, codai Harris wrychyn yr hen Adda, gan ddwyn am ei ben ymosodiadau gwarthus.[54] Lle y danghosai Wesley awdurdod urddasol a llywodraeth digamsyniol a digwestiwn ar y mwyaf afreolus o'i ganlynwyr, ni lwyddai Harris, wrth geisio ei efelychu, ond i fradychu gwendid ei natur, a'i anghymwysder i fod nac yn arweinydd nac yn llywodraethwr i'r bobl.[55]

Am weithgarwch diflino Howell Harris nis gall fod un cwestiwn. Am ddyfnder a gonestrwydd ei argyhoeddiadau hefyd nis gall fod amheuaeth. Mae yr un mor wir a hynny ei fod yn meddu ar rai o'r cymhwysderau hanfodol i Efengylydd llwyddiannus, yn cynnwys brwdfrydedd diddiwedd, hyawdledd lifeiriol, a difrifwch diamheuol. Ceir y nodweddion hyn yn dod i'r amlwg yn feunyddiol yn ei holl waith, pa un bynnag ai pregethu a fyddai i'r dyrfa, ai cynghori yn y Seiad, ai dadleu yn y Gymdeithasfa, ai yn esbonio'r Ysgrythyrau i fawrion y deyrnas yn drawing-rooms cyfoethogion Llundain. Nid oedd gwahaniaeth ai yng Nghymru ai yn Lloegr y byddai yn gweithio, taflai yr un yni, yr un zel, yr un brwdfrydedd i'w waith pa le bynnag y byddai. Yr oedd yn ddyn yn feddiannol ar alluoedd diamheuol, galluoedd pe y'u hiawn lywodraethid, ac y'u hiawn gyfeirid bob amser, a hawlient iddo le o leiaf cyfuwch ag eiddo Whitefield neu Wesley fel arweinydd crefyddol. Ond yr oedd rhywbeth yn eisieu yn ei natur. Yr oedd yno ddiffyg cydbwysedd. Nid oedd y farn yn cyfateb i'r zel, na doethineb i'r brwdfrydedd. Wrth fynd trwy ei ddydd-lyfr gorfodir ni, er yn anfoddlon, i ddod i'r penderfyniad fod ei ysgrifeniadau, a'i hunan-ddarluniadau, yn aml yn bradychu basder (shallowness) ei natur; ac weithiau, mae lle i ofni, arwynebolrwydd cymeriad ac ansefydlogrwydd argyhoeddiadau. Petae wedi cael ei freintio â chydmar bywyd a wnai i fyny yn ei natur hi ddiffygion amlwg ei natur ef; petae, dyweder, Anne Williams, y Skreen, yn meddu cynheddfau naturiol Madame Griffith, Cefnanewlch; neu petae ef wedi cyfarfod â Madame Griffith cyn gweled o hono Anne Williams, mae yn bosibl, os nad yn debygol, y buasai ei holl hanes yn wahanol i'r hyn ydoedd. Ond nid felly y bu. Daeth Anne Williams yn wraig iddo, a Madame Griffith yn ddylanwad ar ac yn ei fywyd, ar adeg a than amgylchiadau a'i gwnai yn amhosibl hyd yn oed iddi hi ei wneud mwyach yr hyn a allasai efe fod dan amgylchiadau mwy ffortunus.

Mae gwrthgyferbyniad hynod rhwng hanes caru Whitefield ag eiddo Howell Harris. Ni bu erioed garwriaeth llai rhamantus na mwy matter-of-fact nag eiddo Whitefield; ni bu erioed un mwy cynhyrfus, un a apeliai yn amlach at deimladau dyfnaf y galon ddynol, na charwriaeth Howell Harris. Anadla bob gwedd o'r hanes y rhamant mwyaf byw; dengys pob tro ar lwybr y garwriaeth, brydferthion a syndra swynol. Ni bu'r un nofel fwy cynhyrfus, na'r un fugeilgerdd yn fwy deniadol, na stori carwriaeth Howell Harris ac Anne Williams. Rhamant pur, digymysg, o'r dydd y sibrydodd deimladau serch gyntaf i'w chlustiau, hyd y dydd y priododd hi yn unigedd Eglwys wledig Ystradffin, yw hanes caru'r ddeuddyn hyn. Da fuasai i'r ddau, a da fuasai i hanes crefydd yng Nghymru, pe hwn a fyddai unig Ramant Bywyd Howell Harris.

Gadewch ini am ennyd godi cwrr y llen, ac edrych ar y garwriaeth a'i chysylltiadau. Ceir yr hanes i gyd yn nydd-lyfrau Howell Harris, ac wrth ddarllen y geiriau a ysgrifennwyd dros gant a hanner o flynyddau yn ol, wrth edrych ar y darlun o hono ei hun a'i gariadferch, a dynnodd Howell Harris â'r llaw sydd wedi malurio yn y bedd ers yn agos i chwech ugain a deg o flwyddi, cyfyd rhyw niwl heb law eiddo amser, i bylu'r golygon, ac i wneud darllen yr hanes yn anhawdd—canys mae'r darllenydd heddyw yn medru gwneud yr hyn ni allai'r ysgrifennydd ei wneud, sef darllen yr hanes yng ngoleuni yr hyn a ddaeth ar ol hynny.

Dacw'r ddeuddyn ieuanc,—efe yn perthyn i'r sect ddirmygedig gan y cylch y troai hi ynddo; hi, i ddosbarth allan o unrhyw gydymdeimlad â phob peth oedd yn llenwi ei fryd ef. Howell yn or-grefyddol; teulu a chysylltiadau bywyd Anne, yn hollol fydol. Y cariadlanc yn byw mewn awyrgylch o weddi ac ymgyflwyniad i'r Arglwydd; y gariadferch mewn awyrgylch o rwysg, o bleserau, o loddest, o bob gwagedd cymdeithasol. Prin y gallesid dychmygu dau fyd mwy gwahanol, na byd Anne Williams a byd Howell Harris. Yr oedd tad Miss Williams, gyda'r cywreinrwydd sy'n nodweddu dosbarth o gymdeithas, wedi gwahodd Harris yno bregethu yn gydmarol gynnar yn ei yrfa,[56] ac yntau wedi cydsynio. O bosibl mai'r pryd hwnnw y cyfarfyddodd y ddeuddyn ieuanc gyntaf. Dadblygodd y garwriaeth yn gyflym. I feddwl ramantus Anne Williams, yr oedd Howell Harris yn gymaint arwr a neb o farchogion Arthur a'r Ford Gron. Natur dyner, gariadus, ymlyngar, oedd eiddo Anne Williams; a gweithredodd ei chysylltiad â Howell Harris dro yn holl amgylchiadau ei bywyd a thueddiadau ei meddwl. Pan ddaeth ei pherthynasau[57] a'i chyfeillion i ddeall fod carwriaeth rhwng Howell Harris a merch y Skreen, torrodd ystorm ar bennau'r ddau. Aï ei brawd o gwmpas ä gwn gan fygwth saethu Howell Harris pan welai ef. Defnyddid pob dylanwad cartrefol ar Anne Williams ei hun; bygythid hi gan ei pherthynasau; cloai ei mam ei dillad oddiwrthi;[58] ie, chwipiodd hi yn greulawn;[58]—ond nid oedd dim yn tycio, yr oedd ei chalon wedi ymglymu am Howell Harris. Treiwyd abwyd cyfoeth; cynygiodd ei modryb ffortiwn iddi, gan fygwth na chai ddimai os mai mynd gyda Howell Harris a wnai; pan welodd fod Anne yn mynnu ei ffordd ei hun, cyflawnodd y fodryb ei bygythiad.<ref>Dyddlyfr 110, Meh. 13, 1744.<ref> Ymddengys fod Whitefield. wedi dod i gysylltiad a'r teulu, ac wedi ennil cryn ddylanwad ar Anne Williams; ac er cymaint eu cyfeillgarwch â Howell Harris, ceisiodd Mr. a Mrs. Whitefield ddylanwadu arni i roi Harris i fyny, a phriodi Frank Sims, un o'r Diwygwyr Seisnig.<ref>Llythyrau 181a, 181c, 181d.<ref> Ond nid oedd abwyd cyfoeth ei modryb, na chymhellion Whitefield a'i wraig, yn cael mwy o effaith arni na bygythion ei pherthynasau a chreulondeb ei mam. Nid oedd dim ond angau a'i hysgarai oddiwrth ymlyniad ei serch wrth Howell Harris. Wedi i'r teulu fethu gyda hi, a'i brawd gydag ef, treiodd cyfeillion eu llaw. Tyngodd gwyr ieuainc cyfoethog y cylch na chai Howell Harris, y Methodist, byth briodi Etifeddes y Skreen. Ffurfiasant gynllwyn ar ol cynllwyn, ac un o'r rhai mwyaf addawol o honynt oedd cael press gang i orfodi Harris i fynd ymaith i ryfel,[59]—ond yn lle cymeryd Harris, cymerwyd ei was, Jimmy Ingram.[60] Trwy ddylanwad Erskine[61] llwyddwyd i gael Jimmy yn rhydd.[62] Yr oedd chwaer i Anne Williams yn briod â gwr Tynycwm, ac yno yn aml y caffai'r ddeuddyn ieuanc gyfle i gario ymlaen y cydgyfeillach oedd yn amhosibl yn un lle arall.[63] Mor llawn o'i garwriaeth oedd Howell Harris fel nid yn unig yr ysgrifennai'r holl hanes yn fanwl yn ei ddyddlyfr, ond adroddai'r hanes wrth bawb,—wrth ei fam weddw,[64] wrth ei gyd—lafurwyr ar faes y diwygiad,[65] wrth y brodyr yn y Gymdeithasfa,[65] ac hyd yn oed yn y Seiadau preifat.[66] Mor wahanol, onide, i Whitefield?

Wedi methu perswadio na dychrynu Anne Williams, ceisiwyd ei chywilyddio. Adroddwyd yr ystoriau mwyaf athrodus am dani.[67] Cyhuddid hi o aniweirdeb a llofruddiaeth,[68]—a dywed Howell Harris yr oll wrthym yn ei ddyddlyfr! Cysegrid y garwriaeth yn aml â gweddi,[68] ac yn lle stori garu, treulid yr oriau mewn ymddiddanion ar bynciau crefyddol,[68] canys yr oedd hithau erbyn hyn wedi derbyn argraffiadau crefyddol mor ddwfn a'r eiddo yntau.

Ar adegau ymddengys ei fod, yn y cyfnod hwn, fel mewn cyfnod diweddarach, wedi rhoi cymaint ffrwyn i'w deimladau fel mai o'r braidd y gellir ei ddal yn gyfrifol am yr hyn a ddywed. Credai nid yn unig fod amddiffyn yr Arglwydd drosto, ond ei fod ef mewn modd neillduol yn ffafrddyn arbennig yr Hollalluog.[69] Yr oedd holl amgylchiadau byd ac Eglwys yn cael, ac i gael, eu goruwchreoli i gyfarfod â'i amgylchiadau personol ef.[70] Yr oedd Duw nid yn unig wedi ffeindio gwraig iddo,[71] ond wedi trefnu'r amser[72] a'r lle[73] iddynt briodi, ac wedi darparu morwyn iddi hi ac yntau.[74] Cymerai yntau arno i wella gwaith yr Hollalluog drwy wneud y forwyn—y Chwaer Williams, o Lanfair Muallt,—yn athrawes yn yr Ysgol oedd ef yn mynd i godi yn Nhrefecca.[75] Amheuai weithiau, hefyd, a fyddai tymherau'r ddwy, y wraig a'r forwyn-ysgol-feistres—yn cyfateb i'w gilydd.[76] Yr oedd y Chwaer Williams wedi profi unwaith neu ddwy, gan nad faint o ddylanwad gras oedd yn ei chalon, ei bod wedi etifeddu cyfran helaeth o hyawdledd naturiol Efa.[77] O bosibl mai hyn a wnai i Harris bryderu, gan y gwyddai mor dawel a thyner oedd natur ei ddarpar-wraig. Yr oedd Duw, hefyd, i ddarparu ty iddynt i breswylio ynddo,[78] a dodrefn i'r ty,[79] ac i ddylanwadu ar nifer o bersonau gwahanol i ddarparu moddion cynhaliaeth iddo ef a'i wraig a'r teulu, os byddai teulu.[80] Rhoddai Duw iddo hefyd arweiniad ysbrydol i liwio gown ei wraig.[81] Dichon y dywedir mai arucheledd a pherffeithrwydd ffydd Howell Harris yn Rhagluniaeth, oedd hyn oll. Nid oes amheuaeth am ei ffydd, ond gellir amheu y synwyr cyffredin fethodd ei gadw rhag rhoi'r holl fanylion hyn yn ei ddyddlyfr, a'i ymgais i wneud i eraill gredu ei fod ef yn ffafrddyn personol, arbennig, gan yr Arglwydd, yn Joseph teulu'r saint ffafredig gan ei Dad Nefol.[82] Weithiau â ymhellach hyd yn oed na hyn, gan agoshau at, os nad croesi, terfynnau rhyfyg, ie, a chabledd, gan gymharu ei hun i'r Arglwydd Iesu Grist, ac mai gwrthwynebu Duw oedd y bobl oedd yn ei wrthwynebu ef pan ddymunai briodi.[83]

Mae ystori'r briodas mor rhyfedd ac mor gyffroawl ag yw ystori'r caru. Er cymaint oedd ei wrthwynebiad ar y pryd hwn i'r ddau Wesley, nid oedd hynny yn ei rwystro i geisio help Mr. Gwynne, o'r Garth, darpar-dad-ynghyfraith Charles Wesley, i wneud trefniadau angenrheidiol erbyn y briodas.[84]

Aeth â Mr. Gwynne, a'r Brawd Thomas James,[85] goruchwyliwr Seiadau Brycheiniog, gydag ef at offeiriad Abercamlais i geisio trwydded priodas. Ymhen mis wedyn trefnwyd—drwy weledigaeth oddiwrth yr Arglwydd[86]—fod y briodas i gymeryd lle yn Eglwys Ystradffin, ddydd Llun, Mehefin 18fed, 1744. Ar ol pregethu ym Merthyr, nos Sul, marchogodd drwy Langammarch, gan gyrraedd Llwynberllan, ger Llanymddyfri, am ddau o'r gloch boreu dydd ei briodas. Cododd cyn saith, ac aeth gyda'r offeiriad tuag Eglwys Ystradffin, lle yr oedd ei briodferch yn ei aros. Nid yw'n ymddangos fod neb o gyfeillion y priodfab na'r briodferch yn y briodas. Ar ol y seremoni aethant allan eill dau i ben bryn, lle y canasant Salmau ac y gweddiasant ar yr Arglwydd. "Cyrhaeddasom adref am 11 o'r gloch y nos," eb efe yn ei ddyddlyfr, "ein dau wedi blino, ond yn llawen yn ein heneidiau. Galluogwyd hi i deithio yn agos i gan milltir y tri niwrnod olaf yma.[87]

Am hanes dilynol y pâr ieuanc, bu'r cysylltiad am rai blynyddau'n un hapus. Ceir mynych gyfeiriadau yn nyddlyfr Harris at ei wraig, a diolcha'n aml i'r Arglwydd am dani.[88] Daeth cwmwl tywyll, du, bygythiol, dros heulwen eu bywyd priodasol, am yr hwn y ceir sylwi eto. Cyn dod at hwnnw edrychwn ar rai o gysylltiadau eraill ei fywyd.

Danghoswyd eisoes y modd y daeth i gysylltiad â Whitefield a Wesley, y modd y cydweithredodd â'r blaenaf i sefydlu'r Gymdeithasfa, a'r modd y daeth yn gynorthwywr i Whitefield yn y gwaith yn Lloegr yn ogystal ag yng Nghymru. Am ei waith yng Nghymru nid oes angen dweyd llawer, gan fod ei lafur a'i ymdrech, ei ymroddiad a'i ymgyflwyniad, mewn pregethu, mewn teithio, mewn sefydlu Seiadau, a phob rhyw ran o'r gwaith, yn gymharol hysbys ini. Ond am ei gysylltiad â Lloegr ni wyddis gymaint. Wele fras linelliad o hwnnw.

Danghoswyd eisoes[89] mor agos oedd y cysylltiad rhwng y gyfundrefnaeth yng Nghymru a'r un yn Lloegr. Yn Lloegr daeth Harris gymaint dan ddylanwad y Morafiaid yn Fetter Lane ag y buodd Wesley neu Whitefield. Ymhen amser torrodd ef, fel hwythau, y cysylltiad hwnnw, gan daflu ei goelbren yn gyfangwbl gyda Whitefield yn y gwaith yn y Tabernacl. Yr oedd cysylltiad swyddogol Harris â'r gwaith yn y Tabernacl yn dyddio o 1741, dwy flynedd cyn sefydlu Cymdeithasfa Watford.[90] O'r cychwyn cyntaf ymddengys fod math o gystadleuaeth rhwng Cennick a Harris yn eu perthynas â'r Tabernacl. Wedi cynorthwyo Whitefield i sefydlu'r achos yn y Tabernacl, gosodwyd Harris i ofalu am yr achos yn absenoldeb Whitefield yn yr Ysgotland y flwyddyn honno (1741). Daliodd y swydd hon am bedwar mis, ac yna rhoddodd ffordd i Cennick.[90] Yn fuan wedyn cysylltwyd Thomas Adams gyda Cennick yng ngwaith y Tabernacl. O bosibl, er mwyn gofalu na chymerid mantais ar ei absenoldeb ef yng Nghymru, gyrrodd Harris ei gynorthwywr, Herbert Jenkins, hefyd i'r Tabernacl, ddaeth Whitefield yn ol o'r Ysgotland, trefnodd ef y gynulleidfa yn Seiadau a dosbarthiadau (bands), gan sefydlu hefyd ysgol rydd i blant tlodion mewn cysylltiad â chyfundrefn y Tabernacl[90]. Yn Awst, 1744, aeth Whitefield i'r America, gan adael Cadair y Gymdeithasfa yng Nghymru yn wag i Harris, a rhoi gofal y Tabernacl, a changhennau eraill y gwaith yn Lloegr, i Cennick. Anffodus a fu'r ddau benodiad. Cododd anghydfodau yng Nghymru, ac amheuon yn y Tabernacl. Yn yr olaf ffurfiwyd dwy blaid, eiddo Cennick ac eiddo Harris. Yr esgus a roddwyd oedd fod Cennick wedi gwyro at Forafiacth. Penderfynnodd Cennick ymneillduo, ond gan gofio ei rwymedigaeth i Whitefield, trefnodd i gael Harris i gymeryd gofal y Tabernacl yn ei le. Parhaodd ei berthynas â Whitefield yn gyfeillgar hyd ei farw yn 1755.[91] Yn Awst, 1744, pasiodd y Gymdeithasfa yn Llundain i alw Harris yno er ymgynghori ar gwestiwn mewn dadl rhwng Humphreys â gwyr y Tabernacl. Aeth pethau o ddrwg i waeth, hyd Rhag. 1745, pan gynhaliwyd Cymdeithasfa arall yn Llundain, pan gymerodd ymraniad ffurfiol, ond hollol gyfeillgar, le. Mynnai Cennick dorri ei gysylltiad â'r Tabernacl, a mynegodd Hammond, Goodwin, Thorn, Heatly, a Salmon, eu penderfyniad i gysylltu eu hunain ag ef. Adams a Herbert Jenkins yn unig o aelodau'r Gymdeithasfa honno, a daflasant eu coelbren gyda Harris.[92]1 Nid yn unig aeth mwyafrif aelodau'r Gymdeithasfa gyda Cennick, ond aeth nifer mawr o Seiadau drwy'r wlad hefyd ar ei ol. Canlynwyd hyn gan ymraniadau pellach, gan i amryw eraill o'r arweinwyr dorri eu cysylltiad â'r Tabernacl ac ymuno yn ffurfiol â'r Anibynwyr.[93] Gwelir fod y Saeson, y rhan fwyaf oll, yn awr yn troi eu cefnau ar gyfundrefnaeth Whitefield, gan adael cyfrifoldeb y Tabernacl yn gyfangwbl i'r Cymry, o dan arweiniad Harris. Bu pethau yn dra anrhefnus am rai misoedd, ond ym mis Mawrth, 1746, lwyddwyd i aildrefnu'r Seiadau, y dosbarthiadau, a holl fanylion dyrys gwaith eang y Tabernacl.

Can gynted ag y cafwyd pethau i drefn yn y Tabernacl, dechreuwyd chwilio am y ffordd effeithiolaf i gadw gafael ar y Seiadau yn y wlad. Gyrrodd Harris lythyr at y Morafiaid, er ceisio dod i gyd-ddealltwriaeth. Cafodd ateb sarug oddiwrth James Hutton[94] i'r perwyl a ganlyn:—

Nis gallwn ar un cyfrif ganiatau i neb sy'n perthyn i'ch Cymdeithasfa chwi fynd i Wilts. Eich prif waith, ped elech, a fyddai dyrysu eneidiau truain, drwy bregethu athrawiaethau dyeithr, a lledu anwireddau gwarthus. Os a neb o honoch ar ol y rhybudd hwn, byddwch yn ymddwyn yn anonest."[95]

Dywed ymhellach:—" Pe dywedem ein bod yn eich hystyried yn gydlafurwyr yng ngwinllan Crist, byddem yn rhagrithio. Edrychwn arnoch fel aflonyddwyr y winllan honno, a gofidiwn yn fawr weled llafur a bendith Mr. Whitefield fel hyn wedi cael ei ddifetha a'i ddinystrio gan y fath weithwyr drwg."[95] Arwyddwyd y llythyr yn enw Brodyr Fetter Lane."

Rhaid fod dirywiad mawr wedi cymeryd lle yn ansawdd pethau yn y Tabernacl a'i gysylltiadau cyn y buasai brodyr mor heddychol a rhai Fetter Lane yn defnyddio geiriau mor gelyd. Ond nid oedd y diwedd eto. Mae'n amlwg oddiwrth yr hyn a ddywed Harris ei hun nad oedd y frawdoliaeth yn y Tabernacl yn rhyw barod iawn i ymostwng i'w awdurdod ef. Os oedd mor annoeth yn ei ymddygiad tuagatynt ag oedd at y brodyr yn Aberthyn[96] a'r Groeswen,[96] nid yw hynny yn beth i synnu ato. Dywed yn ei hunangofiant[97] fod ysbryd ysgafnder a balchder wedi amlygu ei hun ymhlith y frawdoliaeth yn lle'r difrifwch a nodweddai gychwyniad y gwaith. "Collwyd hefyd," eb efe, gan y weinidogaeth yr ysbryd i ddeffroi pechaduriaid, ac i gynhyrchu ffrwyth sylweddol ynghalonau dynion. Sylwais fod tuedd gref yn y weinidogaeth i foddloni dynion, ac i ymddangos yn ddoeth a phoblogaidd yn y byd; trodd fy nghyfeillion agosaf, hefyd, yn uchel a balch eu hysbryd, ac ni oddefent air y cyngor."

Mae'n ymddangos nad oedd y teimlad a'r ysbryd hwn yn gyfyngedig i Loegr, canys cymer Harris arno ar adegau ddysgu'r frawdoliaeth yng Nghymru pa bethau oedd weddus iddynt yn y pwlpud.[98]

Parhaodd Cymdeithasfa Llundain, fel pan oedd Whitefield gyda hwynt, i drefnu'r gwaith yng Nghymru fel yn Lloegr.[99] Yn awr cawn engraifft nodedig arall o un o brif ffaeleddau natur Harris, sef cenfigen. Mae'r holl gysylltiadau yn addysgiadol. Ymhlith y lleygwyr Cymreig oedd wedi codi i enwogrwydd gyda mudiad y Diwygiad, ni safai neb yn uwch na Herbert Jenkins. Mae'n amlwg ei fod yn feddiannol ar alluoedd naturiol cryfion, a chymhwysder arbennig at waith yr Efengylydd a'r Bugail. Nid oedd wedi mwynhau llawer o fanteision addysg pan yn ieuanc, ond gwnaeth i fyny am hynny drwy hunan ddiwylliant pan ddygwyd ef gyntaf i fewn
Wales. The Four Denominations in 1830.
Coch (A); Glas (B); Melyn (MC); Gwyrdd (W).


i gylch y Diwygiad. Canfyddwyd ei gymhwysderau naturiol gan y Gymdeithasfa, a phenodwyd ef i gylch pwysig yng Nghymru,[100] ac wedi hynny yn Lloegr.[100] Bu ei gynnydd fel pregethwr poblogaidd mor gyflym, nes y daeth yn fuan yn gystadleuydd peryglus i Harris ei hun. Rhoddid iddo ymhlith y Saeson le mor amlwg, a gofalon mor bwysig, ag a ymddiriedid Harris. Pan gymerodd y rhwyg alaethus le yn y Tabernacl, yn absenoldeb Whitefield yn America, galwyd Jenkins yno i'w cynorthwyo.[101] Taflodd ei hun gyda zel ac yni i'r gwaith, ac i'w ymdrechion ef, i raddau pell, y rhaid diolch am y cyflymdra â'r hwn yr adsefydlwyd trefn yng nghyfundrefnaeth y Tabernacl ar ol y rhwyg. Yn awr, sylwer ar gwrs ymddygiad Harris tuagat y gwr oedd eisoes yn bygwth taflu ei boblogrwydd personol i'r cysgod.

Yn Rhagfyr, 1745, rhoddodd Jenkins ymlyniad teyrngarol i Harris yn erbyn plaid Cennick. Efe yn ddiameu oedd y gallu cryfaf o blaid Harris ar y pryd. Am dri mis llafuriodd yn ddiwyd i sefydlu trefn yn y Tabernacl, a chyda'r fath lwyddiant fel, yn Mawrth, 1746, gallwyd cael holl olwynion dyrus peiriant y gyfundrefnaeth i weithio'n hwylus fel cynt. Ychwanegodd, yn y cyfnod hwn, yn ddirfawr at ei boblogrwydd personol fel trefnydd ac fel pregethwr cyhoeddus. Cenfigennodd Harris wrth ei lwyddiant a'i boblogrwydd personol. Jenkins oedd un o'r rhai, os nad yn wir y blaenaf, oedd gan Harris yn ei feddwl pan ddywedodd fod "y pregethwr am foddloni dynion, ac ymddangos yn ddoeth a phoblogaidd yngolwg y byd."[102] Mae'n debyg i Jenkins go—ddigio wrth ymyraeth â thrawsarglwyddiaeth Harris, pan oedd ef (Jenkins) wedi llafurio mor galed a llwyddiannus dros yr achos. At Jenkins y cyfeiria Harris pan sonia am fy nghyfeillion agosaf yn troi yn uchel a balch eu hysbryd, ac ni oddefant air y cyngor.."[102]

Erbyn Medi, 1746, yr oedd pethau wedi mynd mor ddrwg fel y teimlai Jenkins mai gwell fyddai iddo yntau ymneillduo. Ond ni fynnai'r frawdoliaeth hyn. Yr oedd ei wasanaeth yn rhy werthfawr, a'r ad-drefniant yn y Tabernacl yn rhy ieuanc, iddynt beryglu ei lwyddiant drwy golli cydweithrediad dyn mor boblogaidd a Jenkins. Gwasgasant arno i barhau yn aelod o'r Gymdeithasfa hyd nes y deuai Whitefield yn ol."[103] Er ei fod yn awr wedi cael galwad i fugeilio Eglwys Anibynnol, ac yn awyddus i gael ei ordeinio, croeshoeliodd ei ddymuniadau per sonol er mwyn y frawdoliaeth a llwyddiant y gyfundrefnaeth; a boddlonodd barhau fel cynt tan ddeuai Whitefield yn ol. Gwthiwyd ef gan y brodyr i ffrynt y gwaith.[104] Erbyn hyn yr oedd son am ei boblogrwydd wedi mynd ar led. Yn haf, 1747, cydsyniodd â chais taer o'r Ysgotland, ac aeth yno i bregethu. Ni chafodd Whitefield erioed well derbyniad nag a gafodd y Cymro ieuanc. Nid oedd pall ar ei boblogrwydd, nac adeilad digon mawr i gynnwys y torfeydd a fynnent ei wrando. Cododd y teimlad mor uchel nes y penderfynnodd awdurdodau Glasgow osod arno yr anrhydedd eithriadol o'i anrhegu â Rhyddfreiniad y Ddinas[105]—anrhydedd na chynygiwyd i unrhyw bregethwr arall yn yr oes honno.

Erbyn diwedd Medi yr oedd yn ol yn Lloegr. Yn Nghymdeithasfa Gloster, Hydref, 1747, danfonwyd ef i Orllewin Lloegr, ac wedi hynny i gymeryd lle Harris yn Llundain.[106] Yng Nghymdeithasfa Bryste, Ionawr, 1748, trefnwyd taith helaeth iddo yn Lloegr, ac yna "i Gymru i aros yno tan y Gymdeithasfa."[107]

Sylwer fod Jenkins wedi bod nid yn unig yn ffyddlon i'w ymrwymiad i lynu wrth y Gymdeithasfa tan y deuai Whitefield yn ol, ond ei fod hefyd wedi bod yn fwy diwyd a llwyddiannus o blaid y Gymdeithasfa, na'r un aelod arall o honi.

Sylwer ymhellach fod Whitefield yn awr ar ddychwelyd o'r America, ac, yn wir, wedi cychwyn ar ei daith yn ol i Loegr. Yng ngoleuni'r ffeithiau uchod, darllener cofnodion Cymdeithasfa Gloster, Mai 18, 1748, a ysgrifennwyd gan Ingram, dan gyfarwyddid Harris. Dywed y cofnodion :—

"Fod Mr. Jenkins wedi ymbellhau oddiwrth y brodyr mewn calon a goleuni; ei fod ers blynyddau wedi gwanhau eu dwylaw mewn amryw fyrdd; fod y brodyr wedi canfod ysbryd dieithr a phellhaol ymhlith y bobl y bu ef yn llafurio yn eu mysg."

Ceir gweled yn y man mai Anibyniaeth Herbert Jenkins oedd "yr ysbryd dieithr" hwn. Am "wanhau dwylaw'r" Gymdeithasfa, mae holl rediad Cofnodion y Gymdeithasfa ei hun, a holl hanes bywyd cyhoeddus Herbert Jenkins, yn profi mai disail ac anwireddus y cyhuddiad. Yr oedd Jenkins a Harris wedi ysgrifennu at Whitefield, ac yntau wedi ateb. Gwahoddai Jenkins i fynd trosodd ato i'r America; anghymeradwyai y syniad iddo dderbyn galwad Eglwys Anibynnol yn Lloegr, gan y cyfyngai hynny ar gylch ei wasanaeth cyhoeddus. Am yr un rheswm yn hollol y mynnai Whitefield ei hun fod yn Efengylwr rhydd (Evangelist at large), a gwyddai yn dda am gymhwysder arbennig Jenkins i hynny. Dywed cofnodiad Ingram ymhellach, y byddai gwaith Jenkins yn mynd i'r weinidogaeth sefydlog ymhlith yr Anibynwyr, yn creu gormod o agen rhyngddo a'i hen gyfeillion, gan ein bod ni yn perthyn i Eglwys Loegr, ac yn hysbysu ein hunain felly, tra y mae ef wedi ei llwyr adael."[108] Cymhellent ef ymhellach i ystyried ai nid temtasiwn oddi wrth y gelyn" oedd ei duedd at y weinidogaeth ymhlith yr Anibynwyr, "i'w dynnu oddiwrth waith lle y bendithiwyd ei ymdrechion." Nid ydynt yn esbonio pa fodd y bendithid gwaith gwr a gyhuddent o fod yn "gwanhau dwylaw'r brodyr."

Gofynnwyd iddo os oedd yn argyhoeddedig mai ei ddyledswydd oedd eu gadael pan ddeuai Whitefield yn ol. Atebodd yntau yn gadarnhaol. "Os felly," medd y cofnodion, "tybiem mai goreu po gyntaf yr elai." Mewn gair, chwiliwyd am esgusodion i'w ddiarddel o'r Gymdeithasfa cyn y deuai Whitefield yn ei ol. Yn yr un Gymdeithasfa diarddelwyd un arall, Gibbs, am ei fod yn dymuno sefydlu gyda'r Bedyddwyr. Sylwer mai nid rhoi llythyr gollyngdod wnaed i'r naill na'r llall, ond eu diarddel. Gwnaed hyn o wahaniaeth. Dyn cymharol ddinod oedd Gibbs; gwaharddwyd y Seiadau oll iddo ef. Yr oedd Herbert Jenkins yn wr rhy fawr a phoblogaidd iddynt wneud hynny âg ef; felly rhoddwyd caniatad graslawn iddo ef i bregethu eto i'r Seiadau "pe y gwahoddid ef gan y bobl," ar yr amod iddo "beidio ceisio creu ymraniadau yn eu plith."

Mae yn deilwng o sylw yma mai dylanwad Howell Harris yn unig, a berswadiodd y Gymdeithasfa i gymeryd y cwrs eithafol ac anghyfiawn hwn. Nid yw hynny'n amlwg, efallai, yn y cofnodion—ond yn ei ddyddlyfr dengys Harris ei galon yn fwy agored, a'i fod wedi hysbysu'r brodyr yn y Gymdeithasfa:—.

"Os yw'r Brodyr am i Jenkins aros (tan y delai Whitefield yn ol), ymneillduaf i, ac af yn ol i Gymru, ac ewch chwi ymlaen i drefnu ein lleoedd gyda'r Anibynwyr (settle all our Independent places); danghosais natur Anibyniaeth, a'r modd yr ymddengys i mi'n groes i natur Eglwys yr Hen Destament a'r Newydd, yn groes i'r dull a roddwyd i'r Eglwys yn y Gair, ac yn groes i'r ffordd yr arweiniodd yr Arglwydd nyni o'r cychwyn."[109]

Symia i fyny bechodau Herbert Jenkins fel hyn :—

1. Ei fod ers amser hir wedi cydnabod ei hun yn Anibynwr.
2. Ei fod wedi gadael symlrwydd ei gychwyniad, a theithio ffordd yr Anibynwyr wrth bregethu.
3. Ei galon wedi mynd atynt hwy, a datguddio'n cyfrinion iddynt.
4. Ei fod wedi ymrwymo i briodi â Dissenter!

Mae amddiffyniad urddasol Jenkins eto ar gael yn ei lawysgrif ei hun.

Ymhen deufis wedyn yr oedd Whitefield yn ol, ac yn llywyddu yn y Gymdeithasfa. Gwrthododd amlygu barn ar yr hyn a wnaed yn ei absenoldeb "tan y caffai amser i edrych o'i gwmpas, a chlywed pob ochr" i'r hanes.[110] Ond yr oedd pethau wedi mynd yn rhy bell. Nis gallai hyd yn oed Whitefield adfeddiannu ei hen awdurdod ac adfer trefn, heb droi Harris a'i gefnogwyr dros y drws. Ni chaniatai ei ysbryd addfwyn iddo wneud hynny. Gwell ganddo ymheddychu â'r ddau Wesley, golchi ei ddwylaw oddiwrth y Gymdeithasfa fel cyfundrefnaeth, a throsglwyddo'r holl awdurdod ynddi, ynghyd âg arolygiaeth y Tabernacl a'r Seiadau, a'r pregethwyr i ddwylaw Harris. A hynny a wnaeth.[111]

Yr oedd Harris yn awr wedi cyrraedd pwynt uchel—er nad yr uchaf—yn ei uchelgais. Mae'n amheus a fuasai wedi gwneud yr hyn a wnaeth—diarddel Jenkins a disodli Whitefleld, fel y ceisiodd yng Nghymru wneud â Rowlands, Llangeitho, a Williams, Pantycelyn,—oni bai am y dylanwad newydd a dieithr a ddaeth i'w fywyd—dylanwad Madam Griffith.

Dyma bennod ym mywyd Howell Harris sydd eto heb ei hysgrifennu; ac ni fwriedir yma ond rhoi cymaint o honi ag sy'n angenrheidiol i gywiro y camargraffiadau a adawyd gan ysgrifenwyr blaenorol, oeddent yn amlwg yn anhysbys o'r gwir amgylchiadau. Yr esboniad mwyaf caredig a ellir ei roi ar ymddygiadau Howell Harris, tra yn gweithredu o dan y dylanwad hwn,—ei ymddygiadau at ei fam oedrannus a'i wraig gariadus, at gyfeillion urddasol a noddwyr caredig fel Rowlands Llangeitho a George Whitefield, at y rhai a gredent yn ddiysgog ynddo, ac am hynny a'i canlynent, fel Beaumont a John Richards, mewn gair at bawb y deuai i gysylltiad â hwynt yr esboniad mwyaf caredig, meddwn, a ellir ei roddi ar yr oll, yw ei fod wedi dyrysu yn ei synhwyrau. Os gwrthodir yr eglurhad hwnnw ar ei ymddygiadau, yr unig ddewisiad yw ei gyhuddo, fel y gwnaeth ei gyfeillion agosaf, o'r anfoesoldeb mwyaf gwarthus. Tegwch âg ef yw dweyd, os dygir y ddedfryd hon yn ei erbyn, fod iddo yr hyn a elwir yn amgylchiadau lliniarol—mitigating circumstances—canys nis gellir darllen ei ddyddlyfrau yn y cyfnod poenus hwn, heb ddod i'r casgliad diamheuol, y rhaid ei fod naill ai yn rhyfygus o gableddus, neu ynte yn gweithredu yn ol yr hyn a dybiai efe oedd llais cydwybod. Mae holl hanes a rhediad ei fywyd yn gwneud y blaenaf yn amhosibl, a'r olaf yn sicr. Canlyn yr hyn a dybiai efe oedd y goleuni dwyfol, a wnai; gwelwn ni heddyw mai hud-lewyrn, jack-y-lantern, will-o'-the-wisp, ffug oleuni'r gors leidiog, beryglus, cynnyrch y mall-awyr a godai o ddyfnderau tywyll honno, ydoedd y goleuni hwnnw. Ond tybiai Harris mai goleuni o'r nef ydoedd. Tegwch hefyd â'r gwirionedd hanesyddol yw dweyd, os rhoddir yr esboniad caredicaf ar ei weithredoedd, sef ei fod wedi dyrysu yn ei synhwyrau,—yna, rhaid fod yr afiechyd wedi cartrefu yn ei ben, flynyddau cyn iddo erioed weled na chlywed son am Madam Griffith. Darllener ei ddyddlyfrau yn fanwl a diduedd, a gwelir yn foreu iawn yn ei hanes cyhoeddus, arwyddion digamsyniol o bresenoldeb y drwg a gyrhaeddodd ei eithafbwynt yn y dirywiad cyhoeddus a nodweddodd gyfnod ei gysylltiad â Madam Griffith. Gan nad pa esboniad a roddir ar y cysylltiad hwnnw, gorfodir ni i ddweyd fod elfennau y dirywiad yn amlwg yn ei hanes yn hir cyn hynny.

Dywedwn, ynte, mai twyllo ei hunan, yn hytrach na dymuno twyllo eraill, a wnaeth Howell Harris. Camgymeryd llais dynes am lais Duw, a wnaeth efe. Ond nid llais Madam Griffith oedd y llais cyntaf gamgymerwyd felly ganddo. Ufuddhaodd cyn hynny i alwadau eraill, a dybiai efe oeddent ddwyfol, ond a oeddent mor gamarweiniol a chyfeiliornus a galwadau Madam Griffith. Gresyn fod rhan o'r ufudd-dod a dalodd i'r galwadau hynny, wedi cael ei bortreadu, gan rai a gymerent arnynt ysgrifennu ei hanes, fel ymostyngiad santaidd i arweiniad Duw.

Ond wrth geisio cyfiawnhau Howell Harris, na feier Madam Griffith yn ormodol ychwaith. Nis gellir ei chondemnio hi, heb ei gondemnio yntau. Os twyllodd hi ef, twyllodd ei hunan hefyd. Os cydwybodol ef yn yr hyn a wnaeth, cydwybodol hithau hefyd. Os dioddefodd ef lawer er mwyn y ffydd oedd ganddo ynddi, dioddefodd hithau fwy o herwydd yr un ffydd. Os credai ef mai llais o'r nef oedd ei llais hi, credai hithau mai adseinio llais oddi uchod ydoedd pan alwai arno ef. I'r sawl a ddarllenasant ddesgrifiad Hepworth Dixon o Henry James Prince a'r Chwaer Zoe, ceir rhyw ddrychfeddwl am sefyllfa meddyliol Howell Harris a Madam Griffith.

Priododd Howell Harris, fel y cofir, yn haf 1744. Cyn pen pedair blynedd cododd y cwmwl du a daflodd ei gysgodion tywyll ar fywyd Anne Williams, oedd wedi ymddiried ei chwbl i, ac aberthu ei chwbl er mwyn, Howell Harris. Canlynodd ar hynny bedair blynedd o wallgofrwydd iddo ef, ac o ing anesgrifiadwy iddi hi. Wedi goddef am gryn amser gydag amynedd sy'n adlewyrchu'r clod uchaf ar ei hysbryd caruaidd, gorchfygwyd ei natur, a thorrodd allan i felldithio'r dydd y gwelodd y gwr er mwyn yr hwn y cyfrifodd bopeth oedd yn werthfawr yn ei golwg ac yn anwyl gan ei chalon cyn ei weled ond megys sorod.[112] Dro ar ol tro desgrifia Harris ei wraig fel yn cael ei meddiannu gan gythraul,[113]—pan nad oedd, mewn gwirionedd, ond yn cael ei llywodraethu gan deimladau naturiol calon gwraig gariadus. Nid oedd ei fam, ar y cyntaf, wedi ffafru ei briodas; ond cynhesodd ei chalon at ei merch-ynghyfraith anffodus, ac unodd y fam a'r wraig i ddylanwadu ar y mab a'r gwr i dorri'r cysylltiad andwyol, ond yn ofer.[114] Torrodd yr hen wraig ei chalon. Bu farw yn nechreu 1751, gan adael Anne Harris, druan, i gario'r baich ei hun heb gymorth câr na chyfathrach. Mor ddwfn oedd Harris wedi mynd erbyn hyn i'r gors ar ol ei hud-lewyrn, fel yr ysgrifenna yn ei ddyddlyfr fod marwolaeth ei fam "yn dechreu symud rhwystrau" oddiar y llwybr.[115]

Er mwyn canlyn y ffug—oleuni a lywodraethai ei fywyd, nid yn unig anghofiodd ei ddyledswydd i'w fam, nid yn unig dinystriodd gysur ei wraig, ond dewisodd dorri ei gysylltiadau anwylaf â'i gyfeillion ffyddlonaf. Rhybuddiwyd ef yn gyfeillgar gan Whitefield.[116]

Pan na thyciai hynny, dywedodd ei gyfaill enwog eiriau cryfach;[117] ac yn y diwedd eiriau a wnelai parhad cysylltiad Harris â Whitefield yn amhosibl, heb dorri am byth ei gysylltiad â Madam Griffith.[118] Aberthodd Harris Whitefield!

Yr un fu ei brofiad gyda Daniel Rowlands a'r efengylwyr eraill yng Nghymru. A'i chalon ar dorri, apeliodd Mrs. Harris at gyfeillion boreu oes grefyddol ei gwr, i ddefnyddio eu dylanwad arno. Gwnaeth Rowlands, Williams Pantycelyn, ac eraill, eu goreu, ond yn aneffeithiol. Yr oedd Harris wedi penfeddwi. Y dyb gyffredin—tyb a gymhellir i'n sylw gan ei haneswyr, dro ar ol tro, mewn anwybodaeth o'r gwir ffeithiau—yw mai ar bwnc o athrawiaeth y cymerodd yr ymraniad rhwng Harris a Chorff y Diwygwyr le. Anwireddir hyn gan holl hanes y cyfnod fel y'i hamlygir yn Nyddlyfrau Harris. Madam Griffith, ac nid pwnc o athrawiaeth mewn unrhyw Gyffes Ffydd, a achosodd y rhwyg; neu, os mynnir dal ar eiriau yn unig,—os mai pwnc o gredo, ac o ffydd, a fu yn asgwrn cynnen, credo Howell Harris am, a ffydd Howell Harris yn, Madam Griffith, a achosodd yr ymraniad.[119] Wele grynhodeb byr o brif linellau hanes y cysylltiad hwn a dyma wir Ramant Bywyd Howell Harris, rhamant mwy cynhyrfus, ped ysgrifennid ef i gyd, na'r un nofel a ysgrifennwyd erioed!

Wikipedia logo Mae erthygl parthed:
Sidney Griffith
ar Wicipedia

Ar ei daith i'r Gogledd, yn 1747, y cyfarfyddodd Howell Harris gyntaf â Madam Griffith. Perthynai hi i deulu pendefigaidd y Wynniaid. A oedd a wnelai hyn rywbeth â gelyniaeth anghymodlawn Syr Watcyn Wynn at y Methodistiaid, ni chymeraf arnaf i ddweyd. Yr oedd wedi priodi â boneddwr o'r enw Griffith, yn perthyn i deulu pendefigaidd yn Sir Gaernarfon, a phreswylient yn Cefnamwlch, heb fod yn neppell o Aberdaron. Yr oedd iddynt fab, John, neu "Jacky," fel y geilw Harris ef, yr hwn a ddaeth i'r etifeddiaeth ar ol marw ei dad a'i fam.[120] Cawn ychwanegu am "Jacky" yn y man. Preswyliai Miss Wynn, chwaer Madam Griffith, yn Voelas Hall, Pentrevoelas; a threuliai Madam Griffith lawer o'i hamser yno, ac yng nghymydogaeth y Bala. Tebyg mai iddi hi (Madam Griffith) y perthynai etifeddiaeth Cefnamwlch; canys ar ol marw "Jacky," cawn y lle yn eiddo "Charles Wynne, o Bentrevoelas."[121] Nis gwyddis o dan ba amgylchiadau y daeth Harris i gysylltiad â Madam Griffith gyntaf, gan fod y dyddlyfr sy'n rhoi hanes ei daith hon—ac, yn wir, ei holl deithiau eraill i'r Gogledd—ar goll. Pe ceid o hyd i'r dyddlyfrau colledig hyn ceid, o bosibl, beth goleuni pellach, er nad llawer, ar yr hanes. Mae gennym fwy na digon wrth law i roi hanes canlyniadol y cysylltiad. Daeth Harris a hithau yn fuan ar delerau hynod o gyfeillgar. Ar y daith honno trwy Leyn aeth hi gydag ef, a chyflwynwyd hi ganddo i amryw o'r Seiadau.[122] Daeth 'w gyfarfod i Gymdeithasfa Llanfair Muallt yn nechreu 1749. Aeth gydag ef i Drefecca, ac arhosodd yno am rai dyddiau. Cryfhaodd ei dylanwad arno yn ddirfawr yn ystod y flwyddyn honno. Truenus weithiau yw darllen ei sylwadau am ei deimladau,—y modd y mae pob teimlad o ddyledswydd yn ei dueddi at ei wraig, tra rhyw allu na fedr efe ei ddesgrifio, yn ei dynnu at ei gyfeilles. Ymwelai â hi yn Llundain, weithiau a'i wraig gydag ef, brydiau eraill hebddi. Whitefield oedd, o bosibl, y cyntaf i ganfod perygl ei gyfaill. Bu Rowlands, a'r brodyr yng Nghymru, yn hir cyn drwgdybio dim, er fod aml un o honynt yn anfoddlon gweled dynes yn eistedd gyda hwynt yn y Gymdeithasfa, ac yn cymeryd rhan yn y gweithrediadau. Yng Nghymru, y cyntaf i ganfod perygl posibl o'r cysylltiad, oedd gwragedd rhai o'r pregethwyr a'r cynghorwyr, â thai y rhai yr ymwelai Harris. Gyda'r treiddiad meddwl (intuition) sydd mewn dynes yn aml yn cymeryd lle, ac yn rhagori ar, resymeg, canfyddai aml un o'r rhai hyn mai dylanwad niweidiol a gaffai'r cysylltiad ar Harris. Cwyna, yn ei ddyddlyfr, fod y gwragedd hyn megys wedi newid eu natur; tra'r oeddent gynt yn dyner, gostyngedig, ac ufudd i'w gwyr, eu bod yn awr wedi troi yn drahaus, gan draws arglwyddiaethu awdurdod yn y teulu—gyda'r canlyniad fod y gwyr yn eu tro yn oeri ato ef, ac yn ei wrthwynebu.

Cyd-deithiai'r ddau ar hyd a lled y wlad, am ddiwrnodiau, weithiau wythnosau o'r bron. Cydymwelent â'r Seiadau, cydeisteddent yn y Gymdeithasfa. Deborah oedd hi, a Barak yntau, i waredu Israel Duw. Yr oedd hi yn ysbrydoledig gan Dduw i'w gyfarwyddo a'i nerthu ef. Hi oedd ei "fraich," ei "lygad," a'i "oleuni" ef. Gweithredai ymhob dim o dan, ac yn ol, ei chyfarwyddid hi. Yr oedd hi yn feddiannol ar ysbryd proffwydo,—a rhagfynegodd iddo droion yr hyn oedd ar gymeryd lle. Dyna'r darlun a dynnir ganddo ef o'i galluoedd hi. I ni, sy'n edrych heddyw drwy awyrgylch wedi ei chlirio gan yr hyn a ddaeth ar ol hynny, mae'n amlwg nad oedd y "rhagfynegiad" o bethau i ddyfod a roddodd hi iddo, yn ddim amgen na'r hyn y gallai unrhyw ddynes o amgyffredion cryf Madam Griffith, weled heb oleuni goruwchnaturiol proffwydes.

Ond credai Harris yn ddiysgog ynddi, ac yn ei danfoniad gan Dduw i'w arwain a'i nerthu ef. Dysgodd hi ef i gredu mai efe oedd dewisedig y Nef i fod yn Ben y Diwygiad. Gan wybod nas gellid disgwyl i rai fel Whitefield a Rowlands í blygu iddo, dysgodd ef, hefyd, i gredu nad oedd hawl gan neb ond Duw a'r Brenin i'w alw i gyfrif;—ac nid oedd neb ond Duw a Harris, neu, yn hytrach, Harris a Duw, i'w galw hithau i gyfrif. Eb efe:—

Nid oes neb i'm llywodraethu i, nac i'm gyrru nac yma nac acw, nac i'm dysgu na'm ceryddu, ond yr Arglwydd ei hun. Ni welais hyn cyn heddyw, er fod Madam Griffith wedi dweyd wrthyf; ac am dani ei hun, hefyd, nad oedd hithau i fod yn ddarostyngedig i neb ond myfi, ac nad oedd neb arall i'w cheryddu. Arweinid fi, hefyd, i ddweyd hyn (yn y Seiad mae'n debyg), ac yn arbennig yma, fy mod yn cael nad oes gan neb awdurdod arnaf fi, ond Duw a'r Brenin. A heddyw cefais dystiolaeth ei fod yn rhyngu bodd i'r Arglwydd imi hysbysu hynny i'r eneidiau, fod Duw ei hun wedi'm gosod yno. Teimlais fy enaid yn dyrchafu yn uwch, ac i fwy o ryddid nag o'r blaen oddiwrth ysbrydion isod, ac nad wyf gyfrifol i neb, ond mewn dull brawdol; ac arweiniwyd fi i ddangos hyn yn Llanfair Muallt, a Threfecca, ac yma (Goetre); gan hysbysu hefyd fod fy ysbryd yn barod i foddloni yr iselaf a'r gwannaf a ddel mewn ysbryd gostyngedig ataf, gan gydnabod fy swydd. Eithr pe byddai i Mr. Whitefield, Wesley, Rowlands, a'r holl Fethodistiaid, godi mewn ffordd o awdurdod i'm ceryddu, tröwn arnynt, gofynnwn iddynt, 'Pwy a roddodd i chwi yr awdurdod hwn?' ac yna awn at fy ngwaith."[123] Dyma engraifft o ugeiniau o gyfeiriadau o gyffelyb natur a geir yn ei ddyddlyfrau. A chofier fod hyn wedi cael ei ysgrifennu o fewn naw mis wedi i Madam Griffith ymddangos gyntaf yn y Gymdeithasfa, a thros ddwy flynedd cyn iddo dorri ei gysylltiad a'r Methodistiaid. Ac yn ystod yr amser hwnnw, cryfhau o ddydd i ddydd ac o wythnos i wythnos, a wnai ei dylanwad hi arno.

Dyddorol, er nad efallai adeiladol, a fyddai olrhain effaith ei dylanwad hi ar ei feddwl. Deffrodd—neu yn hytrach symbylodd a chadarnhaodd—ei uchelgais. Os nad i'w dylanwad hi arno y rhaid priodoli ei ymddygiad yn diarddel Herbert Jenkins,[124] i'r dylanwad hwnnw yn ddiameu y rhaid priodoli ei ymgais llwyddiannus i ddisodli Whitefield yn y Tabernacl, a'i ymgais aflwyddiannus i drawsfeddiannu'r awdurdod ar y Gymdeithasfa yng Nghymru; a phan fethodd yn hynny, ei ymgais cyfartal afwyddiannus i sefydlu cyfundrefnaeth gydymgeisiol a'r Seiadau Methodistaidd. Denodd Beaumont, ac ychydig eraill, i'w ganlyn i'r llwybrau troellog hyn. Ceisiodd dynnu Cennick yn ol oddiwrth y Morafiaid. Gwnaeth ei hun yn Bab, a sefydlodd Madam Griffith fel Dehongles Meddwl yr Arglwydd, i'r rhan o'r frawdoliaeth a lynai wrtho. Pan geisiodd wneud ufudd-dod di gwestiwn i orchymynion Madam Griffith, a ffydd ddiysgog yn ei hysbrydoliaeth uniongyrchol, a'u hanffaeledigrwydd hi ac yntau, yn amod aelodaeth o'r Gymdeithasfa, bu hynny yn ormod i hyd yn oed Richard Tibbott ei lyncu,—a throdd yntau ei gefn. Mae yn nodweddiadol o Harris, nid yn unig yn y cyfnod hwn, ond drwy ei holl hanes o'r dechreu, mai nid efe oedd ar fai. "Gwahanwyr" (separatists) oedd Rowlands Llangeitho, a Williams Pantycelyn, a'u cydweithwyr, yn awr, fel yr oedd Edmund Jones a David Williams ddeng mlynedd cynt, a William Edwards a brodyr y Groeswen yn y canol rhwng y ddau gyfnod. Cyhudda Rowlands o fod yn "eilun," a'r rhai na fynnent ganlyn Madam Griffith, ond a aent ar ol Rowlands, o fod yn "gwyro oddiwrth y goleuni, ac yn troi cefn ar yr Arglwydd."

Ond yr oedd gwedd arall na'r un ysbrydol yma ar y cysylltiad. Bwriadai Harris a Madam Griffith briodi. Gwir fod gwraig ganddo ef, a gwr ganddi hithau. Ond yr oedd yr Arglwydd yn teyrnasu. Ac mewn gweledigaeth nos hysbysodd angel yr Arglwydd i bob un o'r ddau, iddi hi ynghyntaf ac iddo yntau wedi iddi hi ddweyd wrtho, fod yr Arglwydd i symud pob rhwystr; fod Mr. Griffith a Mrs. Harris i farw yn fuan; fod Mrs. Griffith a Howell Harris i briodi, ac i gael eu dyrchafu i safle uwch mewn awdurdod a dylanwad nag y buont erioed. Ond rywsut, ni chyflawnodd yr angel y tro hwn ei addewid. Gwir i wr Madam Griffith farw, ond rywsut gadawyd i wraig Howell Harris fyw tan y symudwyd Madam Griffith ei hun i fyd arall. Cydnebydd Harris, gyda gofid, mai camgymeryd llais rhyw un arall am lais angel yr Arglwydd, a wnaeth efe yn yr amgylchiad hwn.

Ond i ba ddiben yr olrheinir manylion yr hanes hwn ymhellach? Symier i fyny weddill yr hanes mewn ychydig eiriau. Rhoddodd Madam Griffith ofal "Jacky" ei mab bychan, i Harris. Mynnai yntau ddysgu'r bychan yn ei gredo ef. Trodd ei gwr Madam Griffith dros y drws. Daeth Whitefield at Harris, ac yn enw yr Arglwydd, gorchymynnodd iddo dorri ei gysylltiad â Madam Griffith, yr hon, ebe gwr Duw, oedd yn ddynes ddrwg. Atebodd Harris drwy fynd a hi i Drefecca, a gorfodi ei wraig i roi rhan o'r ty i fyny iddi. Ceisiodd Rowlands a Williams Pantycelyn, ddefnyddio eu dylanwad arno; ac atebodd hwynt drwy ddweyd eu bod yn pechu yn erbyn Duw wrth ei gymhell i'w rhoi i fyny. Diarddelwyd ef gan y Gymdeithasfa; a'i ateb oedd cymeryd ei ferch fechan ei hun oddiwrth ei mam, a'i rhoi yngofal Madam Griffith. Cododd Seiadau a Chymdeithasfa ar wahan i'r Methodistiaid. Pan welodd nad oedd llawer o lewyrch ynddynt, penderfynnodd sefydlu Teulu Trefecca, ar linellau y sefydliadau Morafaidd. Ond tuagat wneud hynny yr oedd yn rhaid adeiladu yn helaeth. Ymgynghorodd â'r Arglwydd drwy Madam Griffith, a thynnwyd allan gynllun o'r ty. Yna, gan weithredu ffydd yn Nuw,—a chan ymddibynnu ar gyfoeth Madam Griffith—dechreuwyd y gwaith o adeiladu. Pan fu farw Mr. Griffith, cymerodd Harris ofal holl drefniadau'r claddu. Yr oedd hyn Chwefror 14eg, 1752. Cyflymwyd y gwaith o adeiladu yn fwy wedyn. Yn Ebrill aethant i Lundain. Yno cymerwyd hi yn glaf. Ysgrifennodd ei llythyr olaf ato ganol Mai. Mae hwnnw ar gael yng nghasgliad Trefecca (Rhif 684a). Ymhen pythefnos wedyn, sef y dydd olaf o Fai, 1752, bu hi farw.

O hynny allan tynnodd Harris yn nes at ei wraig. Ond yr oedd y rhwyg rhyngddo a'i hen gyfeillion wedi mynd yn rhy bell i feddwl am ad-undeb. Am rai blynyddau bu byw mewn neillduedd, gan ymgyflwyno i'r gwaith o sefydlu'r "Teulu" ar sylfaen gadarn a pharhaol. Ymhen amser ymunodd â'r milisia, a gwnaed ef yn gadben yn y rhan honno o'r fyddin. Gan efelychu Cadbeniaid Cromwell, pregethai i'w filwyr, ac i'r cyhoedd ymhob tref y teithiai ei gatrawd trwyddi. Wedi dychwelyd i Drefecca, ail ymaflodd yn ei waith fel pregethwr, gan fynd yn ol i'w symlrwydd cyntefig cyn cweryla o hono gyda na Bedyddiwr nac Anibynnwr. Pregethai yn nghapeli'r ddau. Gan anghofio'r hen ddolur, estynnodd Whitefield iddo ei ddeheulaw, a chylymwyd ef gyda'r ddau Wesley, a Whitefield, a'r Iarlles Huntingdon, yn y gwaith o efengylu fel cynt. Wedi gwisgo ymaith beth o chwerwedd yr hyn a fu gynt, daeth eto i gysylltiad achlysurol â'r hen gyfundrefnaeth yn yr hon yr oedd Rowlands a Williams Pantycelyn yn arwain, ac ambell i weinidog Anibynnol yn gweithio mor selog ag erioed. Ym mis Gorffennaf, 1773, bu farw, ymhen tair blynedd ar ol ei wraig ffyddlon. Claddwyd y ddau yn ymyl bwrdd y Cymun yn Eglwys Talgarth, yn yr hon y gosodwyd maen coffa iddo. Gweddus oedd hyn o barch i goffadwriaeth gwr a fu yn Eglwyswr selog, cyson, ac ymgyflwynedig ar hyd ei oes. Dichon petae wedi bod yn llai o Ddiwygiwr, y buasai wedi cyrraedd safle uwch yn yr Eglwys; sicr yw petae wedi bod yn llai o Eglwyswr, y buasai wedi cyrraedd safle uwch fel Diwygiwr.

Nodiadau

[golygu]
  1. ↑ Gwel ei ddyddlyfrau ei hun.
  2. ↑ Ei ddyddlyfrau.
  3. ↑ Adgofion, tudal. 22
  4. ↑ Eto, tudal. 23.
  5. ↑ Eto tudal. 24.
  6. ↑ Llythyr 67; eto, Gorff. 16, 1740.
  7. ↑ 7 Llythyr 67.
  8. ↑ Llythyr 72; eto, Meh. 8, 1743; eto, Gorff. 18, 1743, &c.
  9. ↑ Llythyr 72.
  10. ↑ Y Dyddlyfr.
  11. ↑ Llythyr 24, 47.
  12. ↑ Llythyr 48.
  13. ↑ Llythyr 12
  14. ↑ Llythyr 39.
  15. ↑ Llythyr 36.
  16. ↑ Llythyrau 21, 25, 26; eto, Mawrth 3, 1743.
  17. ↑ Llythyr 88.
  18. ↑ Llythyr 72.
  19. ↑ Cofnodion y Gymdeithasfa, a Llythyrau Whitefield.
  20. ↑ Llythyrau 41, 63, a'r Cofnodion.
  21. ↑ 21.0 21.1 21.2 21.3 Y Cofnodion.
  22. ↑ Llythyr Chwef. 19, 1745, a'r Cofnodion.
  23. ↑ Y Cofnodion.
  24. ↑ Mai Anibynwyr oedd y gweinidogion hyn a'u heglwysi gwel yn nes ymlaen.
  25. ↑ Hanes y Sassiwn.
  26. ↑ Dyddlyfr Mrs. Edwards, Nanhoron.
  27. ↑ Dyddlyfr 131b, Awst 3, 1748, &c., &c.
  28. ↑ Dyddlyfr 131a, Mai 19, 1748, &c.
  29. ↑ 29.0 29.1 29.2 Amryw gwerylon.
  30. ↑ Gwel y bennod flaenorol.
  31. ↑ Amryw gwerylon. Tybiai fod ysbryd yr Arglwydd yn cadw draw o'r cyfarfodydd pan fyddai Daniel Rowlands yn bresenol.
  32. ↑ Dyddlyfr 133, Rhag. 26, 1748.
  33. ↑ Dyddlyfr 139, Rhagfyr 14, 1749.
  34. ↑ Dyddlyfr 152a, Meh. 28, 1751.
  35. ↑ Llythyrau 62, 65, 67.
  36. ↑ Llythyr 51.
  37. ↑ Llythyr 83.
  38. ↑ Llythyrau 21, 25, 26, 36, 88, &c., &c
  39. ↑ Llythyr 48, &c.
  40. ↑ Er engraifft Howell Griffith, a thy David Williams, Watford, yn Pwllypant.
  41. ↑ Llythyrau a Dyddlyfr Harris.
  42. ↑ Dyddlyfr 131a, Mai 19, 1738.
  43. ↑ Llythyrau Rhagfyr 14, 1742, Dyddlyfr 39, Ion. 17, 1739; Eto, 71, Mawrth 29, 1741; Eto, 71, Ebrill 9, 1741; Eto, 85, Mawrth 11, 1742; Eto, 96, Rhag. 6, 1743; Eto, 120, &c., &c.
  44. ↑ Dyddlyfr 109. Mai 3, 1744.
  45. ↑ Dyddlyfr 109, eto.
  46. ↑ Dyddlyfr 131a; Eto, 136.
  47. ↑ Dyddlyfr 104, Tach. 1, 1743; Llythyr Rhag. 5, 1742; Eto, o Abertawe at Whitefield; Eto, Gorff. 18, 1743, &c., &c. 48 Eto, a Dyddlyfr 140, &c.
  48. ↑ Gwel llythyrau.
  49. ↑ Dyddlyfr 141.
  50. ↑ Gwel y bennod flaenorol.
  51. ↑ Amryw gyfeiriadau.
  52. ↑ Llythyr Whitefield, Meh. 6, 1741.
  53. ↑ Dyddlyfr 136, 141, &c., &c.
  54. ↑ Whitefield's Journals. 50
  55. ↑ Dyddlyfr 120; Eto, 133, &c., &c.
  56. ↑ Dyddlyfr 109, Mai 3, 1744.
  57. ↑ Dyddlyfr 104, Tach. 20, 1743; Eto, 106, Ion. 7, 1744.
  58. ↑ 58.0 58.1 Dyddlyfr 110, Meh. 13, 1744.
  59. ↑ Dyddlyfr 109, Mai 1, 1744; Eto, Mai 10, 11, 1744.
  60. ↑ Dyddlyfr 109, Mai 7, 1744.
  61. ↑ James Erskine, A.S., cyfaill Iarlles Huntingdon, awdwr "Law-Death, Gospel-Life," "Gospel Sonnets."
  62. ↑ Llythyr 377.
  63. ↑ Dyddlyfr 104, Hyd. 26, 1743; Hyd. 27, eto.
  64. ↑ Droion.
  65. ↑ 65.0 65.1 Dyddlyfr 109, Ebrill 20, 1744; Eto, Mai 19, 1744.
  66. ↑ Eto 104, Tach. 7, 1743.
  67. ↑ Dyddlyfr 110, Meh. 10, 1744.
  68. ↑ 68.0 68.1 68.2 Dyddlyfr 111, Meh. 12, 1744.
  69. ↑ Dyddlyfr 104, Tach. 10, 1743. Llu o gyfeiriadau eraill.
  70. ↑ Dyddlyfr 110, Meh. 6, 1744.
  71. ↑ Dyddlyfr 104, Tach. 6, 1743; Eto, Tach. 7; Dyddlyfr 110, Meh. 10, 1744.
  72. ↑ Dyddlyfr 110, Mai 24, 1744.
  73. ↑ 81 Eto.
  74. ↑ Dyddlyfr 111, Meh. 12, 1744.
  75. ↑ Dyddlyfr 104, Tach. 6, 1743, &c., &c.
  76. ↑ Dyddlyfr 106, Ion. 9. 1744.
  77. ↑ Dyddlyfr yn Llanfair Muallt.
  78. ↑ Dyddlyfr 110, Meh. 10, 1744; Eto, Meh. 12, &c.
  79. ↑ Dyddlyfr 110, Meh. 6, 1744.
  80. ↑ Eto.
  81. ↑ Dyddlyfr 120, Rhag 5, 1745.
  82. ↑ Dyddlyfr 140, ac amryw eraill.
  83. ↑ Dyddlyfr 106, Ion. 7, 1744.
  84. ↑ Dyddlyfr 110, Mai 14, 1744.
  85. ↑ Eto.
  86. ↑ Dyddlyfr 111, Meh. 12, 1744.
  87. ↑ Eto, Meh. 18, 1744.
  88. ↑ Dyddlyfr 131a, eto 131b, Meh. a Gorff. 1748.
  89. ↑ Gwel penodau blaenorol.
  90. ↑ 90.0 90.1 90.2 "A Conference Book, &c.," ysgrifen yn llaw Harris.
  91. ↑ Primitive Methodist Magazine, 1865.
  92. ↑ Cofnodion Cymdeithasfa Llundain, Rhag. 4, 5, 7, 1745.
  93. ↑ Llawysgrif cglurhaol Harris yn Llyfr Cofnodion y Tabernacl.
  94. ↑ Yr argraffydd a'r cyhoeddwr adnabyddus.
  95. ↑ 95.0 95.1 James Hatton's Memoirs.
  96. ↑ 96.0 96.1 Y Dyddlyfr.
  97. ↑ Argraffiad 1791, tudal. 62.
  98. ↑ Dyddlyfr 131b.
  99. ↑ Cofnodion amryw o'r Cymdeithasfaoedd.
  100. ↑ 100.0 100.1 Cofnodion y Cymdeithasfaoedd.
  101. ↑ Eto, Llundain, 1745.
  102. ↑ 102.0 102.1 Adgofion Argraffiad 1791, tudal 60.
  103. ↑ Cofnodion Cymdeithasfa Morton Hill, Medi, 1746.
  104. ↑ Eto, Cymdeithasfaoedd 1746-7.
  105. ↑ Llythyrau Jenkins.
  106. ↑ Cofnodion Gloster, Hyd. 1747.
  107. ↑ Eto; Bryste, Ion., 1748.
  108. ↑ Eto, Gloster, Mai, 1748.
  109. ↑ Cofnodion Llundain, Gorff. 1748.
  110. ↑ Eto Llundain, Ebrill, 1749.
  111. ↑ Dyddlyfr Rhif 131a, Gloster, Mai 19, 1748.
  112. ↑ Dyddlyfr Howell Harris, Rhif 151a, Mai 9, 1751
  113. ↑ Dyddlyfr 146, 147, 151, &c., &c.
  114. ↑ Eto.
  115. ↑ Eto 147
  116. ↑ Eto 139, Rhag., 1749.
  117. ↑ Eto 141, Ion., 1750.
  118. ↑ Eto 152b,.Awst, 1751.
  119. ↑ Gallesid llenwi tudalennau â dyfyniadau o Ddyddlyfrau Howell Harris yn cadarnhau hyn. Nis gwn yr atebai unrhyw ddiben daionus i wneud hynny. Eithr os amheuir dim a ddywedir yn y bennod hon, mae'r tystiolaethau angenrheidiol i brofi pob gosodiad a wneir yma—ac ychwaneg—wrth law.
  120. ↑ Pennant's Tours in Wales, 1784 Edition, vol. ii. p. 200. Yn argraffiad 1810 (vol. ii., p. 385) camsillebir ef Cefn amlwch.
  121. ↑ Archeologia Cambrensis, III. Series, vol. v., p. 53.
  122. ↑ Dyddlyfr 136, Awst, 1749. Dichon mai nid allan o le fyddai dweyd eto, fod yn Nyddlyfrau Harris brofion o bopeth a ddywedir yn y bennod hon. Os bellach y gadewir allan y cyfeiriadau arbennig at y dyddlyfrau neillduol, dealled y darllenydd mai er mwyn arbed lle yn unig y gwneir hynny, ac nid am nad yw'r cyfeiriadau wrth law. Petae'r dyddlyfrau wedi cael eu cyhoeddi, byddai yn fanteisiol rhoi'r cyfeiriad am bob gosodiad. Ond gan nad ydynt, nis gellir, heb roi dyfyniadau helaeth iawn ohonynt, roi i'r darllenydd syniad cywirach o'u cynnwys ar y mater hwn, nag a geir yn y crynhodeb noeth yma o brif ffeithiau. Nid oes gennyf eto ond dweyd am y tro olaf, fod y dyfyniadau i gadarnhau pob gosodiad, gennyf wrth law. Ac os myn neb o haneswyr blaenorol Howell Harris amheu cywirdeb hyn, neu herio'r profion, parod fyddaf i gyhoeddi'r holl fanylion, yr hyn ni fynnwn heb hynny wneud.—B. G. E.
  123. ↑ 180 Dyddlyfr 139, Tachwedd 28, 1749.
  124. ↑ Tudal. 314.
Wedi dod o "https://cy.wikisource.org/w/index.php?title=Diwygwyr_Cymru/Darlun_Howell_Harris_o_hono_ei_hun&oldid=153448"