Diwygwyr Cymru/Gormes ac erlid

← Y rhai a drowyd allan yng Nghymru

Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans

Chwil-oleu'r maddeuebion →

PENNOD XII.
GORMES AC ERLID.

Gydag esgyniad Siarl II. i'r Orsedd, disgynnodd nos dywell ar, a rhuodd ystormydd gerwin gormes ac erledigaeth dros, y wlad oedd yn ymddangosiadol aeddfedu i dderbyn yr Efengyl. Ac eto yn y tywyllwch a ordoai'r wlad y lledodd planhigyn ieuanc Ymneillduaeth, ac ynghanol yr ystorm y gwreiddiodd yn y tir. Yn nyddiau'r Weriniaeth a'i ffafrai, planhigyn egwan, tyner, oedd Ymneillduaeth, un y tybiai ei garedigion oedd yn galw am gael lle yn achlesfa gynnes y Wladwriaeth, ac i'w wreiddiau gael eu mwydo a'u gwrteithio â degymau Eglwysig. Wedi tynnu tô gwydr amddiffyn y Wladwriaeth ymaith, ac i'w ganghennau meinion gael teimlo nerth rhuthr gwyntoedd gauaf gormes, dadblygodd wydnwch a nerth anisgwyliadwy. Treiddiodd gwreiddiau'r pren yn ddyfnach i ddaear serch y genedl, gan fachu yn ddisigl am greigiau egwyddor rhyddid crefyddol a gwladol. Lledodd freichiau cyhyrrog allan mor gyflym a grymus, fel, cyn i'r genhedlaeth honno fyned heibio, da oedd gan y rhai a fynnent gynt ei ddiwreiddio, ddod eu hunain i gysgodi o dan ei ganghennau!

Y Bedyddwyr a'r Crynwyr gawsant deimlo rhuthr cyntaf y corwynt. Gwasgarwyd eu cynulleidfaoedd yn y Gogledd a'r De, a thaflwyd rhai o'u gweinidogion, megis Vavasor Powel yn y Gogledd a William Jones yn y De, yng ngharchar. Dywedir am Vavasor Powel, mai efe oedd y cyntaf o holl weinidogion y deyrnas i gael ei erlid gan yr esgobyddion, pan ddychwelasant gyda'r brenin i awdurdod. Yn ei amgylchiad ef ni aroswyd am na deddf nac awdurdod i gyfreithloni ymosod Dichon fod natur danllyd gweinidogaeth y Cymro brwdfrydig wedi ennyn llid y gelynion yn fwy tuag ato ef nag eraill o Ddiwygwyr Cymru yr oes honno. Gan nad beth am hynny, sicr yw na ddioddefodd neb o honynt erlid mwy cyson a ffyrnig arno. nag a ddaeth i ran Vavasor Powel. Yna, wedi dechreu cael blas ar erlid, dyfeisiodd yr erlidwyr ddeddfau newydd a wnaent y gwaith o ormesu yn rhwyddach a mwy effeithiol. O fewn corff pedair blynedd, pasiwyd Pedair Deddf a anelid yn uniongyrchol yn erbyn y Crefyddwyr Cydwybodol, gyda'r amcan ynghyntaf o'u gyrru o'r Eglwys os na phlygent i'w defodau; ac yna, wedi eu troi o'r Eglwys, eu gwneud yn amhosibl iddynt fwynhau nag ordinhadau crefydd na breintiau dinesig. Adwaenir y Pedair Deddf gan haneswyr fel Deddfres Clarendon (The Clarendon Code). Cynhwysai'r Ddeddfres Ddeddf y Corfforiaethau, 1661; Deddf Unffurfiaeth, 1662; Deddf y Cyrddau, 1664; a Deddf y Pum Milltir, 1665. Yn ddiweddarach, cafwyd hefyd ail-adroddiad o Ddeddf y Cyrddau yn 1670, a Deddf y Prawflwon yn 1673.

DEDDF Y CORFFORIAETHAU. O dan y ddeddf hon nis gallai unrhyw Anghydffurfiwr fod yn Ustus Heddwch, na dal swydd o unrhyw fath o dan unrhyw gorfforiaeth. Dyna amddifadu'r Ymneillduwr Lleygol o swydd o dan y Wladwriaeth.

DEDDF UNFFURFIAETH. O dan y ddeddf hon nis gallai unrhyw glerigwr na chydffurfiai ymhob dim â defodau Eglwys Loegr, neu na amlygai gydsyniad llwyr â holl athrawiaethau'r Llyfr Gweddi, ddal bywoliaeth Eglwysig. Cauwyd yr ysgolion preifat a chyhoeddus yn ei erbyn ar yr un pryd. Dyna amddifadu'r Pregethwr o'i swydd a'i foddion cynhaliaeth.

DEDDF Y CYRDDAU. Amcan y ddeddf hon oedd rhwystro'r pregethwyr a drowyd allan, i gasglu cynulleidfaoedd ar wahan i'r Eglwys. O dan y ddeddf hon yr oedd peidio mynd i'r Eglwys yn drosedd cosbadwy; ac yr oedd cynnal cyfarfod crefyddol o unrhyw fath o'r tu allan i'r Eglwys, hefyd yn drosedd cosbadwy. Os ceid cynifer a phump o bersonau dros 16 oed yn cynnal cwrdd gweddi, neu gyfeillach grefyddol, neu yn gwrando pregeth, yr oedd pob un o honynt yn agored i ddirwy o £5, neu dri mis o garchar, am y trosedd cyntaf; £10, neu chwe mis o garchar am yr ail; £100, neu alltudiaeth dros y môr am saith mlynedd, am y trydydd. Yr oedd deiliad y ty lle y cynhelid y cyfarfod, yn agored i'r un gosb, pe na bae ef ei hun yn bresennol. Petae gwraig yn mynd i'r cwrdd, heb yn wybod i'w gwr, cosbid ef am ei throsedd hi.^[1] Ni feiddiai neb gynnal gwasanaeth deuluaidd os buasai ymwelwyr yn y ty. Gwnaed y ddeddf hon yn fwy caeth yn 1670, pan y rhoddwyd anogaeth bellach i achwynwyr; gwnaeth nifer o'r cyfryw drwy'r wlad lawer o elw personol drwy gael rhan o'r dirwyon am achwyn a dwyn tystiolaeth yn erbyn yr addolwyr.

DEDDF Y PUM MILLTIR. O dan y ddeddf hon gwaherddid i unrhyw weinidog Anghydffurfiol ddod o fewn pum milltir i unrhyw ddinas neu dref, neu o fewn y pellder hwnnw i unrhyw blwyf lle yr oedd wedi bod yn gweinidogaethu cyn cael ei droi allan o'r Eglwys; gwaherddid iddo hefyd gadw ysgol, na chyhoeddus na phreifat. Wedi rhwystro'r gynulleidfa i gyfarfod, drwy effaith Deddf y Cyrddau, dyma'r bugail yn cael ei yrru ffwrdd oddiwrth y praidd, drwy Ddeddf y Pum Milltir.

DEDDF Y PRAWFLWON. Pasiwyd hon yn 1673, a thrwyddi analluogid Anghydffurfiwr, ai Protestant ai Pabydd a fyddai, i ddal unrhyw swydd o dan y Wladwriaeth, neu yn y Fyddin, neu'r Llynges. Amcan cyntaf y ddeddf hon oedd rhwystro'r Pabyddion i gael llaw yng ngweinyddiad materion y Wladwriaeth. Rhoddodd Ymneillduwyr Protestanaidd help i basio'r ddeddf hon, ar y ddealltwriaeth y dygid deddf arall i fewn ar ei hol i'w rhyddhau hwynt o gosbau'r ddeddf hon. Ond wedi pasio Deddf y Prawflwon, gohiriwyd y Senedd cyn pasio'r ddeddf a addawyd i ryddhau'r Protestaniaid. Y canlyniad fu i'r Ymneillduwyr Protestanaidd, drwy gydsynio, yn 1673, i wneud anghyfiawnder gwladol â'r Pabyddion, gael eu cadw dan iau caethiwed eu hunain am 150 mlynedd—canys ni ddilewyd y ddeddf hon tan y flwyddyn 1828.

Edrycher am foment ar y gyfres deddfau gormesol hyn yn eu cysylltiad a'u gilydd, ac yn eu perthynas a'r Ymneillduwyr. Sylwer eu bod—

1. Yn troi'r diacon oddiar fainc yr ynad, ac o bob swydd yn y dref.
2. Yn rhoi awdurdod yr ynad a hawl y swyddog i Elynion Ymneillduaeth.
3. Yn troi'r pregethwr Anghydffurfiol allan o bwlpud yr Eglwys.
4. Yn rhwystro'r pregethwr i ennill bywoliaeth drwy gadw ysgol.
5. Yn gorfodi'r bobl ieuainc a fynnent addysg, i'w gael gan elynion Ymneillduaeth.
6. Yn rhwystro'r neb a gefnogent y pregethwr, i gynnal cyfarfodydd crefyddol.
7. Yn gorfodi'r pregethwr i fyw ymhell o gylch ei hen weinidogaeth.
8. Yn rhwystro pregethwr i fyw yn agos i ddinas na thref.
9. Yn gwobrwyo gelynion cyhoeddus a chyfeillion twyllodrus, trwy roi iddynt ran o'r ddirwy am ddwyn cyhuddiad a thystiolaeth yn erbyn yr Ymneillduwyr a droseddent yn ddirgel rai o'r deddfau hyn.

10. Yn cau pob swydd gyhoeddus yn erbyn y pregethwr a'r lleygwr Anghydffurfiol.

Amhosibl yw sylweddoli maint y dioddefaint a ganlynodd gosod y deddfau hyn mewn gweithrediad. Cyfrifir fod 60,000 o bersonau gwahanol wedi gorfod dioddef naill ai garchar neu ddirwy; fod gwerth dwy filiwn o bunnau o eiddo Ymneillduwyr, wedi cael ei gymeryd oddiarnynt o fewn corff tair blynedd; fod 5000 o ddynion gonestaf a mwyaf cydwybodol y deyrnas wedi marw yng ngharchar, a 3000 arall wedi marw fel canlyniad yr hyn a ddioddefasant.^[2] Llanwyd y carcharau â dynion da, a'r pwlpudau â dynion anghymwys.^[3] Dielid lid personol, a gwnaed pob anghyfiawnder, o dan gochl y gyfraith. Dirwyid yr un personau dair, pedair, a phum gwaith heb eu dwyn erioed o flaen unrhyw lys. Ped apelient at yr ustus heddwch, caent eu bod yn apelio at un oedd wedi cael y swydd am ei fod yn elyn anghymodlawn iddynt. Pe cymerent gyfaill i'w cyfrinach, dichon mai cyhuddwr dirgelaidd a fyddai, a dderbyniai rhan o'r ddirwy a godid arnynt, fel tâl am achwyn yn eu herbyn. Cyfeirid llid y gelynion at y marw yn ogystal a'r byw. Mewn gair, nid oedd unrhyw anfadwaith yn rhy greulawn i'w gyflawni o dan gochl crefydd ac o dan gysgod y gyfraith. Rhoddaf engraifft neu ddwy, er darlunio cyflwr y wlad.

Yn Llangollen preswyliai boneddwr o'r enw Cadben John Williams. Anghydffurfiwr o ran argyhoeddiad, Bedyddiwr o ran enwad, yr oedd yn dal safle mor gyfrifol fel y bu yn Uchel Sirydd. O dan y deddfau a nodwyd collodd bob swydd, a'i sedd ar y fainc ynadol. Pan fu farw, claddwyd ef ym mynwent y plwyf—ond ni chai ei gorff orffwys yno. Aeth ei erlidwyr yno, agorasant y bedd, tynnwyd y corff allan, a thaflwyd ef ar y glaswellt. Trannoeth daeth ei berthynasau yno, cludasant y corff adref, a chladdwyd ef drachefn yn yr ardd yn ymyl ei dy.^[4]

Yn Sir Faesyfed preswyliai geneth ieuanc o dueddiadau crefyddol cryfion, oedd wedi ymaelodi gyda'r Bedyddwyr. Fel y cyfryw ni fynychai Eglwys y Plwyf. Gwysiwyd hi ger bron y llys Eglwysig, a diarddelwyd hi. Bu farw yn fuan ar ol hyn—a chladdwyd hi ym mynwent y plwyf. Pan glywodd yr offeiriad, gorchymynnodd agor y bedd, tynnwyd y corff allan, cludwyd ef ar gar-llusg i groesffordd gerllaw, ac yno claddwyd hi fel y cleddir llofrudd.5

Yn Sir Feirionnydd daliodd y Swyddogion nifer o Ymneillduwyr, gan eu gyrru fel defaid o'u blaen ar hyd y ffordd. Wedi cyrraedd y pentref, a'u ceidwaid yn sychedig, trowyd y carcharorion i'r ffald, tra'r clai'r swyddogion i'r dafarn i dorri eu syched. Ar ol bod yno yn llymeitian am oriau, daeth y swyddogion allan at y carcharorion yn y ffald, gan eu gyrru drachefn o'u blaen tua glan y mor, lle y'u gadawsant ar y traeth agored dros nos.^[5]

Erys traddodiad Cae'r Fendith ar lafar gwlad hyd y dydd heddyw. Yn rhestr y rhai a "ddistawyd" o dan Ddeddf 1662, ceir enw Henry Williams, Ysgafell, Sir Drefaldwyn. Amaethwr a phregethwr cynorthwyol oedd Henry Williams. Bu yngharchar droion; treuliodd naw mlynedd o'i oes yngharchar am ei grefydd. Dirwywyd ef dro ar ol tro; anrheithiwyd ei eiddo; atafaeliwyd ei wartheg; llosgwyd ei dŷ. Un tro, tra efe yngharchar, ei wraig (oedd yn ymyl rhoi genedigaeth i blentyn) a'i dad oedrannus yn y ty, rhuthrodd nifer o filwyr arfog i fewn. Lladdwyd yr hen wr tra ar ei liniau ar y grisiau. Tra Mrs. Williams yn ceisio ffoi, ond yn methu brysio oherwydd ei chyflwr, anelodd milwr lawddryll at ei phen, gan fygwth ei saethu. Rhwystrwyd ef gan y swyddog, ond cymerwyd yr holl eiddo a allesid ei gario ymaith. Un o'r pethau olaf oedd Mr. Williams wedi ei wneud cyn cael ei gymeryd i garchar, oedd hau cae mawr o wenith. Yr oedd hwn wedi egino pan ymwelodd yr anrheithwyr â'r lle. Wedi geni'r plentyn, dychwelodd Mrs. Williams i'r Ysgafell, ac wrth rodio o gwmpas y fferm, sylwodd fod y cae gwenith yn ymddangos yn wahanol i arfer. Erbyn y cynhaeaf daeth yn amlwg i bawb fod cae gwenith yr Ysgafell yn eithriadol, nid yn unig am amledd ond hefyd natur y cnwd. Tyfai amryw gorsenni o bob gwreiddyn, ac ar bob corsen yr oedd o ddwy saith o dywysennau gwahanol, a phob corsen yn orlawn o'r gronynnau gwenith brasaf. Cafwyd mwy o elw oddiwrth yr un cae gwenith hwnnw, nag a achosodd y milwyr o golled drwy anrheithio'r lle yn y gwanwyn. O'r dydd hwnnw hyd heddyw, adwaenir y maes wrth yr enw arwyddocaol Cae'r Fendith.^[6]

O dan y cyfryw amgylchiadau gellir deall fod y werin bobl a lynent wrth eu Hymneillduaeth, mewn cyflwr tra chythryblus. Prin y gellid disgwyl i hen filwyr Cromwell—ac yr oedd rhai o'r cyfryw hyd yn oed yng Nghymru―ddioddef camwri ac anghyfiawnder mor fawr, heb wrthdystio mewn modd tra ymarferol. Mewn rhai ardaloedd yr oedd yr elfen hon ymhlith y boblogaeth mor gref, fel nad oedd yr erlidwyr yn teimlo rhyw awydd cryf iawn i ymyrryd â hwynt. Ond eithriadau oedd y rhai hynny. Fel rheol, caffai yr erlidwyr eu ffordd eu hunain i raddau pell. Mae yn siarad yn uchel iawn am deyrngarwch Ymneillduwyr boreuol Cymru, am eu hufudd-dod i gyfraith y tir hyd yn oed pan yr oedd yn amlwg yn gyfraith anghyfiawn, ac i ddylanwad eu hathrawon crefyddol arnynt, mai ychydig, os dim, a geisient wneud i amddiffyn eu hunain drwy rym arfau. Ag eithrio ambell i engraifft o Gristionogaeth gyhyrrog, a gredai fod mwy o rym mewn dwrn cauedig neu bastwn onnen, nag mewn ymresymu â'r rhai a sychedent am eu heiddo os nad am eu gwaed, ni flinwyd nemawr ar swyddogion y gyfraith gan yr Ymneillduwyr Cymreig drwy wrthwynebu yn gyhoeddus eu hymddygiadau gormesol. Nid yn y parthau poblog yn unig, ond ynghanol unigedd gwledig hefyd, yr oedd braw ac arswyd wedi meddiannu'r bobl. Nodaf un engraifft yn unig, yn dal cysylltiad ag ardal ac â theulu enwog ymhlith Diwygwyr Cymru.

Yn ymyl pentref Llangeitho saif amaethdy henafol Llwyn Rhys. Yn nyddiau Cromwell preswyliai John Jones a Marged ei wraig yno. Yr oedd y teulu wedi dod o dan ddylanwadau Ymneillduol, John Jones ei hun yn bregethwr cynorthwyol, a'i frawd Dafydd Jones, wedi cael addysg yn Rhydychain yn un o'r 2500 a drowyd allan yn 1662. Chwaer i'r ddau frawd hyn oedd mam yr enwog Phylip Pugh. Ond er mai Puritanaidd ac Ymneillduol oedd holl nodwedd y teulu, perthynai iddynt un ddafad ddu, mab afradlon, etifedd Llwyn Rhys, Dafi'r mab hynaf, canwyll llygad Marged, ac unwaith gobaith ond bellach gofid calon John Jones. Wedi methu dygymod â bywyd tawel Puritanaidd Llwyn Rhys, yr oedd Dafi wedi rhedeg bant," ac ambell si wedi cyrraedd ei ardal enedigol ei fod wedi dilyn y Tywysog Siarl i wlad estronol. Pan ddaeth y Tywysog Siarl yn frenin, daeth tro ar fyd, ac erlid ar yr Ymneillduwyr, a phregethu a chynnal cyrddau yn waith tra pheryglus. Eto parhaodd yr hen John Jones, Llwyn Rhys, i gyflawni ei ddyledswydd yn gyson fel gweinidog ffyddlon. Ond un diwrnod gwelodd gwr Lletem-ddu, cymydog i John Jones, un mewn dillad milwr yn dod ar gefn march gwyn dros Bensarn Helen, ac yn cyfeirio tua Llwyn Rhys. Deallodd mai dod i ddal neu ladd John Jones yr oedd, a rhedodd y cymydog ar draws y caeau i rybuddio y pregethwr. Yn ffodus yr oedd John a Marged yn y tŷ, ac nid hir y buwyd cyn cytuno ar gynllun. Yr oedd wyneb y ddaear wrth dalcen uchaf y tŷ, agos cyfuwch a'r llofft, a drws i fyned oddiallan i'r llofft er cyfleustra i gario'r ŷd yno wedi ei nithio. Gyrrodd Marged ei gwr i'r llofft i ymguddio, tra'r clai hi allan i'r buarth i gyfarfod y milwr. Trefnodd arwydd neillduol â'i gwr, modd y gallai hwnnw gael cyfle i ffoi drwy ddrws y llofft, os mai i'w ddal yr oedd y milwr wedi dod. Allan a hi a'i hosan a'i gwewyll yn ei llaw, tra John yn gorwedd ar lawr y llofft yn gweled drwy dwll beth oedd yn cymeryd lle rhwng ei wraig a'r milwr. Ni fedrai glywed yr ymddiddan, ond gwelodd ei wraig, ar ol siarad gair a'r milwr, yn gwynnu fel y galchen, a'r milwr yn llamu oddiar ei farch ac yn ymaflyd ynddi. Gan dybio mai ymosod ar yr hen wraig yr oedd y milwr, llamodd John Jones ar ei draed ac allan drwy ddrws y llofft tuag atynt gan waeddi, "Peidiwch lladd yr hen wraig! Rhoddaf fy hun i fyny!" Rhuthrodd at y milwr, oedd erbyn hyn â'i fraich am ganol yr hen wraig, a'i phen hithau megis mewn llewyg ar ei fynwes. Trodd at John Jones, a dywedodd, "Nhad!" A chyda'r gair adnabu John Jones ei fab afradlon Dafi. Teulu llawen oedd teulu Llwyn Rhys y dwthwn hwnnw. Adroddodd Dafi ei hanes, ei fod yn uchel yn ffafr y brenin, ac yn gadben ar y corfflu a wyliai berson y brenin ddydd a nos. Drwy ffafr yr oedd wedi cael gan y brenin drwydded i'w dad gael pregethu faint fyd a fynnai yn Llwyn Rhys—ac o'r dydd hwnnw allan, am lawer blwyddyn faith, bu Llwyn Rhys yn ganolbwynt bywyd crefyddol yr ardal.^[7]

O'r holl enwadau, y Crynwyr a ddioddefasant fwyaf a mwyaf cyffredinol. Yr oedd dau beth yn cyfrif am hyn, sef yr egwyddor o anwrthwynebedd (non—resistance), ar yr hon y gweithredent; a'r ffaith na phetrusent unrhyw amser a than unrhyw amgylchiadau, i gyhoeddi eu hegwyddorion. Tra eraill yn cyplysu callineb y sarff gyda diniweidrwydd y golomen, cysylltai'r Crynwyr gyda'r diniweidrwydd hwnnw, eofndra a gafaelusrwydd y targi. Herient bawb, a thrwy hynny gwahoddent ymosodiad,―tra ar yr un pryd yn amlygu na wrthwynebent ymosodiad ond yn unig trwy ymostwng yn amyneddgar i bob rhuthr a wneid arnynt. Mewn gair, swp o anghysonderau cydffurfiol oedd Crynwyr yr oes honno; yn herio heb wrthwynebu erlidiau, yn creu terfysg tra yn pregethu heddwch, ac yn gorchfygu dialedd drwy ymostwng o'i flaen ac ymsythu drachefn o'i ol. Mae Hunan-gofiant Richard Davies o'r Trallwm yn darllen fel chwedl. Cawn ef un dydd yn traethu yn hyf yn erbyn yr Eglwys fel sefydliad, yn erbyn yr offeiriaid fel gweision cyflog yn ffoi pan ddel y blaidd i'r golwg am mai gweision cyflog ydynt; trannoeth, tra'n gwybod fod yr esgobyddion â gwarant yn chwilio am dano, yn myned yn hamddenol at balas Dr. William Lloyd, Esgob call Llanelwy, ac yn gofyn am gael gweled ei Arglwyddiaeth; ac ar ol myned i fewn yn dadleu â hwnnw am oriau fod Eglwys Loegr yn anysgrythyrol yn ei gwasanaeth, yn ei hoffeiriadaeth, ac yn ei defodaeth.^[8] Cawn ef yn cael ei draddodi i garchar—a'r swyddogion yn cymeryd ei air yr âi yno o hono ei hun; ceidwad y carchar yn gomedd agor y drws iddo, tra yntau yn crefu am gael ei garcharu; wedi myned i mewn yn dylanwadu gymaint ar y ceidwad, (a hwnnw'n ddyn rhyfygus o anuwiol) nes iddo ollwng Richard Davies yn rhydd i deithio'r wlad i bregethu hyd nes daeth dydd y frawdlys—ac erbyn gwawrio'r dydd, Richard Davies yno yn barod i dderbyn unrhyw gosb a ddyfernid, tra yn y cyfamser wedi bod yn ail gyflawni yr un trosedd am yr hwn y traddodwyd ef i'r carchar i sefyll ei brawf. Ac eto medrai'r bobl hyn ar adegau roi trafferth i'r swyddogion na freuddwydiai eu brodyr mwy milwriaethus eu hysbryd, yr Anibynwyr a'r Bedyddwyr, byth am wneud. Cymerer un engraifft:—

Yr oedd dwsin o Grynwyr yn cynnal cyfarfod crefyddol yn groes i Ddeddf y Cyrddau. Daeth swyddog gwladol i'w cymeryd i'r ddalfa, ac i'w dwyn ger bron yr Ustus. Purion," ebe un o'r Crynwyr. "Wele ni. Nid ydym am wrthwynebu'r gyfraith. Os oes gennych awdurdod i fynd a ni at yr Ustus, wel, cymerwch ni." "Da," ebe'r swyddog, "deuwch!" "Oh na!" oedd ateb anisgwyliadwy'r Crynwyr. "Nid yw ein hegwyddorion yn caniatau ini eich cynorthwyo. Eich lle chwi yw ein cludo yno, ac nid ein lle ni yw mynd." Wrth weled hyn, galwodd y swyddog am wagen. Daeth y wagen a'r ceffylau at y drws. "Yn awr," ebe'r swyddog, "i'r wagen a chwi!" "Na!" oedd yr ateb tawel, "eich lle chwi yw ein rhoi ynddi." Felly gorfu iddo gael help i'w cario bob yn un ac un o'r ty cwrdd i'r wagen. Wedi cyrraedd pen y daith, digwyddodd yr un peth. Nid oeddent yn gwrthwynebu'r swyddog, ond nid oeddent am ei gynorthwyo ychwaith; gorfu iddo gael help i'w cario o'r wagen drachefn i ystafell yr Ustus.^[9]

Mae hanes y cyfnod yn llawn o engreifftiau cyffelyb. Un o nodweddion mwyaf anymunol y cyfnod yw, fod gwrthwynebiad yr Anibynwyr a'r Bedyddwyr i'r Crynwyr, ac eiddo'r olaf iddynt hwythau, mor gryf ac anghymodlawn ag eiddo'r ddau at yr Eglwys Sefydledig.

Nodiadau

1. Documents relating to the Settlement of the Church of England in 1662. 477—480.
2. Neal, vol. ii., pp. 757—760.
3. Dywed ysgrifennydd o'r cyfnod hwnnw fod "3000 wedi cael eu penodi i fywiolaethau pan oeddent yn rhy ieuanc i bregethu; fod 1500 o ddynion a arweinient fywydau anfoesol, wedi cael eu hordeinio; a llawer eraill o rai hollol anllythrennog." (Gwel Cornish Hist. of Noncons., p. 109.)
4. Cambro British Biography, pp. 152, 162.
5. Cambro British Biography, pp. 152, 162.
6. Mae yr hanesyn uchod mor hynod fel y buasai yn anhygoel pe na byddai profion diamheuol i'w wirionedd. Ymhlith y cyfryw brofion nodaf dri.
   1. Traddodiad llafar gwlad yn cadw'r hanes hyd heddyw.

   2. Cân goffa a ysgrifennwyd i Henry Williams gan ei fab-ynghyfraith, y Parch. Richard Davies, gweinidog yr Anibynwyr, yn cynnwys cyfeiriadau at y digwyddiad gwyrthiol, a'r "tywysennau dyblyg trifflyg." Wele ddyfyniad o'r gân goffa:—

   "The miracle like nimble lightning flew,
   And filled all tongues with things so great, so new.
   The good rejoiced, his troubles lost their rage,
   Since God so plainly did for him engage.
   The prodigy had struck this outrage mute;
   Nor durst they ever after persecute."

   3. Mae rhai o'r corsenni gwyrthiol hyn wedi cael eu cadw hyd y dydd heddyw. Mewn photograph o honynt, a dynnwyd gan y Parch. D. Davies, Brighton, ddwy flynedd yn ol, mae lleoliad y tywysennau a amlhawyd ar y gorsen, i'w weled yn amlwg, er fod y tywysennau eu hunain wedi hen syrthio ymaith.
7. Talfyrrwyd o "Adgofion Pedwar Ugain Mlynedd," gan y Parch. Evan Evans, Nantyglo,—teulu yr hwn sydd eto'n byw yn Llwyn Rhys.
8. Leaves from the History of Welsh Nonconformity. Southall, 1899.
9. Record Office. State Papers. Dom. Car. II., 292, No. 27.