Diwygwyr Cymru/John Wesley a'r diwygiad yng Nghymru

← Y seiadau Methodistaidd

Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans

Seiadau Wesley yng Nghymru →

PENNOD XXI.
JOHN WESLEY A'R DIWYGIAD YNG NGHYMRU.

Camgymeriad tra chyffredin yw tybied mai Lloegr oedd unig faes llafur y diwygiwr duwiolfrydig John Wesley,―y cyntaf o'r "ardderchog lu" a ddeffrodd gydwybod ei oes. Y syniad cyffredin—ond cyfeiliornus—yw, na wnaeth Wesleyaeth ond y nesaf peth i ddim yng Nghymru tan ddechreu'r 19fed ganrif. Gwir i'r enwad y pryd hwnnw gymeryd camrau breision ac aml yn y Dywysogaeth—a hynny yn bennaf am y rheswm fod olynwyr John Wesley wedi dod i ddeall a chydnabod y rhaid gweithio Cymru ar linellau a thrwy gyfryngau Cymreig os oedd eu cenhadaeth yno i lwyddo. Dyna un o ddiffygion amlycaf John Wesley—ei fod yn edrych ar Gymru â llygad y Sais, ac na allai neu na fynnai weled pethau a phobl y Dywysogaeth drwy lygad y Cymro. Yr oedd y diwygiwr enwog hwn yn feddiannol ar rinweddau nad oes nemawr o haneswyr crefydd yng Nghymru wedi rhoi credid priodol iddo am danynt—ond nid yw amgyffrediad digonol o amgylchiadau arbennig Cymru ymhlith y rhinweddau hynny. Gresyn gennym feddwl fod dyn mor rhagorol a John Wesley, wedi dweyd rhai pethau mor gelyd am y Cymry ag a ddywedodd "Bradwyr y Llyfrau Gleision" am danom gan mlynedd ar ei ol;—ac am yr un rheswm, sef nad oedd yn deall y bobl na'u hiaith. Eb efe:—

"Mae mwyafrif y trigolion yn aeddfed i'r Efengyl. Maent yn dyheu am gael eu dysgu ynddi, tra mor anwybodus o honi ag Indiaid Cochion America. Nid wyf yn golygu na wyddant am enw Crist. Gall llawer o honynt adrodd Gweddi'r Arglwydd, a'r Credo,—a rhai yr holl Gatecism. Ond os eir a hwynt allan o lwybr yr hyn a ddysgasant ar eu tafodau, yna danghosant eu hanwybodaeth." ^[1]

Am ymron yn hollol yr un rheswm mae ambell i Farnwr o Sais wedi dwyn cyhuddiad cyfatebol yn erbyn y genedl! Talodd ei ymweliad cyntaf â Chymru yn 1739, a'r olaf ymhen hanner can mlynedd wedyn—llai na dwy flynedd cyn ei farw. O fewn corff yr hanner can mlynedd hynny talodd 42 ymweliad a'r Dywysogaeth. Os edrychir ar Map 4, ceir rhyw ddrychfeddwl am natur y gwaith a gyflawnodd. Am ran o'i waith gellir dweyd mai efe a lafuriodd, ond eraill a aethant i mewn i'w lafur. Bu yn pregethu mewn llu o fannau lle na phlannwyd yr un Seiad Wesleyaidd; plannodd rai Seiadau na ddadblygasant yn Eglwysi Wesleyaidd. Rhaid priodoli hyn i raddau i'r ffaith mai yn Saesneg yn unig y medrai efe bregethu, ac mai ychydig, mewn cymhariaeth, o'r rhai a gydweithient ag ef yng Nghymru, oedd yn medru Cymraeg. Gydag ychydig eithriadau disglaer, Eglwyswyr oedd ei brif noddwyr yng Nghymru—a phan ystyriom ei ymlyniad cryf, cyson, a diysgog wrth Eglwys Loegr, nid rhyfedd gennym mai ychydig, mewn cymhariaeth, o Ymneillduwyr Cymru a gawn yn cymeryd rhan mor flaenllaw gydag ef ag a wnaent gyda George Whitefield—yr hwn oedd yn llawer mwy eang ei syniadau ar y pwnc hwnnw nag oedd Wesley. Gydag ychydig eithriadau, hefyd, Calfiniaid oedd prif hyrwyddwyr y Diwygiad yng Nghymru, yn Eglwyswyr, Anibynwyr, a Bedyddwyr. Nodwedd amlycaf Calfiniaeth yr oes oedd zel a brwdfrydedd tanllyd; nodwedd Arminiaeth Gymreig oedd oerni, ffurfioldeb, a segurdod. Yr oedd y ddau, felly, i raddau pell allan o gydymdeimlad â Wesley, er am resymau gwahanol. Anghytunai'r blaenaf â'i olygiadau duwinyddol; anghymeradwyai'r olaf y zel a'r yni a daflai i waith cyffredin crefydd. Ychydig, felly, o help a gaffai gan y naill na'r llall. Ac eto, yr oedd rhai eithriadau disglaer. Nodaf ddau, un yn y Gogledd a'r llall yn y De; y ddau yn lleygwyr, yn ffermwyr, yn bregethwyr cynorthwyol,—ac yn Anibynwyr. Yr enwog William Prichard, Clochdernog, Môn, oedd un; Thomas Price, Watford, oedd y llall. Ymwelai yn aml a'r ddau; trefnai'r ddau gyfarfodydd iddo, yn eu tai neu'r capel agosaf.^[2] Parhaodd y teimlad gwrthwynebol hwn at Wesleyaeth yn gryf mewn rhanau o Gymru tan ddechreu'r 19fed ganrif. Yn Llanfyllin yn 1801 gwrthodwyd benthyca capeli'r Anibynwyr a'r Methodistiaid i gynal cyfarfodydd Wesleyaidd,^[3] ac ymhen ychydig wedyn ymosododd Christmas Evans yn ffyrnig ar y Wesleyaid yn Sir Fon, gan eu galw yn "gau broffwydi," "bleiddiaid mewn crwyn defaid," &c.^[4] Ond hyd yn oed y pryd hwnnw cafwyd eithriadau mor anrhydeddus ag oedd Thomas Price a William Prichard. Y tro hwn y Parch. Jenkin Lewis, gweinidog oedrannus yr Anibynwyr yn Llanfyllin, a gyfryngodd i sicrhau gwrandawiad i'r pregethwr Wesley."^[4]

Adroddir stori ddyddorol am y digwyddiad hwn. John Bryan oedd y pregethwr Wesley. Rai blynyddau cyn hynny yr oedd y mob wedi ymosod ar Mr. Jenkin Lewis; wedi ei lusgo gerfydd ei wallt ar hyd yr ystrydoedd, ac un adyn â mask ar ei wyneb wedi plycio dyrneidiau o wallt o ben y pregethwr, gan adael creithiau ar ei gorryn moel, a arosasant yno hyd ei fedd. Safai'r hen wr yn awr yn ymyl John Bryan pan oedd hwnnw'n pregethu. Gosododd Bryan ei law ar ben moel yr hen weinidog, ac, ebe fe mewn llais gofidus, "Y llaw hon osododd y mask ar wyneb y dyn a achosodd y creithiau hyn ar ben gwas yr Arglwydd!" "Ie!" llefai llais cythryblus o'r dorf, "a myfi yw'r gwr a wnaeth y drwg! O Dduw maddeu i mi! A thorrodd yr holl dorf allan i wylo mewn cydymdeimlad â'r tri oedd wedi cydgyfarfod mor rhyfedd.

Talodd Wesley ei ymweliad cyntaf â Chymru ymhen ychydig fisoedd ar ol i George Whitefield ddod trosodd. O Bryste y daeth yntau, fel ei gyfaill, drosodd i'n cynorthwyo. Mae llawer o debygrwydd yn ymweliad cyntaf Wesley â Chymru i eiddo Whitefield. Taith genhadol yn unig ydoedd, heb un bwriad y pryd hwnnw i sefydlu cyfundrefnaeth o seiadau nag arall, dim ond deffroi y bobl o'u cysgadrwydd ysbrydol. Yn eu teithiau dilynol, gwahaniaethent i gryn raddau. Ni anghofid, ac ni orchuddid, yr amcan cenhadol mae'n wir; caffai hwnnw gan Wesley a Whitefield y lle blaenaf o hyd: ond ychwanegai'r ddau at hynny gyfundrefnaeth reolaidd. Ond gwahaniaethent yn eu dull o gario allan waith y trefnu. Gadawai Whitefield i raddau pell i eraill y gwaith o sefydlu ac arolygu Seiadau unigol, gan gymeryd iddo ei hun, trwy gais y brodyr, arolygiaeth gyffredinol ar yr holl fudiad. Ni olygai'r arolygiaeth honno yr un peth i Whitefield ag a wnai i Wesley. Baich i'r blaenaf oedd manylion diddiwedd y gwahanol Seiadau unigol a'r dosbarthiadau i'r rhai y'u rhennid. Taflai ei hun, mae'n wir, gydag yni ac ymroddiad, i waith y Cymdeithasfeydd Chwarterol, i'r rhai yr oedd yn Llywydd parhaol. Ond nid yn y cyfeiriad hwnnw y gorweddai ei brif nerth. Fel y sylwyd eisoes, tyfodd yr Efengylydd mor fawr a chryf, nes taflu y Trefnydd yn Whitefield yn raddol i'r cysgod—ac nid yw cysgod yn ffafriol i dyfiant iach. Tyfodd y Trefnydd yn Wesley yn gyflymach nag y tyfodd yr Efengylydd, er i hwnnw aros yn gryf ac yn amlwg ynddo hyd ei fedd. O'r cychwyn cyntaf talai y sylw personol manylaf i bopeth ynglyn â threfniadau ei Seiadau. Wedi dechreu sefydlu y cyfryw yng Nghymru, caffent, ar ei ymweliadau, yr un sylw gofalus ag a gai yr eiddo yn Lloegr. Arolygiaeth gyffredinol ar y wedd Galfinaidd i'r Deffroad oedd swydd Whitefield; yn swydd Wesley cysylltid yr arolygiaeth gyffredinol, gydag arolygiaeth bersonol ar y Seiadau unigol. Dro ar ol tro cawn ef ar ei ymweliadau â Chymru, yn edrych yn ofalus i fewn i drefniadau mewnol y gwahanol Seiadau. Yn ei ddyddlyfr canmolai y naill am ei gweithgarwch, ei gofal, a'i llwyddiant; cwyna am y llall am ei diffyg ymroddiad, am ei difaterwch, a'i anrhefn. Unwaith ac eilwaith ceir ef, gydag amynedd diddiwedd, yn ail gasglu defnydd Seiad mewn lleoedd yr oedd erlid neu anghydfod wedi gwasgaru y rhai a fuont unwaith yn llawn zel a phenderfyniad. Ceid Seiadau Wesley yng Nghymru yn aml fel tân coed oedd wedi bod yn fflamio i'r awyr, ond wedi ymron marw pan hyrddid y coed i'r dde a'r aswy; eithr pan ddelai'r tanwr ei hun heibio, casglai y golosg at eu gilydd; caffai wreichion byw yn aros mewn aml un ohonynt; pan ddygai y rhai hyn i gysylltiad a'u gilydd, cyd—gynhesent; chwythai yntau ar y rhai hyn gyda gofal a thynerwch nes ail gynneu fflam,—a chyn yr ymadawai â hwynt caffai'r pleser o weled y tân yn llosgi mor siriol ag erioed—ac yn aml wedi cael ei ryddhau oddiwrth rai o'r elfenau a beryglent fywyd y tân cyntaf. Dyna hanes aml i Seiad a blannodd Wesley yng Nghymru; dyna hanes Caerdydd, a Chastellnedd, a Seiadau Sir Benfro, ac eraill. Byddai adrodd hanes y naill yn adrodd hefyd hanes y llall; ac wrth edrych ar eu hanes nis gwyddom beth i edmygu fwyaf, ai zel diflino Wesley yn plannu Seiadau, ai ei amynedd diddiwedd yn cyd—ddwyn â'u gwendidau; ai ei benderfyniad awdurdodol yn torri ymaith y canghennau gwywedig a dybiai efe oeddent yn peryglu bywyd yr holl bren. Ceir y rhai hyn oll yn hanes ymwneud Wesley â'i Seiadau yng Nghymru. Ai o herwydd anhawsderau'r iaith, ai o herwydd pellder Cymru o brif ganolbwyntiau Wesleyaeth y cyfnod hwnnw, amlwg yw na weithiwyd Cymru mor gyfundrefnol gan Wesley ei hun ag y gweithiwyd Lloegr. A hyn, o bosibl, sy'n cyfrif am y syniad cyffredin, ond cyfeiliornus, na wnaeth Wesley nemawr ddim gwaith yn y Dywysogaeth.

Dywedwyd fod llawer o debygrwydd rhwng ymweliad cyntaf y ddau Efengylydd Seisnig enwog. Ychydig fisoedd yn unig wahanodd y ddau ymweliad. O Bryste, cychwynle y mudiad diwygiadol yn ei wedd werinol, y daeth y ddau drosodd. Gwahoddiad taer o Gymru a gymhellodd y naill fel y llall i ymweled â'r wlad. Canlynodd Wesley ymron yn hollol yr un llwybr a Whitefield. Pregethodd Wesley ei bregeth gyntaf yng Nghymru wrth draed y Devauden, mynydd yn ymyl Chepstow. Aeth oddiyno i Abergafenni, Brynbiga, Pontypool, Caerdydd, a Chasnewydd. Ni sonia efe, fwy na Whitefield, am sefydlu cymaint ag un Seiad yn ystod yr ymweliad hwn. Ond cafodd yntau, fel ei gyfaill, ddylanwad anesgrifiadwy ar y torfeydd a'i gwrandawent. Canlynid Whitefield gan osgorddlu o wyr meirch o'r naill dref i'r llall; dilynid Wesley gan wyr a gwragedd ar draed, y rhai a anghofient eu lludded corfforol yn y mwynhad ysbrydol a gaffent wrth wrando ar yr hyn a draethai efe am y deyrnas nad yw o'r byd hwn. Ond er na phlannodd yr un Seiad, hauodd had da a gafodd ddyfnder daear, ac a wnaeth blaniad Seiadau yn waith cymharol rwydd pan nesaf yr ymwelodd a'n gwlad.

Yr oedd Seiadau wedi cael eu plannu cyn hyn gan rai o arweinwyr y diwygiad yng Nghymru, ac arferai yr arweinwyr hyn ar adegau gyfarfod a'u gilydd i ymgynghori am y moddion goreu i gario'r^[5] Cydweithiai'r Diwygwyr Cymreig mor galonnog gyda Wesley ag a wnaent gyda Whitefield.^[6] Ond nid felly'r Eglwyswyr bob amser, er y ceid amryw o'r clerigwyr mwyaf efengylaidd eu hysbryd yn gwneud hynny. Ai ambell glerigwr Cymreig rhagfarnllyd mor bell a haeru mai Pabydd oedd Wesley, gan lwyddo felly i ddylanwadu ar ambell un gwan i dynnu yn ol o fod ymhlith ei ganlynwyr.^[5]

Ar ei ail ymweliad â Chymru cafodd Wesley gwmni Howell Harris. Yr oedd y ddau wedi cyfarfod a'u gilydd o'r blaen yn ystod yr ymweliad cyntaf. Erbyn yr ail ymweliad hwn yr oedd y gwrthwynebiad i Wesley ymhlith adran o'i hen ganlynwyr wedi dechreu amlygu ei hun. Yr oedd rhai wedi ceisio eisoes i ddenu Howell Harris oddiwrth ei ymlyniad wrth Wesley,—yn bennaf o bosibl drwy ddangos Arminiaeth Wesley mewn goleu tra thywyll.^[5] Petae Wesley y pryd hwn, ac wedi hynny, wedi dangos cyffelyb ysbryd ag a ddanghosodd Howell Harris tuag ato ef, buasai wedi mynd yn rhwyg agored rhwng y ddau ymhell cyn yr aeth. Ond er mor awdurdodol ydoedd Wesley yn ei ymddygiad at lawer o'i gydweithwyr ar aml i achlysur, danghosodd lawer o ysbryd addfwynder tuag at ei gydlafurwyr yng Nghymru fwy nag unwaith; a thrwy hynny yn ddiameu rhwystrodd hadau anghydwelediad a blannwyd gan y gelyn ddyn i ddwyn ffrwyth mewn rhwyg cynamserol rhwng y ddwy adran fawr o'r Deffrowyr—y Calfiniaid a'r Arminiaid.

Dylid cadw mewn cof mai cwestiwn o gredo duwinyddol, ac nid o drefniant na ffurflywodraeth, a achosai'r anghydwelediad rhwng Wesley a'i frodyr. Amlygodd hwn ei hun yn dra boreu yn hanes eu cydweithrediad. Nis gellir llai nag edmygu yr addfwynder ysbryd a'r tynerwch a amlygwyd gan Wesley ar yr achlysuron hyn. Un tro, yn Kingswood,^[7] yr oedd newydd fynd i orffwys ar ol diwrnod o lafur a lludded, pan ddygwyd cenadwri ato fod Howell Harris yn Bryste, ar ei ffordd o Lundain i Gymru am ei weled. Cododd, ac aeth yno, lle y cafodd Harris, a Humphreys, a brawd arall. "Syrthiasant," ebe Wesley yn ei ddyddlyfr," yn uniongyrchol ar eu hoff bwnc (y ddadl dduwinyddol); ac ar ol ini ddadleu am ddwy awr, gan gael ein hunain yn ddim pellach ymlaen nag ar y cychwyn, deisyfais arnynt ini gael troi o ddadleu at weddïo. Gwnaethom hynny, ac yna ymadawsom â'n gilydd mewn cariad oddeutu dau o'r gloch y boreu."

Yr oedd Wesley y pryd hwn ar dalu ymweliad arall â Chymru. Ar y daith hon Daniel Rowlands oedd ei gydymaith, a chynhesodd calonnau'r ddau efengylydd yn fuan at eu gilydd. Pregethai'r naill yn Saesneg a'r llall yn Gymraeg. Ymhen deuddydd daeth Harris atynt. "Ni ^[8]. Ond erbyn cyrraedd o honynt Llansantffraid ar y Morfa, daeth yr hen helynt yn ol. Yno cyfarfyddasant â Humphreys a Bissicks. "Oddeutu unarddeg," ebe Wesley, "ymneillduodd ychydig o honom er mwyn annog ein gilydd i gariad a gweithredoedd da." Ond ni chafwyd y gyfeillach grefyddol a ddymunai Wesley, canys ail agorwyd y ddadl, er poen i Rowlands a Wesley. Ceisiodd Harris a Rowlands ar y cyntaf rwystro dadleu; pan welodd nad oedd ei ymgais yn tycio dim ymneillduodd Rowlands. Deffrodd y dadleuydd yn Harris, a thaflodd ei hun i'r frwydr. Ymneillduodd Wesley am un o'r gloch y boreu; parhaodd Harris a'r lleill i ddadleu tan dri. Boreu trannoeth, pan aeth Wesley allan i dŷ cymydog, cafodd Harris a Bissicks wrthi yn dadleu mor gyndyn ag erioed. Pan aeth Wesley i fewn i'r ystafell, taflwyd y dadleuwyr i ddyryswch. Ymddengys fod ei gymeriad ef wedi bod yn rhan o bwnc y ddadl. Digwyddai Mrs. James wedi hynny Mrs. Whitefield—fod yn bresennol, a chan iddi glywed yr ensyniadau a wnaed yn erbyn Wesley yn ei gefn, gorfodai yr athrodwyr i'w dweyd yn awr yn ei wyneb. Cloff iawn oedd yr eglurhad a geisiwyd ei roddi; ond derbyniodd Wesley hwynt yn ysbryd yr efengyl. Penderfynnwyd ar y pryd "i adael dadleu heibio, gan foddloni ar bregethu Crist a hwnnw wedi ei groeshoelio."^[9]

Yn yr ysbryd addfwyn hwn yr ymddygodd Wesley at ei frodyr yng Nghymru fwy nag unwaith. Danghosodd ei frawd, Charles Wesley, gyffelyb ysbryd ar aml i achlysur.

Yr oedd Wesley wedi sefydlu Seiad yng Nghaerdydd yn 1739. Pregethai Howell Harris i'r Seiad hon, fel ag a wnai cyn ac ar ol hynny, i Seiad David Williams yn yr un lle.^[10] Oherwydd fod Harris yn gwthio ei syniadau Calfinaidd ar y brodyr, cododd ymryson yn eu plith. Brysiodd Charles Wesley atynt, a chan deimlo fwy o zel dros heddwch y Seiad a llwyddiant yr achos, na thros ddadleu daliadau Howell Harris, treuliodd y rhan fwyaf o ddau ddiwrnod i ymweled yn bersonol â'r aelodau oeddent wedi digio wrth Harris. Llwyddodd i'w cael yn ol at eu gwaith; a hwyr yr ail ddydd, ar ol pregethu, galwodd ar y frawdoliaeth i uno âg ef mewn gweddi ar ran a thros lwyddiant gwaith Howell Harris fel efengylwr.^[11]

Dro arall, pan oedd pethau wedi myned yn waeth rhwng y ddau Wesley a Howell Harris, digwyddodd yr olaf fyned i Lanfair Muallt gyda'r bwriad o bregethu. Yr oedd Llanfair Muallt yn hoff gyrchle y ddau Wesley. Ymwelent yn aml â'r lle. Yr oedd Mr. Phillips, offeiriad Maesynys, yn ymyl, yn gyfaill personol iddynt, a threfnai gyfarfodydd yn aml iddynt. Caent yn y dref wrandawiad parchus ac astud, gwreng a bonheddig yn cyrchu i'w gwrando.^[12] Yr oedd cysylltiad arall rhyngddynt â'r ardal, gan fod Charles Wesley wedi syrthio mewn cariad â Sarah Gwynne, o'r Garth, ychydig filltiroedd oddiyno, â'r hon y priododd drwy gydsyniad ei theulu. (Gellir nodi rhwng cromfachau mai Cymruesau oedd gwragedd y tri efengylydd, Whitefield, Charles Wesley, a Howell Harris.) Pan gyrhaeddodd Harris i Lanfair Muallt y tro hwn, cafodd fod Charles Wesley wedi ei gyhoeddi i bregethu. Ffromodd yntau yn aruthr; a phan ddaeth Charles Wesley ato i drefnu am gael un oedfa, derbyniodd ef yn swrth, gan ddweyd wrtho y rhaid iddo (Wesley) bregethu yn fyr, gan fod Seiad Gyfrinachol i fod ar ol. Rhoddodd Charles iddo yr ateb arafaidd a ddetry lid,—a phregethodd y ddau.^[13]

Tra yn dangos ysbryd mor addfwyn a Christionogol, nid rhyfedd fod y ddau Wesley wedi ennill eu ffordd i galonnau cynnes y Cymry. Cawn y ddau yn aml yn cyd-deithio a chyd-bregethu ag aml un o'r Diwygwyr Cymreig—Daniel Rowlands, Williams Pantycelyn, Howell Harris, Peter Williams, ac eraill. Yn wir, ar adeg diweddarach na'r un yr ymdrinir ag ef ar hyn o bryd, un o'r cyhuddiadau a ddygid yn erbyn Peter Williams oedd ei fod wedi llyncu syniadau John Wesley. Mae'n dra thebyg fod Peter Williams wedi ymgynghori â Wesley pan yn paratoi ei argraffiad cyntaf o'i Feibl Mawr. O leiaf treuliodd Wesley ran o'i amser y pryd hwnnw yng Nghaerfyrddin, gan bregethu yng nghapel Peter Williams. Gwir iddo ar yr un daith ddangos fawrfrydigrwydd ei ysbryd drwy bregethu hefyd mewn capeli Anibynnol yn yr un sir. Anghytunai Peter Williams â Wesley mewn athrawiaeth, ond cytunent â'u gilydd i gyd-efengylu. Yr oedd Daniel Rowlands o gyffelyb ysbryd i'r ddau, a thrwy ei ddylanwad ef, i raddau helaeth, y rhwystrwyd tra bu efe byw i'r ystorom fawr a dorrodd wedi hyny ar ben Peter Williams i'w ddiarddel o'r Corff Methodistaidd. Ond os mai hyn oedd ysbryd yr arweinwyr, nid dyma'r ysbryd a lywodraethai ymhlith pregethwyr cynorthwyol y Diwygiad. Ceir engraifft nodedig o hyn yn Sir Benfro.

Yr oedd Howell Davies yn Uchel Galfinydd. Llywodraethid rhai o'i gynorthwywyr yn fwy gan ysbryd dadl dduwinyddol na chan ysbryd cariad yr Efengyl. "Celain," ebe Wesley yn ei ddyddlyfr,^[14] "fod gwaith yr Arglwydd yn Sir Benfro wedi cael ei rwystro, yn bennaf gan bregethwyr Mr. Davies, y rhai a enllibient yn barhaus ein pregethwyr ni, gan rwystro felly llawer rhag dod i'w gwrando. Yr oeddent hwythau (y Wesleyaid) weithiau wedi cael eu cynhyrfu i'w hateb, yr hyn a wnai bethau yn waeth. Y cyngor a roddais iddynt oedd: 1. Fod i bawb ymgadw rhag athrodi, adrodd chwedlau, na siarad yn ddrwg y naill am y llall. . Fod i'm holl bregethwyr, pan ddifenwir hwynt, i beidio difenwi drachefn, nac i ddadleu yn gyhoeddus na chyfrinachol. 3. Fod iddynt beidio pregethu ar bynciau dadleuol, ond ar grefydd syml ac ymarferol."

Dyna'r ysbryd tangnefeddus ymron dieithriad a ddangosodd y ddau Wesley tuagat eu cydweithwyr yng Nghymru. Dyna'r ysbryd hefyd a lywodraethodd ymddygiadau Daniel Rowlands, Williams Pantycelyn, a Peter Williams. Ond nis gellir dweyd hynny am Howell Harris. Am yr ysbryd a'i llywodraethai ef, nis gellid dweyd "o ba le y mae yn dyfod nac i ba le y mae yn myned." Wrth ddarllen ei ddyddlyfr, gwelwn ef yn mynd o'r naill eithafion i'r llall, weithiau yn canmol, weithiau yn dwrdio Wesley; heddyw yn cyduno ag ef, yforu yn ei wrthwynebu; un diwrnod yn ei gondemnio, trannoeth yn edifarhau a syrthio ar ei fai; un tro yn ceisio torri o dan seiliau awdurdod Wesley, dro arall yn ymosod yn ffyrnig ar gyd-lafurwr am ddarfod i hwnnw feiddio amheu mai John Wesley oedd Pen y Diwygiad. Ni fyddai yn fuddiol dilyn y wedd yma yn rhy fanwl, ond tegwch â chymeriad John Wesley, ac â'r rhan a gymerodd yn y gwaith yng Nghymru, yw rhoi ychydig ddyfyniadau o ddyddlyfr Howell Harris ei hun, er dangos perthynas y ddau â'u gilydd.

"Daethum i Gaerdydd, ac aethum i Ystafell y Seiat i wrando'r Brawd Wesley. Galwyd fi i fyny at y ddesc at Wesley.

Tra y cynghorai efe'r bobl, syrthiodd tawelwch mawr ar fy enaid. Yn y goleuni hwn gallaswn farw dros bawb, a gallaswn fynd wrth ochr y Brawd Wesley drwy'r tân; teimlais gariad mawr tuag ato, ac ymgystuddiais am unrhyw air a leferais yn ei erbyn, ac nis gallwn oddef i neb llefaru yn ei erbyn. Yr oedd Wesley yn selog dros undeb, ac yn erbyn ymraniadau.

Pwy a ŵyr nad yw Duw yn fy arwain i blith y Wesleyaid i'w harafu? Yr Arglwydd a'm dygodd yma, a phrofais yr un llawenydd wrth ddod at fy anwyl Frawd Wesley, ag a deimlais wrth ddod at fy anwyl Frawd Whitefield dair blynedd yn ol, a theimlaf fod fy nghymdeithas (fellowship) a'm Brawd Wesley wedi cael ei weithio ynnof gan yr Arglwydd, yn erbyn rhagfarnau blaenorol a ffurfiwyd trwy wrando ystoriau am dano a'i bregethu yn erbyn yr hyn a dybiwn oedd yn iawn."^[15] Ymhen tair wythnos yr oedd wedi newid ei farn. Dywed:—"Yn awr yr ydym yn dechreu gweled pethau yn y Wesleys sy'n gwneud i ni eu hamheu—Rhagrith—derbyn arian—swllt y chwarter gan bob un: £300 o bunnau yn Llundain—pregethu cyfeiliornadau yn barhaus—ddim yn syml."^[16]

Ym mis Mai, 1748, ysgrifenna yn Llundain:—"Ymosodais ar y Brawd Blake yn arbennig am ei fod yn ymddangos i mi yn chwyddedig, ac yn coleddu ysbryd drwg tuag at y Brawd Wesley, ac nad oedd ef (Blake) a rhai eraill yn canfod fod Wesley wedi cael ei anrhydeddu gan yr Arglwydd, yr hwn a'i gosododd yn Ben y Diwygiad hwn. Rhoddais hanes ei ddyfodiad i Gymru. Fy nymuniad yw gweled teimlad ac ysbryd da tuag at bawb dynion, ïe, fel y mynnai yr Arglwydd i hynny fod byddem farw i ni ein hunain, ein cynlluniau a'n rhagfarnau, ac yn foddlon i gael ein harwain gan yr Arglwydd fel y mynno Efe."^[17]

Ymhen naw niwrnod ar ol hyn ysgrifenna drachefn:—"Wedi i Mr. Whitefield roddi gofal yr eneidiau i Mr. Wesley, daethum i Lundain. Pregethais gyda Mr. Wesley; ond can gynted ag y cefais ei fod yn dal athrawiaeth perffeithrwydd dibechod, a syrthio yn y diwedd oddiwrth wir ras, torrais gysylltiad allanol ag ef, er na chollais fy serch tuag ato fel Brawd a Gweinidog Crist; a phan welais y modd yr oedd yr Arglwydd yn gweithio drwyddynt, nis gallaswn oddef clywed neb yn eu dirmygu; ac am hynny gelwir finnau hefyd yn Wesley ac yn Antinomiad."^[18]

Ymhen mis cyferfydd mewn math o gynhadledd anffurfiol â Charles Wesley a George Whitefield yn Llundain, a dywed:—

"Pan glywais am lwyddiant dirfawr y Wesleyaid yn y Werddon, teimlais eiddigedd yn lle llawenydd, ac nis gallaswn lawenhau tan i'r Oen Anwyl wenu arnaf. Wedi hynny, pan wnaed cynygiad i uno drachefn, gwelais nas gallesid gwneud hynny heb (1) ymgynghori â'r pregethwyr yn Lloegr a Chymru; (2) heb osod i lawr ragseiliau, a holi cwestiynau o bob tu. Ymddengys i mi fod hyn fel Plaid, yn amhosibl, gan nad ymostynga'r naill adran i Ben y llall—Mr. Wesley na Mr. Whitefield.^[19]

Erbyn hyn, mae y dirywiad yn Harris i'w ganfod yn amlwg yn ei ddyddlyfr. Yr oedd ei uchelgais wedi cael ei gynhyrfu, ac yntau a'i olwg ar gymeryd lle Whitefield fel Pen yr Adran Galfinaidd. Ymdrinir yn helaethach ar hyn mewn pennod arall. Ond yma, wrth fyned heibio, gellir dweyd fod hanes Harris, fel y'i hadroddir ganddo ef ei hun yn ei ddyddiaduron, yn rhoi sail cryf i gredu mai "Wesley a Harris" oedd yn ei feddwl, pan ysgrifennai "Wesley a Whitefield" yn y dyfyniad uchod. Yn yr un dyddlyfr, ä ymlaen i ddweyd:—

"Oh! gymaint o hunan dirgel (secret self) wyf yn deimlo sydd ynnwyf! Pan ddywedodd Mr. Newton y buasai eu holl bregethwyr hwy yn ufuddhau i Mr. W—(Wesley) pe y cynygiai efe unrhyw beth, dywedais nas gallaswn i gydweithio â'r cyfryw bregethwyr a foddlonent ganlyn dyn, &c. Llefai fy enaid, 'Oh Dduw! Gwel y perygl yr ydym yn sefyll ynddo, o herwydd ein tywyllwch a'n hanwybodaeth, ein gelyniaeth a'n gwrthnysigrwydd, ein hunan-falchder, a Satan, a rhag dwyn o honom ddim ond meddwl yr Arglwydd mewn athrawiaeth i'r bobl, a rhag symud o honom gam yn y trefniant allanol ond ynddo a thrwyddo Ef! Dywedai Mr. Charles Wesley ei fod ef yn barod i osod ei holl Seiadau ef yngofal Mr. Whitefield; ac y caffai Mr. Whitefield fod yn gydstad â'i frawd, Mr. John Wesley, yn y gyfundrefnaeth. A dywedodd Mr. Whitefield na wyddai pwy a allai ef benodi yn ysgutor iddo i Dy'r Amddifaid yn Georgia ond Mr. John Wesley, a'i fod bob amser yn edrych arnynt (y ddau Wesley) fel dynion mawr."^[20]

Mis union wedi hyn y cymerodd y gwrthdarawiad le rhwng Harris a Charles Wesley yn Llanfair Muallt. Ymddengys yn dra amlwg oddiwrth y Dyddlyfr, yn ogystal a Dyddlyfrau John a Charles Wesley, a Llythyrau Whitefield, fod y ddau Wesley a Whitefield y pryd hwn yn barod iawn i sefydlu ad-uniad a gyplysai'r holl Seiadau Whitefieldaidd a Wesleyaidd yn Lloegr a Chymru, yn un gyfundrefn. Yr oedd Harris eisoes a'i lygad ar fod yn Ben yr Adran Galfinaidd. Naturiol fuasai iddo amheu a enillai y cyfryw safle pe yr unid y ddwy adran.

Pa fodd bynnag, efe yn unig o'r pedwar a gododd rwystr y pryd hwnnw i'r ymgais yma am gysylltiad a chydweithrediad agosach.

Nid yw hanes cysylltiad Wesley a'i frodyr yng Nghymru eto wedi cael ei ysgrifennu; ac nid yw y cylch a fwriedir i'r gwaith presennol yn gyfryw ag a ganiata i mi fyned i fewn i'r holl fanylion. Ond ceir ychydig oleuni pellach ar gysylltiad Wesley a Harris, yn Llyfr Cofnodion y Gymdeithasfa sydd eto ar gael yn Nhrefecca^[21] —nad yw ei gynnwys eto wedi cael gweled goleuni dydd.

Cedwid y rhan gyntaf o'r Cofnodion hyn gan John Cennick, yn cynnwys Cofnodion Cymdeithasfaoedd Bryste, Medi 4, 1744; Llundain, Tachwedd, 1744; Bryste, Mawrth 20, 1745; Wilts, Mehefin, 1745; a Llundain, Medi, 1745. Yn yr olaf treuliwyd tridiau i ddadleu pynciau o athrawiaeth yn unig! Pan dorrodd Cennick ei gysylltiad â'r mudiad, aeth a'r Cofnodion uchod gydag ef. Ysgrifennodd Harris, oddiar ei gôf, gofnodion Bryste, Mawrth 20, 1745, a chopïodd James (Jimmy) Ingram, gwas a chynorthwywr Howell Harris, hwynt i'r Llyfr Cofnodion sydd yn awr ar gael yn Nhrefecca. Ymhlith y Cymry a geir yn cymeryd rhan yn y naill neu'r llall o'r Cymdeithasfaoedd hyn, yn ol y Llyfr Cofnodion hwn, cawn y rhai canlynol:—Harris, Pugh, Thomas Price (Watford), Herbert Jenkins, James Beaumont, James Ingram, a John Lewis, yng Nghymdeithasfa Bryste, Mawrth, 1745. Yna, ar ol dychweliad Whitfield o'r America, cawn Gymdeithasfa Llundain, Ebrill, 1749, gyda Whitefield, Harris, Adams, Reilly, a James Ingram—oll yn weithwyr yn y maes Cymreig yn bresennol, a'r Saeson yn absennol. Felly, hefyd, i raddau pell, yng Nghymdeithasfa Abergafenni, Mehefin, 1749, pan oedd yn bresennol Whitefield, Harris, Thos. Price, Thos. Williams, Thos. James, Thos. Meredydd, Joseph Smith, James Ingram, Wm. Humphreys, a Wm. Jones—gweithwyr yng Nghymru ymron yn ddieithriad. Eto yn Llun—dain, Medi 1, 2, 4, 6, a 7, 1749, Cymdeithasfa yn para am bum' niwrnod, cawn Whitefield, Harris, Adams, Reily, Beaumont, Stevens, Meredith, Ingram, a Smith. Ceir manylion pellach am y Cofnodion hyn, a'r goleuni a daflant ar ran o gysylltiadau'r gwaith yng Nghymru, mewn pennod arall. Ar hyn o bryd canolwn sylw ar berthynas y brodyr yn y Gymdeithasfa â Wesley, yn ei gysylltiad ef yn bennaf a'r gwaith yng Nghymru. Cofier fod Whitefield ar hyd yr amser yma yn yr America.

Yn Awst, 1744, darllenodd Cennick lythyr oddiwrth Chapman mewn perthynas i'w anghydwelediad ef â Wesley,—ond ni chymerodd y Gymdeithasfa unrhyw fesurau mewn perthynas â'r mater.

Medi, 1746. "Gan fod y Brawd Godwin am gael ymuno â ni, ac yn cydnabod ei fai am fwriadu o hono ymuno â'r Morafiaid ac a'r Brawd Wesley, ac yn flin ganddo am rai geiriau a ddefnyddiodd, a chan fod y brodyr yn dyner tuag ato, ac eto yn ofni rhag y gallai fod yn ansefydlog, penderfynnwyd iddo gael mynd i Bryste at y Brawd Reilly am naw niwrnod, yna gyda'r Brawd Jenkins am ychydig, ac yna gyda'r Brawd Harris i Drefecca, ac yna gyda'r Brawd Adams hyd y Gymdeithasfa, modd y gallai fod ar brawf o danynt oll."

Dengys y dyfyniadau uchod o'r Cofnodion fod gwaith a dysgeidiaeth Wesley yn blino llawer ar ysbryd y brodyr yn y Gymdeithasfa. Erbyn dechreu 1747, penderfynnwyd ceisio dod i well dealltwriaeth, a chynhaliwyd Cymdeithasfa unedig yn Bryste, Ionawr 22, 1747. Yn hon yr oedd yn bresennol John Wesley, Howell Harris, Adams, Ingram, Reilly, Jenkins, ac eraill, gyda phedwar o ganlynwyr Wesley—y Calfiniaid ymron oll yn Gymry, a'r Wesleyaid yn ddieithriad yn Saeson. Yma, fel yn yr anghydfod yn Sir Benfro (gwel tudal 284) cawn esboniad ar ran o'r dirgelwch; Saeson, wedi cael cryn lawer o addysg, ac yn hollol anghymwys i ddeall meddwl y Cymro gwledig, oedd cynorthwywyr Wesley fel rheol; Cymry, heb gael nemawr addysg, ac yn edrych gyda gradd o rywbeth mwy na drwgdybiaeth ar y Saeson mwy dysgedig, oedd pregethwyr cynorthwyol y Calfiniaid yng Nghymru: nid oedd y ddwy elfen yn toddi yn naturiol y naill i'r llall. Wele gyfieithad o'r Cofnodion sy'n dal cysylltiad â Wesley:—

"Ar ol gweddio holwyd:—

1. Pa fodd y gellir symud y rhwystrau fodolant i gariad brawdol.

2. Pa fodd y gellir rhwystro y cyfryw i godi eto yn y dyfodol.

1. Am Thomas Prosser, Cynghorwr yng Nghymru, cysylltiedg â Mr. Wesley, a ddrwgdybir o gyfeiliornad, bydded i'r Brawd Haughton (un o ganlynwyr Wesley) geisio ganddo egluro ei egwyddorion, a gofyn iddo a yw yn foddlon bod yn ddarostyngedig i Mr. Wesley ac i ni.^[22]

2. Am Henry Lloyd, Cynghorwr arall yng Nghymru, a aeth oddi-amgylch ymhlith ein Seiadau ni heb ymgynghori â ni, bydded iddo ein cyfarfod yng Nghymdeithasfa Morgannwg, yn Ebrill, ac na fydded iddo wneud dim yn Sir Frycheiniog, ond trwy gydsyniad Mr. Phillips (offeiriad Maesynys, a chanlynwr Wesley) a Thomas James (un o'r Cynghorwyr Calfinaidd o dan Whitefield).

3. Am Gymru yn gyffredinol. Ofnid mai canlyniad gwaith Mr. Wesley yn pregethu yng Nghastellnedd a fyddai ymraniad yn y Seiad.^[23] Atebodd Mr. Wesley:—

"Nid wyf yn bwriadu sefydlu unrhyw Seiad yng Nghastellnedd, nac mewn unrhyw dref arall lle mae Seiad eisoes yn bodoli, ond gwnaf bopeth yn fy ngallu i rwystro unrhyw gyfryw ymraniad.^[24]

Yna cytunasom oll y bydd ini, pa bryd bynnag y pregethwn yn achlysurol ymhlith pobl y naill y llall, y bydd ini ymdrechu cynnal ac nid gwanhau breichiau ein gilydd, ac yn arbennig trwy geisio rhwystro unrhyw ymraniadau yn y gwahanol Seiadau.

4. Plymouth. Yn gymaint a bod ymraniad wedi cymeryd lle yn y Gorllewin, penderfynnwyd fod i un o Frodyr Mr. Wesley fyned yno gyda'r Brawd Harris er cyfanu'r rhwyg, a chymhell ysbryd cariad, a'i ffrwyth, ymhlith y bobl.

5. Fod pawb o'r ddau tu i ofalu amddiffyn cymeriadau eu gilydd.

6. Os gelwir un o'r farn wrthwynebol i unrhyw Seiad, y dylai, cyn myned, ymgynghori â'r brodyr ar yr ochr arall."

Mae'n deilwng o sylw nad oes yn Nyddlyfr Wesley un gair of gyfeiriad at y gynhadledd hon. Cawn ei fod yn Bryste ar y pryd, lle y dywed ei fod wedi treulio "wythnos mewn heddwch mawr." Prydnawn y Gymdeithasfa—yr oedd y gynhadledd uchod wedi ei chynnal yn y boreu—marchogodd tua Wick, lle yr oedd i bregethu. Cyfarfyddodd â damwain; taflwyd ef oddiar ei geffyl, mewn lle cul ar y ffordd pan oedd cert yn pasio; aeth yr olwyn dros ei ddillad ond heb gyffwrdd â'i gorff.

"Ni theimlais," eb efe, "unrhyw gythrwfl yn fy ysbryd, ond yr un tawelwch a phe bawn yn eistedd yn fy myfyrgell. Wedi i'r cart fynd heibio, codais." Yna marchogodd i'w gyhoeddiad. Lledodd y si yn Bryste ei fod wedi cael ei ladd; "ond," ebe fe, "cyrhaeddais yno mewn pryd i glodfori'r Arglwydd yn y gynulleidfa fawr."^[25]

Os cymharir y dyddiadau uchod â'u gilydd, cawn fod Harris yn "ansefydlog fel dwfr" yn ei olygiadau am Wesley, a'i ddull o ymddwyn tuagato. Yn 1747 yn ceisio cyd-ddealltwriaeth gyfeillgar; ym Mai, 1748, yn ymosod ar Blake am ymosod ar Wesley; ym Mehefin 1748 yn torri pob cysylltiad allanol ag ef; yn Gorffenaf yn cynadledda â Charles Wesley, ac yn rhwystro Whitefield i adsefydlu undeb brawdol rhwng y ddwy adran; yn Awst, er o'i anfodd, yn cyd-bregethu â Charles Wesley yn Llanfair Muallt. Yna cawn ef yn Ionawr, 1750, yn cymeryd rhan gyda Whitefield a John Wesley mewn cyfarfodydd pregethu yn y Foundry yn Llundain, pencadlys Wesleyaeth;^[26] yno hefyd derbyniodd Howell Harris, ac amryw ereill o gefnogwyr Whitefield, y cymundeb o law John Wesley.^[27]

Wedi iddo droi cefn ar y "Methodistiaid," ac ymneillduo i unigedd Teulu Trefecca, ailgynhesodd calon Harris at Wesley, a chroesawodd ef dro ar ol tro i Drefecca. Pan ddechreuodd Harris drachefn fagu calon i wynebu'r cyhoedd, cawn ef gyda Whitefield yn myned i gynadleddau Wesley yn Llundain.^[28] Talai Wesley'r pwyth yn ol drwy helpu Harris yng Nghymru.^[29]

Dug hyn ni at wedd arall, a chyfnod newydd, yn nadblygiad y mudiad diwygiadol yng Nghymru, a'r rhan a gafodd Wesley a Wesleyaeth yn y dadblygiad hwnnw. Yn 1746 dygwyd yr enwog Selina, Iarlles Huntington, i gysylltiad â gwaith y Tabernacl yn Llundain. Yr oedd newydd gladdu ei gwr, a thaflodd ei hun gyda mwy o frwdfrydedd nag erioed i waith crefydd. Ym mis Mai, 1748, talodd yr Arglwyddes ymweliad â Chymru; daeth ei merched, a'r Arglwyddesi Anne a Frances Hastings gyda hi. Yn Bryste, cyfarfyddwyd a'r cwmni urddasol gan ddirprwyaeth o Gymru, yn cynnwys yr hen batriarch Griffith Jones, Llanddowror, a chydag ef Daniel Rowlands, Llangeitho, Howell Davies, Sir Benfro, a Howell Harris. Gan gofio, o bosibl, am yr effaith a gafodd taith Whitefield rai blynyddau cyn hynny ar y werin (gwel tudal 256-7), trefnwyd ymdaith efengylaidd tra rhwysgfawr i'r Iarlles a'i chyfeillesau pendefigaidd drwy rannau o Gymru. Aed a hi a'i chymdeithesau o amgylch y wlad am daith pythefnos, gan gynnal oedfaon pa le bynnag yr elent, a'r bobl yn casglu yn dyrfaoedd i weled "y gwyr mawr o Lundain," ac i glywed y pregethwyr poblogaidd. Erbyn cyrraedd Trefecca, yr oedd yno amryw glerigwyr eraill, rai o bregethwyr Whitefield, a nifer o weinidogion Ymneillduol yn eu haros. Am ddiwrnodau o'r bron cafwyd yno uchel-wyl bregethu, pedair neu bump o bregethau yn cael eu traddodi bob dydd gan y clerigwyr Eglwysig a'r pregethwyr Ymneillduol; a chynadleddau ac ymgynghoriadau mynych cydrhwng yr oedfaon. Tynnodd y digwyddiadau hynod hyn dyrfaoedd mawrion o'r holl wlad oddiamgylch, i Drefecca. Rhwng y golygfeydd a gawsant ar y daith yng Nghymru, a'r hyn a welsant yn Nhrefecca, cafodd yr Iarlles a'i chwmni brofiad na fwynhasant ei gyffelyb erioed o'r blaen. Gadawodd y cwbl argraff ddofn ar feddwl yr Iarlles grefyddol. Ysgrifenna yn ei hadgofion: "Gorfodir fi i lefain Fy enaid, bendithia yr Arglwydd, a chwbl sydd ynnof ei enw santaidd Ef!'"^[30] Pan ddychwelodd Whitefield o'r America, gwahoddwyd ef i ymgynghori â'r Iarlles. Canlyniad deublyg yr ymgynghoriad hwnnw oedd (1) i Whitefield benderfynnu ymneillduo o'r gwaith o fod yn ben y gyfundraeth Galfinaidd, gan adael y gwaith o sefydlu ac arolygu Seiadau i Wesley (gwel tudal. 248); (2) i Whitefield benderfynnu cydweithio â'r Iarlles mewn cenhadaeth newydd, yn yr hwn y byddai efe yn Efengylydd cyffredinol, iddi hithau sefydlu math o Ysgol y Proffwydi, neu Goleg yn Nhrefecca, at godi pregethwyr diwylliedig; ac iddi hithau hefyd ddefnyddio ei dylanwad i sicrhau cydnabyddiaeth swyddogol yr awdurdodau eglwysig i'r pregethwyr a godid yn ei choleg, ac yna adeiladu capeli iddynt i wasanaethu ynddynt. Cymerodd lawer o flynyddau i ddwyn y cynllun i berffeithiad; ond pan ddaeth, cafodd Wesley a Wesleyaeth, er holl Galfiniaeth cul yr Iarlles, gyfran helaeth iawn o'i fanteision. Bu yn foddion i aduno Whitefield a'r ddau Wesley mewn cwlwm tangnefedd a chariad brawdol na ddatodwyd yr ochr yma i'r bedd. Un o ganlyniadau cyntaf, os nad yn wir un o amodau hanfodol, y Cytundeb Heddwch newydd hwn oedd, fod y ddau Wesley yn cael mynediad rhydd i bwlpudau Capeli'r Iarlles. Mawr oedd syndod llawer i weled yr Armin John Wesley yn pregethu ym mhwlpud Calfinaidd yr Iarlles Huntingdon.31 ^[31] Ebe Charles Wesley mewn llythyr at ei wraig—Sarah Gwynne, o'r Garth.

"Neithiwr daeth fy mrawd. Boreu heddyw treuliasom ddwy awr fendigedig gyda George Whitefield. Mae'n sicr na thorrir mwyach y rhaff dair cainc hon. Mae'm brawd i bregethu yn nghapel yr Arglwyddes Huntingdon yn Bath. Mae hwnnw, a'i holl gapeli, ïe, a gallasem ddweyd hithau hefyd, wedi cael eu gosod yn ein dwylaw ni ein tri."^[32] Mae'n amlwg fod Charles Wesley yn cyfleu syniad hollol gywir yn y llythyr uchod, canys cawn ei Harglwyddes yn ysgrifennu ei hun at Wesley, gan ddweyd:—

"Yr wyf yn wir ddiolchgar i chwi am eich cynyg caredig i wasanaethu yn y capel yn Bath yn ystod eich arhosiad yn Bryste. Hyderaf fod yr undeb hwn a gychwynwyd yn awr yn un ag a fydd yn ychwanegu ein ffydd a'n cariad y naill at y llall. Buddiol yw i'r achos goreu os ceir ni yn ffyddlon ymlaenaf oll i'r Arglwydd, ac yna i'n gilydd. Gwelaf eto rywbeth yn eisieu, a hynny yw, trefnu cyfarfod yn awr ac eilwaith, rhyngoch chwi, a'ch brawd, a Mr. Whitefield, a minnau, modd y gallem gyfnewid syniadau ar gyflwr cyffredinol y gwaith. Dichon y ceid goleuni felly, a buasai yn arweiniad i minnau, gan fy mod mewn cysylltiad â chynifer."^[33]

Parhaodd yr undeb brawdol a Christnogol hwn tra bu Whitefield byw. Ar ol ei farw ef aeth yn rhwyg rhwng y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleyaidd, ac o hynny allan ni fu a wnelai'r Iarlles Huntingdon ddim â'r ddau Wesley. Erbyn hyn mae mwyafrif yr achosion a adwaenid fel y "Lady Huntingdon's Connexion," i sefydlu y rhai y gwnaeth Whitefield gymaint, wedi cael eu llyncu yn yr Enwad Anibynnol.

Wedi gweld claddu'r naill a'r llall o gymdeithion ei ieuenctyd, holl aelodau Clwb Santaidd Rhydychain a gychwynasant gydag ef ar yrfa'r Cristion Ymroddgar, aeth John Wesley ymlaen mor wrol yn bedwar ugain oed a phetae yn llanc deunaw mlwydd. Am hanner can mlynedd arferai bregethu bob boreu am 5 o'r gloch. Pan yn 83 mlwydd oed dioddefai lafur a lludded corfforol nad oes nemawr i ddyn heddyw yn anterth ei nerth a fedrai ei ddal,—ac eto, dywed na theimlodd ddim tebyg i flino corfforol! Am faint y gwaith a gyflawnodd yn Lloegr a Chymru, yn yr America a'r Werddon, amhosibl fuasai dweyd gormod. Dichon y buasai llwyddiant mwy cyffredinol ar ei lafur yng Nghymru, petae wedi gofalu am gael Cymry o ran iaith a gwaed fel cynorthwywyr lleol iddo. Hyn a fu diffyg mwyaf ei gyfundrefn ef yn y Dywysogaeth.

Ond wedi marw Wesley yn 1791, ni chafodd y gwaith farw. Yr oedd wedi magu meibion a merched, y rhai a fynnent barhau gwaith eu tad ysbrydol. Yn 1800, ffurfiwyd y Dalaeth Gymreig a thaflwyd yni a bywyd newydd i'r holl fudiad Wesleyaidd yn y Dywysogaeth. Bu cynnydd Wesleyaeth wedi hynny yn gyflym ac amlwg. Yn wir, ni ddanghoswyd ar unrhyw adeg yn nyddiau mwyaf blodeuog y Diwygiad Mawr, cyffelyb brofion diamheuol o ddylanwad argyhoeddiadau crefyddol ar y bobl, ag a gafwyd yn hanes dadblygiad Wesleyaeth Gymreig ym mlynyddau cyntaf y 19fed ganrif. Os sylwir ar Dangoslun III., gwelir fod cynnydd Wesleyaeth Gymreig o'r flwyddyn 1800 hyd 1830 wedi bod yn fwy, yn amlycach, yn gyflymach, na'r un o'r enwadau eraill. Ychwanegwyd 1271 at eu haelodaeth, ac adeiladwyd pymtheg o gapeli newyddion o fewn corff un flwyddyn—a hynny pan oedd yr enwad, fel enwad, yn wan. Nid rhanol na lleol, ond cyffredinol oedd yr ymdrech a'r llwyddiant. Gwyddai llywiawdwyr y mudiad pa fodd i fanteisio ar amgylchiadau ac anghenion gwahanol pob ardal. Mewn un ardal boddlonent ar lofft ystabl fel ty cwrdd; yr un flwyddyn, yn y sir agosaf, codwyd capel hardd yn werth £4000,—ac addolid mor wresog yn y naill a'r llall. Gofynnai gyfrol o faintioli'r llyfr hwn i wneuthur dim tebyg i gyfiawnder âg ymdrech, llafur, a llwyddiant Wesleyaeth yng Nghymru pan ddechreuwyd cario'r gwaith ymlaen ar linellau Cymreig. Ac, o dan fendith Duw, olrheinir yr oll i ddylanwad ac ysbrydiaeth y gwr da, yr hwn a ddanghosodd gyffelyb zel a brwdfrydedd ar ddiwedd oes hir o lafur, ymron digyffelyb, ag a ddanghosodd pan yn llencyn ieuanc yn Rhydychain y cychwynnodd ar ei yrfa grefyddol.

Nodiadau

1. Wesley's Journals, October 20, 1739, vol. i., p. 423. Yr oedd Wesley'n symud gan mwyaf ymhlith Eglwyswyr—a gwelsom eisoes sut yr oeddent hwy yn cael eu dysgu. Am yr Ymneillduwyr, yn Gymraeg, gan mwyaf, yr addolent—ac ni fedrai Wesley'r iaith honno—a phriodolai anwybodaeth o'r Efengyl i ddynion nad oeddent ond yn unig yn anwybodus o'i iaith ef. Sylwer mai ar ei ymweliad brysiog cyntaf â Chymru yn unig y ceir y fath gyfeiriad anheilwng. Daeth i adnabod y Cymry yn well ar ol hynny.
2. Wesley's Journal, ii., 29; eto, iii., 30, &c.
3. History of Methodism in Wales, D. Young, p. 298.
4. History of Methodism in Wales, tudal 658.
5. Journals, vol. ii., p. 28-29, &c.
6. Eto, pp. 113—114, &c.
7. Wesley's Journals, vol. ii., p. 112.
8. Eto, ii., p. 114.
9. Eto, vol. ii., p. 114.
10. Gwel tud. 264
11. Charles Wesley's Journals.
12. Wesley's Journals, vol. ii., 298. Eto, 347—8, &c. &c.
13. Dyddlyfr Howell Harris, Rhif 131 B., Awst 7, 1748.
14. Wesley's Journals, vol. iv., p. 328.
15. Dyddlyfr Howell Harris, Rhif 86, Mawrth 3, 1741—2.
16. Eto, Mawrth 22, 1741.
17. Eto, Rhif 131A, Mai 31, 1748.
18. Eto, Meh. 9, 1748.
19. Eto, Rhif 131B, Gorff. 7, 1748.
20. Dyddlyfr Howell Harris, Rhif 131 B, 7 Gorff., 1748.
21. A Conference Book, including a General Account of the Affairs and Economy at the Tabernacle, before and after the Separation by Mr. Cennick, &c., an account of the Preachers, Labourers, Trustees, &c., in connection with Mr. Whitefield, from December, 1743, to December, 1747, &c., to be continued to December, 1749.
22. Cymerodd Wesley y cyfle cyntaf i fynnu gweled Thos. Prosser ei hunan. Dyma ddywed am dano:—"Treuliais beth amser gyda T. Prosser, yr hwn oedd wedi llenwi'r seiad ag ofer siarad. Cefais fod y bai yn fwy yn ei ben nag yn ei galon; mae yn ddyn gonest, yn bwriadu yn dda; ond nid oes mwy o gymhwysder ynddo gan natur na gras i esbonio'r Ysgrythyrau nag sydd i areithio ar Resymeg neu Algebra. Ac eto cymer rhai dynion call y dyn tywyll hwn i fod yn llawer dyfnach nag ydyw. Ac y mae hynny'n naturiol. Os edrychwn i bydew tywyll ymddengys yn ddwfn; ond y tywyllwch yn unig sy'n gwneud iddo ymddangos felly. Dyger goleuni ato, a chawn weled mai bâs iawn ydyw." (Wesley's Journals, vol. ii. p. 408).
23. Mae yn anhawdd gwybod ar ba sail y gwnaed y cyhuddiad yn erbyn Wesley. Yn ei ddyddlyfr (Awst 18, 1746) dywed Wesley:—" Marchogais gyda Mr. Hodges i Gastellnedd. Yma cefais ddwsin o wyr ieuainc y gallaswn ymron genfigennu wrthynt. Preswylient gyda'u gilydd yn yr un ty, a rhoddent yn barhaus mewn elusen pa beth bynnag a enillent dros ben angenrheidiau syml bywyd. Yr oeddent gan mwyaf (meddent wrthyf) yn gredinwyr mewn Etholedigaeth, ond mor lleied oedd eu rhagfarn fel na chaniataent i neb o'r Predestinariaid (h.y., y Calfiniaid) i bregethu yn eu plith os nad ymgadwai rhag pob dadleuaeth. Ac ar yr un amodau derbynient yn llawen rhai o'r farn wrthwynebol (h.y., y Wesleyaid)." John Richards oedd arolygwr Seiad Castellnedd. Ceir ei adroddiadau yn ysgrifau 68 A. B. C. a D. yn Nhrefecca. Nid oes dydd—iadau iddynt, na manylion o gwbl am Seiad Castellnedd. Dywed am gyffredinolrwydd y Seiadau dan ei ofal,—" Amryw ganghennau sychion ymhlith y Societies, a rhai wedi crino, a syrthio ymaith" (68 A.) "Nos tywyll ar y cyffredinolrwydd o honynt" (68 c.) "Llawer yn rhodio ymhell oddiwrth Dduw " (68 D.) Os mai dyna gyflwr Seiad Castellnedd, prin yr oedd yn deg i Gymdeihasfa Bryste daflu'r bai ar bregethu Wesley.
24. Cadwodd Wesley ei addewid. Nid ymwelodd â Chastellnedd wedyn am ddeng mlynedd—ond cafodd erbyn hynny fod yno Seiad Wesleyaidd wedi ei sefydlu, ac ystafell gyfleus i'w cyfarfodydd yn eiddo iddynt. (Wesley's Journals, vol. iii. p. 343).
25. Wesley's Journals, vol. ii., p. 373—4.
26. Wesley's Journals, vol. iii., p. 23. "Diolch i Dduw," medd Wesley, wrth gyfeirio at hyn, "wele un graig rwystr eto wedi ei symud o'r ffordd."
27. Llythyr William Holland at Mrs. Jones, Fonmon, Ionawr 27, 1750.
28. Wesley's Journals, vol. iv., p. 326
29. Eto, vol. iii. p. 29.
30. Life and Times of the Countess of Huntingdon, vol. i. p. 86.
31. Wesley's Journals, vol. iv., p. 289.
32. Charles Wesley's Journals, vol. ii., p. 247.
33. Life and Times of the Countess of Huntingdon, vol. i., p. 476.