Diwygwyr Cymru/Nodiadau rhagarweiniol
| ← Diwygwyr Cymru | Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans |
Y Cynhwysiad → |
RHAGYMADRODD.
O bosibl mai nid hwn yw'r llyfr a ddisgwyliai rhai ei gael. Mynnai rhai imi roi hanes llawn pob enwad; ond gofynnai hynny nid cyfrol, ond cyfres. Mynnai eraill imi roi hanes personol pob Diwygiwr, neu hanes pob Eglwys unigol; ond golygai hynny nid llyfr, ond llyfrfa!
Tri amcan mawr y sydd i'r llyfr hwn, sef:—
1. Olrhain hanes dechreuad y Pedwar Enwad Ymneillduol;
2. Adrodd hanes eu brwydrau am Ryddid Gwladol a Chrefyddol; a
3. Dangos Diwygwyr Cymru, nid fel unigolion, ond yn eu perthynas hanfodol â'u gilydd.
Dyna'r tri nôd a geisiais eu cadw o'm blaen wrth ysgrifennu'r llyfr.
Barned y darllenydd a gyrhaeddais hwynt.
Wrth ymgyrraedd at y tri nod, ceisiais weithredu oddiar dair egwyddor, sef:—
1. Peidio gwyro barn er mwyn Plaid nac Enwad;
2. Rhoi'r gwirionedd hanesyddol, ai ffafriol ai anffafriol a fyddai;
3. Chwilio am dystiolaeth safadwy, nid mewn llyfrau a gyhoeddwyd gan eraill, ond hyd oedd yn bosibl mewn llawysgrifau gwreiddiol y cyfnod. Canlyniad gweithredu ar yr egwyddorion hyn yw, fy mod dan orfodaeth i ddweyd rhai pethau y buasai yn dda gennyf beidio eu dweyd; a fy mod yn methu dweyd rhai pethau yr hoffwn, ac y bwriadwn unwaith, eu dweyd,—am fy mod yn cael nad ydynt wir. Gan nad pa fai a ddarganfydda fy meirniaid yn y llyfr hwn, ni fedr neb gyhuddo'r awdwr o gynhyrchu gwaith nad yw, yn ei hanfod, yn ei gynllun, ac yn ei gynnwys, yn hollol wreiddiol. Mor bell ag y mae a fynno'r hanes sydd yn y llyfr, mae yn seiliedig ar ffeithiau hanesyddol profedig, ac nid ar ddamcaniaethau. Mor bell ag y mae a fynno'r casgliadau a dynnir oddiwrth yr hanes, myfi sydd gyfrifol am danynt,—ond credaf fod yr hanes yn eu cyfiawnhau.
Gwn fy mod yn yr hanes, ac yn y casgliadau, yn gwahaniaethu yn fawr oddiwrth y rhan fwyaf o haneswyr blaenorol perthynol i efallai bob enwad yng Nghymru. Ond lle y gwahaniaethaf oddiwrthynt, gellir olrhain y gwahaniaeth i'r ffaith fy mod, ymhob amgylchiad posibl, wedi mynd i lygad y ffynnon am y gwirionedd, yn lle derbyn tystiolaeth ail law, na chymeryd dim yn ganiataol os oedd tystiolaeth wreiddiol yn gyrhaeddadwy.
Gwn yr ymddengys rhai personau a rhai digwyddiadau, yng ngoleuni'r llyfr hwn yn fwy, ac eraill yn llai, nag yr arferid eu cyfrif. Na feier awdwr y llyfr am hynny. Beier yn hytrach y zel, neu'r anwybodaeth, a wnai i ysgrifenwyr eraill ddarlunio corach fel cawr, neu fynnydd fel twmpath morgrug. Nid myfi sydd wedi creu, na phenderfynnu maintioli'r corach na'r cawr, y mynydd na'r twmpath. Nid wyf ond yn unig wedi troi goleuni disglaer gwirionedd hanesyddol arnynt, a galluogi'r darllenydd i'w gweled yn eu golygiant (perspective) cywir,—ac o ganlyniad yn eu maintioli priodol. Na feier fi, ychwaith, os gwelir, yng ngoleuni clir hanes, mai pridd, wedi'r cwbl, yw ambell i ddelw a dybid oedd yn aur coeth drwyddi.
Nid wyf yn disgwyl y cytuna pawb â phopeth a ddywedir yn y llyfr. Yr wyf yn dwyn ymlaen rai ffeithiau rhy newydd, rhai a darawant yn rhy syn ar y meddwl, ac a ddymchwelant o bosibl rai cyfeiliornadau rhy anwyl gan ambell i ddosbarth, imi ddisgwyl cael cymeradwyaeth pawb. Y cwbl a atolygaf yw, ar fod i'r darllenydd, hyd y byddo'n bosibl, glirio ei feddwl o ragfarn, ai personol ai enwadol,—a rhoi ystyriaeth fyfyrgar i'r ffeithiau hanesyddol, profedig gennyf fi, a phrofadwy ganddo yntau, sy'n ffurfio sylfaen yr oll.
Un gair pellach o eglurhad. Gofynnir yn ddiameu paham nad olrheinniwn hanes yr Enwadau ymhellach nag a wnaethum. Yr ateb syml yw nad oedd hynny yn dod o fewn cylch y gwaith. Olrhain hanes y cyfnodau ag yr oedd anwybodaeth, amheuaeth, neu ddadl mewn perthynas iddynt, oedd amcan y gwaith presennol—ac nid ymdrin â chyfnod nad. oes dadl ynghylch ei ddigwyddiadau, ac y dylai, ac y gallai, pawb ymron wybod ei hanes.
Am yr orgraff. dylaswn ddweyd mai eiddo Pwyllgor Orgraff Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, i'r hwn y gweithredodd y Prifathraw John Rhys fel cadeirydd, a'r Athraw John Morris Jones fel ysgrifennydd, a fabwysiadwyd gennyf.
Mae gennyf i gydnabod rhwymedigaeth bersonol i nifer o awdurdodau cyhoeddus, megys eiddo'r Amgueddfa Brydeinig, Llyfrfa Dr. Williams, Swyddfa'r Cofnodion, Llyfrfa'r Neuadd Goffadwriaethol, Llyfrfa Caerdydd, ac eraill, am eu parodrwydd caredig i'm cynorthwyo a'm cyfarwyddo. Dymunwn gydnabod ar wahan iddynt hwy, fy rhwymedigaeth arbennig i awdurdodau Coleg Trefecca, am ganiatau imi gyfleusderau eithriadol i chwilio cynnwys eu casgliad amhrisiadwy o hen lawysgrifau. Yn y cysylltiad hwn, gweddus yw imi nodi fy rhwymedigaeth i Mr. Evan E. Morgan, yr hwn a fu am yn agos i dair blynedd, yn trefnu'r llawysgrifau dros awdurdodau'r Coleg, ac i'r hwn y rhoddasant ganiatad i'm cynorthwyo drwy gopio imi y darnau a ddymunwn o'r hen lawysgrifau.
Ymhlith personau unigol yr wyf dan ddyled bersonol iddynt am gynhorthwy gwerthfawr yn y gwaith, mewn gwahanol gyfeiriadau, gweddus yw imi enwi y Parch. David Young, Macclesfield; y Parch. J. Cadvan Davies a'r Parch. Owen Davies, D.D., Caernarfon; y Parch. George Williams, Llysyfran; yr Athrawon J. E. Lloyd a J. Morris Jones, Coleg Prifysgol y Gogledd; Mr. L. D. Jones, Bangor; Mr. Joshua Evans, Llanelli; llu o gyfeillion caredig am cynorthwyasant i leoli rhai o'r hen Eglwysi a Seiadau a ddanghosir yn y Mapiau; a Mr. Thomas Thomas, Tynywern, heb gymhorth ac anogaeth yr hwn y buaswn wedi diffygio gan faint y gorchwyl cyn hanner ei orffen!
Yr wyf hefyd dan rwymau neillduol i'r llu o gyfeillion caredig ymhob rhan o'r wlad, a'm calonogasant gyda'r gwaith drwy sicrhau i'r llyfr gylchrediad helaethach nag a gafodd unrhyw lyfr Cymraeg o'i bris erioed o'r blaen.
Rhaid hefyd imi gydnabod mewn modd arbennig Mr. Evan E. Morgan, ac Ab Caledfryn, y rhai, y naill yn y Mapiau a'r llall yn y Dangosluniau, mewn celfyddydwaith ragorol a gyfleant i lygad y darllenydd, mewn dull newydd ac addysgiadol, y ffeithiau hanesyddol a gynhwysir yn y llyfr. Dyma'r ymgais cyntaf erioed i bortreadu hanes Crefydd Cymru drwy gyfryngau o'r fath. Am y gofal a'r medr a ddanghosodd y ddau yn y gwaith hwn, mae'r Mapiau a'r Dangosluniau yn dystion byw. Am yr Argraffydd hefyd, gallaf ddweyd na chynhyrchodd y Wasg Gymreig erioed destlusach gwaith nag a geir yn y llyfr hwn.
Byddaf ddiolchgar i'r neb a'm cynorthwya i gywiro, mewn argraffiad arall, unrhyw wallau a all fod yn hwn. Ceisiaf fanteisio ar unrhyw feirniadaeth deg a gonest a wneir ar y llyfr; gallaf fforddio anwybyddu beirniadaeth y sawl na fyn edrych ar y llyfr ond drwy wydrau lliwiedig rhagfarn ddallbleidiol:—gwn y caf bob un o'r ddau.
Y MAPIAU A'R DANGOSLUNIAU.
Mae y Mapiau a'r Dangosluniau yn y gyfrol hon gan mwyaf yn esbonio eu hunain. Prin yr atebent eu diben pe na wnaent hynny. Eto, gall gair neu ddau o eglurhad gynorthwyo'r darllenydd i ffitio'r allwedd yn y clo.
DARLUNIAU'R GROESWEN (tudal. 9). Dyma gyfres ddyddorol yn dangos olyniaeth apostolaidd un o gynhyrchion sylweddol cyntaf Y Diwygiad. Ceir darluniau o holl weinidogion y Groeswen o 1746 hyd 1900,—ond un, Thomas Williams. Nid oes darlun o hono ef ar gael. Ond trwy garedigrwydd Thomas Griffiths, Ysw., Y.H.. Cymer, galluogir fi i roi darlun o'i garreg fedd, a gafwyd ym mur hen Gapel Anibynnol y Cymer. —ac felly daw ei lais o'r bedd i dystiolaethu mai Anibynnwr ydoedd. Am William Edwards, ceir yn tudal. 332, a 336, brofion newydd na chyhoeddwyd erioed o'r blaen, ei fod yntau nid yn unig yn Anibynnwr, ond hefyd. yn Ymneillduwr Gwleidyddol—Political Dissenter—cyfuniad ag oedd yn atgas gan ganlynwyr Howell Harris.
Y MAPIAU DUON.[1] Cynorthwya y rhai hyn i symud ymaith ddau gamargraff o sefyllfa grefyddol Cymru, a roddir gan ddau ddosbarth gwahanol o haneswyr. Myn y cyntaf ini gredu fod Ymneillduaeth yn gryf yng Nghymru yn nyddiau Cromwell. Dengys y Map I. mai cyfeiliornad yw hyn. Myn yr ail ini gredu fod Cymru yn gorwedd yn nhywyllwch paganiaeth neu Babyddiaeth, hyd nes torrodd y Diwygiad allan yn 1739. Dengys Map III. mai cyfeiliornad mwy fyth yw hyn. Yr oedd Cymru'n ddu iawn pan esgynnodd Siarl II. i'r orsedd yn 1660. Yn 1662 pan drowyd allan y ddwy fil (a hanner), yr oedd ambell lecyn gwyn yng Nghymru. Erbyn 1672 yr oedd y llecynnau hyn wedi gwasgaru ac amlhau cryn dipyn. Erbyn 1739 yr oedd y Bedyddwyr a'r Anibynwyr wedi gweithio mor galed, ac wedi llwyddo mor dda, nes, fel y gwelir ar Map III., fod y tywyllwch du wedi ymron llwyr ddiflannu o rannau helaeth o'r Dywysogaeth.
MAP I. (tudal. 105). Yn dangos effaith Deddf Unffurfiaeth, 1662.
MAP II. (tudal. 121), Yn dangos y lleoedd y rhoddwyd Maddeuebau Siarl II yn 1672.
MAP III. (tudal. 152). Yn dangos Eglwysi a Changhennau'r Bedyddwyr a'r Anibynwyr yn 1739—cyn torri o'r Diwygiad allan.
Y MAPIAU LLIWIEDIG. Mae i'r rhai hyn amcan gwahanol. Dangos cynnydd Ymneillduaeth yng Nghymru yw amcan y tri map cyntaf; dangos perthynas yr Enwadau a'u gilydd yw amcan y tri olaf.
MAP IV. (tudal. 249). Dengys hwn ffrwyth llafur JOHN WESLEY yng Nghymru, a'i gysylltiad a'r "Seiadau " Methodistaidd. Gwelir arno
(a) Y mannau y pregethodd John Wesley yng Nghymru.
(b) Y seiadau a blannodd John Wesley yng Nghymru.
(c) Y capeli a adeiladodd John Wesley yng Nghymru.
(d) Y seiadau a blannwyd a'r capeli a adeiladwyd gan ganlynwyr Wesley yng Nghymru tra bu efe byw.
(e) Yr ardaloedd lle y gweithiodd Wesley, a lle hefyd y sefydlodd y "Methodistiaid" Calfinaidd "Seiadau."
MAP V. (tudal. 265). Dengys hwn YR HOLL SEIADAU "METHODISTAIDD" a blannwyd yng Nghymru gan Howell Harris, Daniel Rowlands,
a Williams, Pantycelyn, rhwng 1742 a 1752. Danghosir, hefyd, y
berthynas leol rhwng y Seiadau hyn ac Achosion y Bedyddwyr a'r
Anibynwyr a fodolent cyn hynny. Gan nas gellid cael i fewn enwau
yr holl Achosion Anibynnol a Bedyddiedig, ni roddir yn y Map ond
enwau lleoedd y sefydlwyd y Seiadau ynddynt. Ond danghosir, hefyd,
drwy arwyddluniau yr Achosion Ymneillduol a gydfodolent â'r Seiadau.
Ceir enwau yr Achosion hynny ar Map III. Oddiwrth y Map hwn mae
tri pheth yn amlwg, sef:—
i. Mai lle yr oedd Ymneillduaeth gryfaf y plannwyd Seiadau amlaf;
ii. Mai rhan uchaf Sir Aberteifi, a rhan o ganolbarth Sir Benfro, gyda darn o Sir Gaerfyrddin, yw yr unig ardaloedd eang lle na cheid Achosion Ymneillduol, ac y plannwyd Seiadau;
iii. Ag eithrio'r tri llecyn hyn, ceir Achosion yr Anibynwyr neu y Bedyddwyr, ymron yn ddieithriad, weithiau ochr yn ochr â, ac yn aml yn amgylchynnu y, Seiadau Methodistaidd, ac yn bodoli o'u blaen.
MAP VI. (tudal. 312). Dengys hwn sefyllfa'r pedwar Enwad ymhob sir yng Nghymru yn 1830. Gwelir nerth cymharol pob Enwad ymhob sir, a gellir gweled hefyd nerth Enwad mewn unrhyw sir o'i gymharu â'r un Enwad ymhob sir arall. Mae y capeli oll wedi cael eu tynnu ar yr un raddeg (scale)—a phob sir yn dwyn lliw yr Enwad cryfaf yn y sir honno.
Y DANGOSLUNIAU. Mae amcan gwahanol eto i'r rhai hyn.
DANGOSLUN I. (tudal. 185). Cymhara hwn Fethodistiaeth Howell Harris a Methodistiaeth Thomas Charles. Ceir gweled arno pa sawl achos a fodolai ymhob sir, yn nyddiau'r ddau; ac ai byw, ai dadfyw, ai marw oeddent. Gwelir mai yn Sir Aberteifi yn unig yr oedd elfen o barhad a sefydlogrwydd i'r Šeiadau a blannwyd yn nyddiau Howell Harris—tra yn nyddiau Thomas Charles mae pob sir yng Nghymru, ag eithrio Maesyfed, yn dangos bywyd a gweithgarwch parhaol.
DANGOSLUN II. (tudal. 201). Yn dangos nifer capeli pob enwad mewn pedwar cyfnod, sef (1) 1740, ar ddechreu y Diwygiad; (2) 1773,—y flwyddyn bu Howell Harris farw; (3) 1811, blwyddyn corffoliad Methodistiaeth; a (4) 1830 pan oedd y pedwar Enwad wedi eu sefydlu yn gadarn yn y ffurf y'u gwelir hwynt heddyw.
DANGOSLUN III. (tudal. 297). Dengys hwn gynnydd cymharol pob Enwad o 1740 hyd 1830. Dengys uchder colofn pob Enwad rifedi achosion yr Enwad hwnnw yn y flwyddyn honno. Sylwer fod colofn y Methodistiaid wedi ei hollti yn ddwy yn 1810, 1820, ac 1830. Dengys y man lle dechreua'r hollt, rifedi yr achosion Methodistaidd ag y mae eu henwau ar gael fel yn bodoli yn y flwyddyn honno; dengys pen uchaf y golofn y rhifedi ddywed David Peters yn ei "Grefydd yng Nghymru fodolai o "Gymdeithasau" Methodistaidd ond na rydd eu henwau. Am y tri Enwad arall mae enw pob achos a ddanghosir yn y dangoslun, ar gael. Wrth gymharu Dangosluniau II. a III. canfyddir y gwahaniaeth hanfodol rhwng natur achosion y Bedyddwyr a'r Anibynwyr ar y naill law, a'r Methodistiaid a'r Wesleyaid ar y llaw arall. "Cymdeithasau" neu "Seiadau" cymharol fychain yn rhif eu haelodaeth, ac heb gapeli, oedd llawer o'r olaf; achosion hir blanedig, ac yn meddu capeli arhosol, oedd mwyafrif y blaenaf. Esbonia hyn y gwahaniaeth ymddangosiadol rhwng safleoedd gwahanol rhai o'r enwadau ar y ddau ddangoslun. Mae'r holl gyfres yn hollol wreiddiol, ac yn seiliedig ar ffeithiau hanesyddol profedig.
Nodiadau
[golygu]- ↑ Cafodd y mapiau eu hargraffu ar bapur tusw sydd hyd at wyth gwaith maint tudalennau cyffredin y llyfr. Papur tusw oedd bron i 125 mlwydd oed pan sganiwyd y llyfr er mwyn ei osod ar Wicidestun a gan hynny yn fregus iawn, gyda rhwygiadau a phlygiadau ynddynt. Oherwydd hynny nid yw'r copïau o'r mapiau o'r safon uchaf nac yn gwneud cyfiawnder i'r gwaith a gwnaed er mwyn eu cynhyrchu ar gyfer y cyhoeddiad gwreiddiol.