Diwygwyr Cymru/Paratoi erbyn y Deffroad Mawr
| ← Heulwen a chwmwl | Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans |
Ystadegaeth y cyfnod, a'r cyhuddiad yn erbyn Dr. Rees → |
PENNOD XVI.
PARATOI ERBYN Y DEFFROAD MAWR.
Mae y cyfnod â'r hwn yr ymdrinir yn y bennod hon, yn un o'r rhai pwysicaf yn hanes dadblygiad Ymneillduaeth. Estynna'r cyfnod dros yn agos i hanner can mlynedd, o'r adeg y pasiwyd Deddf Goddefiad hyd y dyddiau hynny, dyddiau deheulaw'r Goruchaf," pan y gwelwyd yn dechreu codi y dòn fawr gyffredinol o adfywiad crefyddol, a lifodd o fewn byr amser dros ymron yr holl fyd Protestanaidd. Fel "Y Diwygiad Methodistaidd " yr adwaenir y diwygiad hwnnw yn dra chyffredinol. Ond mae'r enw yn un anffodus, mewn mwy nag un ystyr. Yr un, a'r un peth, oedd y Diwygiad, a'r un adeg y cymerodd le yng Nghymru, yn Lloegr, yr Ysgotland, y Werddon, a'r America. Yr un oedd y dylanwad; yr un oedd ei amlygiadau allanol; yr un oedd ei natur; yr un oedd ei effeithiau; ac ar adegau, o leiaf, yr un oedd y cyfryngau, i bob diben ymarferol, yn yr holl wledydd hyn. Ond erbyn heddyw, i naw o bob deg o'r bobl a soniant am "Y Diwygiad Methodistaidd" golyga un peth yng Nghymru, peth hollol wahanol yn Lloegr, un arall drachefn yn yr Ysgotland a'r Werddon, ac arall hefyd yn yr America;—ac eto, fel y dywedwyd, yr un a'r unrhyw dywalltiad mawr, grymus, cyffredinol o'r Ysbryd Glan ydoedd ymhob gwlad; digwyddodd ynddynt oll dan yn agos iawn cyffelyb amgylchiadau. Nid lleol nac enwadol, ond cyffredinol yn ystyr helaethaf y gair, ydoedd. Dywedaf eto mai anffodus yw'r enw Diwygiad Methodistaidd "—gan fod yr enw ynddo ei hun yn gamddarluniadol,—a bod defnyddio'r enw camddarluniadol hwnnw wedi bod yn foddion creu a pharhau camargraff am achos, natur, cyfryngau, cysylltiadau, a chanlyniadau'r Diwygiad. Er y gall fod yn rhy hwyr bellach i newid yr enw a roddir arno yng Nghymru, eto er mwyn ysgoi'r posibilrwydd am gamgymeriad, neu gymysgu dau beth gwahanol â'u gilydd, cyfeirir ato o hyn allan yn y gwaith hwn, nid fel "Y Diwygiad Methodistaidd," eithr fel" Y Deffroad Mawr."
Cymerwn, ynte, frasolwg gyffredinol ar amgylchiadau Ymneillduaeth yn y 47 mlynedd o 1689 hyd 1735. Ac, fel cynorthwy i'r darllenydd ganolbwyntio ei sylw ar brif linellau'r cyfnod, cofied y triawd canlynol:
1. Cyfnod o berffeithio trefniant Ymneillduol ydoedd;
2. Cyfnod o weithgarwch Ymneillduol ydoedd;
3. Cyfnod o lwyddiant Ymneillduol ydoedd.Gwn fy mod wrth ddweyd hyn yn mynd yn hollol groes i syniadau a goleddir yn dra chyffredin. Pe llyfr dadleuol y bwriedid i'r gwaith hwn fod, gallaswn ddweyd rhai pethau cryfion am y modd y mae rhai haneswyr honedig a honiadol wedi delio â'r cyfnod hwn. Ond gan mai ymchwiliad hanesyddol yn unig y bwriedir i'r llyfr fod, cyfyngaf fy hun hyd y mae'n bosibl, i ffeithiau hanesyddol y gellir eu profi; a phan, o herwydd natur y pwnc a drafodir, y gorfodir fi i ymddangos fel dadleuydd ac nid fel hanesydd syml, ceisiaf ddadgysylltu'r rhan ddadleuol o'r gwaith hyd y byddo'n bosibl, oddiwrth y rhan hanesyddol.—B. G. E.
Cofied hefyd mai gwirebau cyffredinol yw'r tri, a ellir eu cymhwyso at Loegr a Chymru, er y gall rhai o honynt fod, fel y danghosir eto, yn fwy gwir am Gymru nag am Loegr.
Mae rhyfel bob amser, yn gadael ei ol ar y neb a gymero ran ynddo, boed ddyn, boed ddosbarth, boed genedl. A'r llanc i'r rhyfel yn fachgennyn; daw adref yn DDYN. Mae hyn yn wir am bob rhyfel yr ymgymerir ag ef oddiar syniad o iawnder neu ddyledswydd, pa un bynnag ai ar faes y gwaed ai ar faes yr egwyddorion yr ymleddir y frwydr. Gweddnewidir y neb a ä'n wrol a llwyddiannus drwy ei "fedydd tân." Nid blynyddoedd, ond profiad, sy'n gwneud y dyn. Gall dyn fyw weithiau fwy mewn diwrnod nag mewn blwyddyn,—a bydd un dydd megys blwyddyn, neu flwyddyn megys diwrnod iddo. Ac nis gall y neb a safodd i fyny yn wrol i edrych lygad yn llygad ag angau, fyth mwyach fod yr un ag oedd cynt. Pan ddaw'r bachgennyn yn ddyn, pa un bynag ai wrth ddiwrnodau ai wrth flynyddau y cyfrifir tymor ei gyfnewidiad neu ei greadigaeth newydd yn ol cyfrif amser, yr un yw yn ol cyfrif tragwyddoldeb; ac am bob cyfryw un gellir dweyd fel am Paul, pan aeth yn wr, efe roddodd heibio bethau bachgennaidd!
A dyna oedd hanes Ymneillduaeth. Yr oedd wedi bod yn y rhyfel. Yr oedd wedi sefyll i fyny i edrych ym myw llygad Angau. Aeth i'r rhyfel yn fachgennyn; daeth allan yn ddyn. Fel dyn dechreuodd feddwl am y dyfodol, a pharatoi ar ei gyfer. Camgymeriad peryglus yw tybied fod y rhyfel wedi peidio pan fo'r brwydrau mawr wedi mynd heibio. Yn aml ceir mwy o ddioddefaint personol ar ol, nag a geir yn ystod y brwydrau mawr. Dyma gyfnod manteisiol yr ymbleidwyr; gall y bydd y fyddin reolaidd wedi cael ei dadgorffori, ond erys y minteioedd ymbleidwyr (guerilla) am flynyddoedd!
A dyna fu profiad Ymneillduaeth. Fel dynion wedi gwynebu Angau ar hyd cyfnod tywyll Siarll II. a Iago II., pan gyhoeddwyd heddwch gan William III., a phan ddadgorfforwyd byddin reolaidd y gormeswyr a'r erlidwyr, gwyddai'r Ymneillduwyr fod yr ymbleidwyr yn aros, nas gallai'r Ethiop newid ei groen, na'r llewpard ei frychni. Cymerodd ganrif gyfan o amser iddo wneud—ac o ran hynny canfyddir ambell ysmotyn du ar yr Ethiop, ac ambell i frycheuyn ar y llewpard yn ein dyddiau ni, ymhen dros ddau can mlynedd wedi cyhoeddi'r heddwch!
Un o'r pethau cyntaf wnaeth yr Ymneillduwyr oedd ymuno â'u gilydd, yn un gallu cryf, gydag un amcan mawr—amddiffyn eu hiawnderau yn wladol a chrefyddol. Gallent wneud
hynny bellach mewn diogelwch. Nid oedd dim i'w rhwystro. Ni chosbai'r gyfraith hwynt mwyach am wneud. I'r gwrthwyneb, rhoddai anogaeth iddynt wneuthur. Fel y danghoswyd (tud. 186) torrodd Deddf Goddefiad ganolfur gwahaniaeth yr enwadau i lawr. Mor bell ag oedd a fynnai'r Presbyteriaid. a'r Anibynwyr yr oedd yn gydwastad â'r llawr; ac hyd yn oed. am y Bedyddwyr a'r Crynwyr nid oedd ond ambell ddarn o wal sych sigledig, yn aros. Ac am y darnau hynny, darparai Deddf Goddefiad fwlch yn y mur a alluogai'r Bedyddiwr i osgoi bradbwll "Bedydd Babanod," a'r Crynwr i fynd yn ddiogel heibio i fagl y "Llw," (tud. 186)—er mwyn galluogi'r ddau i ymuno â'u gilydd ar faes eang, agored, diogel yr "Ymneillduwyr Protestanaidd,"—canys dyna'r maes swyddogol i'r hwn y'u troid oll gan y Ddeddf.
Wedi eu dysgu felly gan brofiad a deddf, ymunodd yr Ymneillduwyr â'u gilydd. Cymerodd Llundain y blaen. Sefydlwyd yno fath o Undeb Anghydffurfiol—rhagddelw'r dyddiau hynny o'r Cyngrair Anghydffurfiol Cenedlaethol a welir yn cael ei sefydlu yn ein dyddiau ni. Nid af yma i ymhelaethu ar yr Undeb hwnnw a'i waith. Digon yw dweyd ar hyn o bryd mai:
1. Undeb cyd-enwadol, gyda chyfeiriad anenwadol, ydoedd.
2. Undeb clerigol, cyfyngedig i'r gweinidogion, ydoedd ar y cychwyn.
3. Undeb yn meddu elfennau dadblygiad ydoedd—helaethodd ei syniadau, a daeth yn gynrychioliad o'r cynulleidfaodd ymhen amser.
4. Yr oedd tair gwyneb i'w amcanion, (a) yn grefyddol, trwy gyd-ymgynghoriadau ar faterion yn dal cysylltiad â'u gwaith; (b) yn wladol trwy amddiffyn cam y neb a ormesid; (c) yn elusennol a chenhadol trwy drysorfa ganolog at gynorthwyo achosion gweiniaid ac ymdrechion cenhadol.
5. Ffurfiwyd, naill ai fel canghennau o, neu yn meddu cysylltiad âg, Undeb Llundain, drefniant cyffelyb yn agos ymhob sir drwy'r deyrnas.
6. Mwynhaodd amryw ardaloedd yng Nghymru, yn y Gogledd a'r De, yn helaeth o ffrwyth llafur gwerthfawr yr Undeb hwn. Manylir ar rai o honynt ymhellach mewn pennod arall. Ar hyn o bryd nodaf ddau o Ddiwygwyr enwocaf Cymru, un yn y De a'r llall yn y Gogledd, a amddiffynnwyd yn effeithiol yn eu personau ac yn eu heiddo, gan y Pwyllgor Canolog hwn—y Bedyddiwr Caleb Evans yn y De, a'r Anibynnwr Lewis Rees yn y Gogledd.
7. Parhaodd mewn bod cyn, trwy, ac ar ol, cyfnod "Y Deffroad Mawr "—a chyn marw Howell Harris yr oedd mwy o nerth gwleidyddol o'r tu ol iddo yng Nghymru, mewn cyfartaledd, nag yn Lloegr—fel y profir eto.
Pennod ddisglaer yn hanes Ymneillduaeth yw eiddo'r Dirprwywyr Ymneillduol" (Dissenting Deputies). Gresyn na wyddai'r wlad fwy am dani. Byddai'n gofyn llyfr o faintioli hwn i wneud chwareu teg â'r hyn a wnaethant dros ryddid ac egwyddorion sylfaenol Ymneillduaeth. Ceir rhai o brif linellau eu gwaith yn ei gysylltiad â Chymru, mewn pennod arall. Ond, tra'n cydgyfarfod ar yr un tir cyffredin, i drefnu eu materion cyffredin, ac i amddiffyn eu hawliau cyffredin, yn ystafell y "Dirprwywyr Ymneillduol," nid anghofiai'r Tadau hyn eu gwaith gartref. Gweithiai pob enwad yn ei faes ei hun, a phob eglwys yn ei chylch ei hun,—ac yr oedd bodolaeth y gyfundrefn ganolog yn asgwrn cefn ac yn adgyfnerthiad i'r enwad ac i'r eglwys.
Y cyntaf i wneud hyn oedd y Bedyddwyr. Yn nyddiau erledigaeth torrodd eu cyfundrefn i lawr, difodwyd y Gymanfa Gymreig, a gwasgarwyd eu heglwysi. Pan ganiataodd Deddf Goddefiad iddynt ail gyfarfod, gwnaethant. Adgrynhôdd aelodau gwasgaredig yr eglwysi at eu gilydd, ac adsefydlwyd eu Cymanfa. Yn 1689, cyfarfyddodd yn Llundain, pan y cynrychiolid tua 100 o eglwysi gwahanol. Yn y Gymanfa honno sefydlwyd Trysorfa Gynorthwyol—prif amcan yr hon oedd cario gwaith cenhadol ymlaen mewn ardaloedd newyddion, a sicrhau manteision addysg i ddynion ieuainc cymwys at waith y weinidogaeth.[1] Am ddeng mlynedd parhaodd yr Eglwysi Cymreig i ddanfon eu cynrychiolwyr i'r Gymanfa yn Lloegr. Yn y cyfamser enillasant nerth, a dechreuasant ddod yn allu cryf mewn rhai rhannau o'r wlad. Glynent eto at y dull cyntefig o gael eglwysi mawrion, yn cymeryd i fewn eangder helaeth o wlad. Yn 1696, yn Nghymanfa Bryste, cawn hwynt yn gofyn caniatad i rannu rhai o'r eglwysi am fod y cylch mor eang—a hynny yn cael ei ganiatau. Ymhen pedair blynedd wedyn, 1700, maent yn teimlo eu hunain yn ddigon cryf i allu torri eu cysylltiad â Lloegr, gan sefydlu Cymanfa arbennig i Gymru. Cynhaliwyd y gyntaf o honynt yn Llanwennarth. Am flynyddau cynhaliwyd y Gymanfa ar yn ail yn Llanwennarth ac Abertawe—yr hyn sy'n awgrymu mai yn y wlad cydrhwng y ddwy dref, y gorweddai prif nerth yr enwad y dyddiau hynny. Ond yr oedd yr ysbryd cenhadol a'u meddiannodd hanner can mlynedd cyn hynny, yn nyddiau John Myles, wedi gorfyw blynyddoedd erledigaeth;—ac os dilynir hanes yr enwad o'r naill flwyddyn i'r llall, gwelir yr eglwysi yn estyn allan eu canghennau ar bob llaw, y fam-eglwys yn magu merched cryfion, gwisgi, gweithgar, a'r merched hwythau yn eu tro yn dod yn fam-eglwysi, gan ail adrodd gwaith a phrofiad y rhiant. Yn wir, dyma un o nodweddion amlycaf y cyfnod hwn a'r blynyddoedd dilynol. Yr un ysbryd cenhadol symbylodd y genhadaeth i'r Gogledd mewn cyfnod diweddarach fyth, am yr hwn y cawn ymdrin eto. Yn 1704, gofynnwyd i'r eglwysi benodi cynrychiolwyr rheolaidd i fynd gyda'r gweinidogion i'r Gymanfa, a chyfarwyddwyd hwynt i ddanfon ymhlith y cyfryw, ddynion ieuainc a fernid yn gymhwys at waith y weinidogaeth, modd y caent hwythau ymgydnabyddu â gofynion a chylch eu dyledswyddau dyfodol. Nid gwaith diberygl oedd i'r dynion ieuainc hyn, canys cawn hwynt yn 1706 yn nod sylw y pressgang yn Abertawe, y rhai a fynnent eu cymeryd trwy orfodaeth i'w gwneud yn forwyr ar longau rhyfel. Daeth yr henuriaid i wybod am y cynllwyn; wedi ymgynghoriad preifat penderfynnwyd peidio cynnal y cyfarfod cyhoeddus, a gyrrwyd y bechgyn adref cyn gwybod o'r pressgang eu bod am ddianc! Cyn 1701, cyfarfodydd busnes yn unig oedd y cymanfaoedd—ni cheid pregethu ynglŷn â hwynt o gwbl; dichon fod a fynnai awyrgylch Lloegr â hyn. Ond nid cynt y daeth y Gymanfa i gartrefu yng Nghymru, nag y teimlodd naws y wlad, ac yn 1701 cawn bregethu yn dod yn rhan reolaidd a chyson o'r gweithrediadau. Gallwn ddeall y pwysigrwydd a ddylid ei roddi felly ar waith yr eglwysi yn danfon y gwyr ieuainc a fwriedid i'r weinidogaeth, i'r cymanfaoedd; i'r cyfryw yr oedd y Gymanfa yn Athrofa Bregethu. Erbyn 1705 yr oedd yr eglwysi wedi dysgu eu gwers mor dda, nes yr oeddent yn barod i ddwyn holl dreuliau eu cynrychiolwyr i'r Gymanfa bob blwyddyn. Erbyn 1708 yr oedd y Bedyddwyr mor gryf yng Ngorllewin Cymru fel, am y tro cyntaf erioed, y penderfynnwyd mynd â'r Gymanfa ymhellach na Chaerfyrddin. Rhydwilym, yn Sir Benfro, a ddewiswyd fel y man cyfarfod, ac o hynny allan hawlia Sir Benfro le amlwg yn hanes y Bedyddwyr yng Nghymru. Erbyn dyddiau Howell Harris yr oeddent wedi meddiannu'r wlad i'r fath raddau, nes y cawn offeiriaid Eglwys Loegr yn deisyf ar yr Efengylwr i ddod yno i bregethu i'w herbyn! Hyd 1708, yn Saesneg y dygid yr holl weithrediadau—ond y bregeth—ymlaen; yn 1708, gwnaed y Gymanfa yn Gymraeg o ran ei hiaith.
Yr un flwyddyn trefnwyd i godi trysorfa arbennig ymhob eglwys at reidiau'r tlodion. Hyd 1733, boddlonid ar un bregeth swyddogol ynglŷn â phob Cymanfa; o hynny allan cafwyd dwy. Yn aml byddai un o'r ddwy yn Saesneg—a chyfieithid hi bob yn frawddeg i'r Gymraeg gan un o'r gweinidogion Cymreig a safai wrth ymyl y Sais yn y pwlpud. Saith mlynedd wedi hynny gwnai Howell Harris yr un peth i George Whitefield pan ar ei deithiau efengylu yn y De; ac yn ddiweddarach, gwnai William Prichard, Clwchdernog, Mon, yr un gymwynas i John Wesley ar ei ymweliadau yno. Yn 1734, cawn y Gymanfa yn meddiannu tir newydd, ac yn perffeithio eu cynlluniau a'u trefniant. Yn 1739, cawn hanes gyntaf am danynt yn penodi "Canolwr" (Moderator) i'w Cymanfa. Ac yn 1740, mae eu gwaith wedi cynhyddu i'r fath raddau fel y teimlant dan reidrwydd i gael Cymanfa Chwarterol o dan, ac fel cynorthwy i'r, Gymanfa Flynyddol. O ddyddiau boreuaf ei hanes gofelid am yrru allan y "Llythyr Cymanfa" at yr holl eglwysi. Yn y llythyrau hyn ceir goleu cryf ar amgylchiadau crefyddol yr oes, ar y gwaith a wnai'r Gymanfa, ar gyflwr yr eglwysi a'u gwaith—ac nis gellir myned drwyddynt heb edmygedd dwfn am lafurus gariad Tadau Bedyddwyr Cymru, a'u hymdrechion i ledaenu egwyddorion yr Efengyl yn y wlad. Ai'r cenhadon â hanes, cwynion, a gofyniadau yr eglwysi i fyny i'r Gymanfa; deuent yn eu hol wedi cael eu nerthu gan gynghorion a chyfarwyddiadau eu brodyr, gan ddwyn cerydd, neu gyngor, neu anogaeth, fel y byddai'r
amgylchiadau yn galw—ac yn ychwanegol at hynny yn dwyn Llythyr y Gymanfa, epistolau apostolion yr oes at eglwysi'r wlad, y rhai a ddarllenid i'r cynulleidfaoedd yn yr holl eglwysi â'u canghennau. Nid oeddid am flynyddoedd lawer yn argraffu'r llythyr, ond wedi cytuno ar ei gynnwys, ffurf, a geiriad, neillduai'r brodyr i ystafell gyfleus, pob un â'i bapur, pen, ac inc yn barod, ac yna darllenid y llythyr iddynt, ac ysgrifennent hwythau ef allan fel dosbarth o blant yn ysgrifennu dictation yn yr ysgol.
Nid oedd cynllun yr Anibynwyr mor gyfundrefnol ag eiddo'r Bedyddwyr, ac felly mwy anhawdd yw dilyn eu hanes a dadblygiadau eu gwaith. Ar yr un pryd cawn ddigon o brofion eu bod mor llafurus, mor weithgar, ac mor llwyddiannus a'u brodyr. Y gwahaniaeth rhyngddynt oedd fod gwaith y Bedyddwyr, o ran ei brif linellau, yn cael ei symbylu o'r Gymanfa—a chan fod cofnodion honno ar gael, ein bod yn gallu amgyffred, megys mewn un olygfa, holl faes eu llafur; tra'r Anibynwyr yn gweithio o bob eglwys unigol, drwy ei changhennau, mae yn rhaid edrych ar nifer o ddarluniau gwahanol cyn y gellir cael syniad am yr hyn a welir mewn un olygfa yn hanes y Bedyddwyr. Nid gweld yr Anibynwyr yn gweithio, ond gweld y gwaith ar ol iddo gael ei orffen, yr ydym. Os edrychir ar y Map Rhif 3, gwelir maes gwaith pob eglwys gyda'r Anibynwyr a'r Bedyddwyr. Wrth edrych. ar hwn ceir rhyw syniad am yr hyn a olygai gweinidogaeth fel yr eiddo, dyweder, Stephen Hughes, Hugh Owen, Henry Maurice, Edmund Jones, Lewis Rees, Phylip Pugh, ac eraill o'r rhai a lafuriasant yn ddiwyd a ffyddlon yn y cyfnod hwnnw. Trefnid i gael y Cymundeb ar gylch, y Sabath cyntaf yn y mis mewn un gangen, y Sabath nesaf mewn arall, ac felly yn y blaen; fel, mewn aml i Eglwys, yr oedd pob Sul yn Sabath Cymundeb;—ac hyd yn oed felly yr oedd rhai o'r canghennau lle na cheid cydeistedd o amgylch Bwrdd Swper yr Arglwydd ond unwaith mewn dau neu mewn tri mis. Gwelir wrth edrych ar y map fod Eglwysi eang eu cylch, a lliosog eu canghennau neu orsafoedd, i'w cael yn Siroedd Aberteifi, Brycheiniog, Caerfyrddin, Caernarfon, Maesyfed, Maldwyn, Meirion, Morgannwg, Mynwy, a Phenfro. Mewn wyth o siroedd Cymru, sefydlwyd eglwysi newydd gan yr Anibynwyr o fewn y cyfnod dan sylw. Wele restr o honynt yn eu siroedd, a dyddiad eu sefydliad:—
Aberteifi: Penrhiwgaled, 1710; Rhydybont, 1712.
Brycheiniog: Aber, 1690; Beili-halog, 1690.
Caerfyrddin: Ffaldybrenin, 1690; Bwlchnewydd, 1700; Esgairdawe, 1700; Bethlehem St. Clears, 1704; Lacharn, 1704; Rhydyceisiaid, 1706; Capel Seion, 1714; Capel Iwan, 1723.
Fflint: Newmarket,[2] 1700.
Maesyfed: Caebach Llandrindod, 1714.
Mon: Rhosymeirch, 1715.
Morgannwg: Ebenezer, Pontypool, 1690; Gellionnen, 1691; Brynteg, 1693; Crwys, 1700; Llanharan, 1734.
Penfro: Brynberian, 1690; Trewyddel, 1691; Penfro, 1691; Glandwr, 1708; Llandilo, 1714; Trefdraeth, 1714; Rhosycaerau, 1724.
Os manylir ar y rhestr uchod gwelir fod yr Eglwysi newydd yn wasgaredig (a) dros yr holl wlad, a (b) dros yr holl gyfnod.
Camgymeriad yw tybied ar y naill law fod Ymneillduaeth yn marw yn y cyfnod cyn "Y Deffroad Mawr;" camgymeriad cyd-berthynasol yw tybied ar y llaw arall, mai'r Diwygiad a'i hadgyfododd. Ni ddywedir hyn er mwyn dibrisio'r Diwygiad, eithr modd y gwelir Y Diwygiad yn yr hyn a eilw arlunwyr yn "ardrem briodol" (proper perspective). Gadewch i ni edrych am ennyd eto ar y ffeithiau hanesyddol ynglyn a sefydlu Eglwysi Anibynnol mewn dau gyfnod cyfartal o ran nifer y blynyddau, cyn ac ar ol Y Diwygiad, sef o 1689 hyd 1734, ac o 1735 hyd 1779. Cofier fod yr olaf yn cymeryd i fewn holl gyfnod bywyd Howell Harris o'r dydd y daeth gyntaf i'r maes fel pregethwr hyd ei farw yn 1773—a chwe mlynedd dros ben hynny.
Yn y cyfnod cyn dechreu'r Diwygiad sefydlwyd 27 o Eglwysi.
Yn y cyfnod ar ol dechreu'r Diwygiad sefydlwyd 33 o Eglwysi.
Yn y cyfnod cyn Y Diwygiad sefydlwyd Eglwysi mewn 8 sir.
Yn y cyfnod ar ol Y Diwygiad sefydlwyd Eglwysi mewn 10 sir.
Neu cymerwn dri chyfnod cyfartal o 22 mlynedd yr un, ar olaf o'r tri yn cynnwys holl weinidogaeth gyhoeddus Howel Harris, a chawn:—
Yn y 22 mlynedd cyntaf ar ol pasio Deddf Goddefiad sefydlwyd 18 o Eglwysi.
Yn y 22 mlynedd olaf cyn Y Diwygiad sefydlwyd 9 o Eglwysi.
Yn y 22 mlynedd cyntaf ar ol Y Diwygiad sefydlwyd 11 o Eglwysi.
Gwelir felly, a chymeryd Cymru fel cyfangorff, nad oes lawer i'w ddewis rhwng y cyfnodau hyn. Ond ni effeithiodd Y Diwygiad yn gyfartal dros y Dywysogaeth. Cyfyngwyd ef ymron yn gyfangwbl i'r De. O siroedd y De, Penfro a Chaerfyrddin a fu barotaf i groesawu'r Efengylwyr, sefydlwyd (fel y gwelir yn nes ymlaen) 42 o "Seiadau " yn y blaenaf, a 52 o Seiadau yn yr olaf—sef dwy ran o bump o'r cyfanrif yng Nghymru. Yma, ynte, os yn rhywle, y rhaid edrych am effaith gwaith Y Diwygwyr a'r Diwygiad yn adgyfodi Ymneillduaeth farw o'i bedd. Ond beth yw'r ffaith? Cymerwn 35 mlynedd cyn ac ar ol y Diwygiad.
| Yn y cyfnod cyn Y Diwygiad sefydlwyd 7 Eglwys | yn sir Benfro. |
| Yn y cyfnod ar ol Y Diwygiad sefydlwyd 2 Eglwys |
| Yn y cyfnod cyn Y Diwygiad sefydlwyd 8 Eglwys | yn sir Gaerfyrddin. |
| Yn y cyfnod ar ol Y Diwygiad sefydlwyd 3 Eglwys |
Os dywedir nad lliosogrwydd eithr gweithgarwch Eglwysi yw safon mesur eu bywydoldeb, yr ateb yw na cheir prawf gwell o weithgarwch, ac mewn canlyniad o fywydoldeb, unrhyw fudiad na'i lwyddiant i blannu achosion neu ganghennau newydd a pharhaol. A hyn a wnaeth Anibynwyr Cymru yn y cyfnod yn yr hwn y tybir mai gallu naill ai wedi, neu yn, marw ydoedd.
Na, nid adgyfodi Ymneillduaeth Cymru o'r bedd, ac nid ei hachub rhag tranc, a wnaeth Y Diwygiad. Cawn weled yn y man pa beth a wnaeth.
Ond a oedd cynnydd yn rhif yr aelodau? Gadewch i ni weled.
Yr oedd Phylip Pugh yn gallu fforddio rhoi llythyrau gollyngdod i 55 o'i aelodau ar yr un pryd i fynd at ei ddisgybl Daniel Rowlands i Eglwys Llangeitho. Yn ystod ei weinidogaeth bedyddiodd 680 o blant ei gynulleidfa. Yn 1728 derbyniodd 11; 34 yn 1729; 16 yn 1730; 36 yn 1731; 21 yn 1732; 26 yn 1733; 29 yn 1734; 16 yn 1735; 26 yn 1736; 15 yn 1738; 30 yn 1739; 13 yn 1740; 18 yn 1741.[3] Gwelir yma gynnydd cyson cyn ac ar ol dechreu'r Diwygiad yng nghylch ac yn ystod gweinidogaeth Daniel Rowlands ei hun. Ond ni chyfyngid y gweithgarwch i gylch gweinidogaeth na sir Phylip Pugh. Yn 1714 cawn hanes am ddiwygiad grymus ymhlith yr Anibynwyr mewn rhannau ereill o Sir Aberteifi a chyffiniau Sir Gaerfyrddin, a llaweroedd yn cael eu hychwanegu at yr Eglwysi. Yn y flwyddyn 1720 dechreuodd hen Eglwys Penmain adfywio, ac ymhlith y dychweledigion yr oedd nifer o ddynion ieuainc a ddaethant wedi hynny yn wasanaethgar fel gweinidogion mewn eglwysi eraill. Nid cynnydd sydyn, ond graddol, ydoedd, parhaodd am 19 mlynedd, ac yn ystod y cyfnod hwnnw ychwanegwyd dros gant at yr aelodaeth.[4] Rhwng 1718 a 1726 ychwanegwyd hanner cant at aelodaeth Pant Teg. O fewn 22 mlynedd ar ol 1724 ychwanegwyd cant at aelodaeth Capel Isaac, ac yn y flwyddyn 1735, cyn clywed son yno am Howell Harris, derbyniwyd 21.[5] Gwelir mai nid mewn unrhyw un Sir nac unrhyw un flwyddyn y ceid y profion sylweddol hyn o weithgarwch yn cael ei goroni â llwyddiant ymhlith yr Anibynwyr.
Os trown at Eglwysi'r Bedyddwyr, cawn gyffelyb fanylion yn yr adroddiadau a ddygid gan y cenhadon i'r Gymanfa. Yn Eglwys Cilfowyr—Cilcam yn Sir Benfro, bedyddiwyd 45 o 1700 hyd 1704; 6 yn 1704; 20 yn 1705;" ac ychwanegiadau pwysig bob blwyddyn ar ol hynny am amser maith." Yng Nghofnodion Cymanfa 1720 cawn fod "ychwanegiadau mawr at rai o'r Eglwysi;" cyfeiria llythyr 1721 at "sefyllfa lewyrchus" yr Eglwysi; yn 1724" ychwanegwyd llawer at rai o'r Eglwysi;" yn 1726 a 1727 profodd Blaenau a Hengoed y tywalltiadau; yr un flwyddyn "ychwanegwyd llawer at Eglwys Penyfai;" ac hysbyswyd fod drws mawr ac effeithiol wedi ei agor mewn mannau i bregethu'r Efengyl." Yn 1728 yr oedd "mwyafrif yr Eglwysi yn llewyrchus," yn 1731 "amryw wedi eu hychwanegu at lawer o'r Eglwysi;" yn 1735 sonnir am Eglwys Glandwr, "Ymdaenodd yr Eglwys yn rhyfedd o gylch yr amser hynny, ac ychwanegwyd llawer atynt; aethant ymlaen yn llwyddiannus gan ledu eu pabell ac estyn eu cortynnau, gan dorri allan ar y dde a'r aswy am rai blynyddoedd."
Gwelir felly mai nid diwaith, mai nid difywyd, ac mai nid di-lwyddiant, oedd Ymneillduaeth Cymru, ymhlith na'r Bedyddwyr na'r Anibynwyr, yn y cyfnod cyn Y Deffroad Mawr.
Os cymerwn olwg ar wedd ymarferol crefydd, a mesur gweithgarwch yr Eglwysi yn y cyfnod wrth eu hymdrechion i godi capeli, cawn y ffeithiau canlynol:
O 1689 hyd 1735 adeiladodd y Bedyddwyr 13 o gapeli mewn pedair sir. <poem> Sir Gaerfyrddin: Felinfoel, Pencoed, a Ffynnon Henry—3. Morgannwg: Ilston, Llanharan—Hengoed, a Penyfai—3. Mynwy: Llanwennarth, Blaenau, a Penygarn (Pontypool)—3. Penfro: Rhydwilym, Tygwyn, Cilfowyr, Llangloffan, a Ffynnon-well-na-buwch—4.
Bu'r Anibynwyr yn fwy ymdrechgar fyth. Yn yr un cyfnod adeiladasant 44 o gapeli:—
Aberteifi: Horeb, Llechryd, a Rhydybont—3. Brycheiniog: Troedrhiwdalar, Llanwrtyd, Aberhonddu, Llangynidr, a Beilihalog—5. Caerfyrddin: Cefnarthen, Capel Isaac, Henllan, Llanedi, Pencader, Abergorlech, Llanybri,[6] Trelech, Pant Teg, Rhydyceisiaid, Capel Seion, a Capel Iwan—12. Caernarfon: Pwllheli, a Capel Helyg—2. Dinbych: Gwrecsam—1. Maesyfed: Maesyronnen, Rhaiadr, Gore, a Caebach Llandrindod—4. Morgannwg: Capel y Drindod, Caerdydd; Ebenezer, Abertawe; Ynysgau, Merthyr; Castellnedd; Penbont ar Ogwy; a Gellionnen—6. Mynwy: Penmain; Heolyfelin, Casnewydd; ac Abergafenni—3. Penfro: Albany, Hwlffordd; Brynberian, Trewyddel, Penfro, Glandwr, Llandilo, a Rhosycaerau—7. Trefaldwyn: Llanfyllin—1.
Dyna gyfrif gwaith y gallasai unrhyw enwad fod yn falch o hono. Dengys Cofnodion y Cymanfaoedd ac Eglwysi unigol fod nifer o'r gweinidogion yn efengylu ar hyd a lled y wlad, gan dynnu torfeydd i'w gwrando. Nid peth eithriadol oedd gweled torf o 4000 i 5000 o wrandawyr adeg Cymanfa; ac mewn cyfnod diweddarach ceid o 9000 i 10,000 yn mynychu Cymanfaoedd y Bedyddwyr. Yr oedd poblogrwydd personol rhai o'r pregethwyr yn fawr iawn. Cawn hanes am y duwiolfrydig a'r efengylaidd Enoch Francis, gweinidog y Bedyddwyr yng Nghastellnewydd Emlyn, ei fod yn tynnu'r torfeydd ar ei ol pan yn teithio'r wlad i bregethu. Pan fu farw yn 1739 cafodd gladdedigaeth tywysog, a gwlad o bobl yn hebrwng ei weddillion i'r bedd. Cariwyd y corff ar elor ar ysgwyddau dynion ugain milltir o ffordd, o Gastell Newydd Emlyn i Gilfowyr. Yr oedd yr orymdaith yn pasio trwy ddeg o blwyfi gwahanol, a threfnwyd fod trigolion pob plwyf i gael yr anrhydedd o gludo'r corff o'r naill derfyn i'r llall i'w plwyf cartrefol hwy eu hunain. Tua'r flwyddyn 1730, ychydig flynyddoedd cyn i Howell Harris ymddangos ar y maes, disgynnodd yr Ysbryd gyda nerth ar nifer o weinidogion ieuainc perthynol i'r ddau enwad mewn gwahanol rannau o'r Dywysogaeth, a dechreuodd tân y diwygiad gael ei gynneu. Rhai o'r bobl hyn, megys Miles Harry'r Bedyddiwr o Bontypwl, a'i gymydog tanllyd Edmwnd Jones yr Anibynnwr, o'r un lle, a wahoddasant Howell Harris i ddod trosodd i'w cynorthwyo, ac i chwythu tân y diwygiad yn eu heglwysi yn fflam. Am alluoedd y gweinidogion Ymneillduol yn y cyfnod hwnnw, boed eu gelynion yn dystion.
Dyma ddywed ysgrifennydd Eglwysig adnabyddus yn 1715:—"I Dduw y bo'r diolch mae goleuni'r Efengyl yr awrhon yn llewyrchu cyn ddis-gleiried yng Nghymru ag mewn odid wlad arall; mae mwy o lyfrau duwiol defnyddiol yn argraffedig; ac amlach, ac ond antur, well pregethwyr yr awrhon yn eu plith nag a fu mewn un oes ys mwy na mil o flynyddoedd.[7] Rhag tybied o neb mai am offeiriaid Eglwys Loegr y soniai Mr. Samuel yn y dyfyniad uchod, cymerwn dystiolaeth Eglwyswr adnabyddus a dysgedig arall; "E. S." yr arwydda yntau ei enw, ond nid Edward Samuel, eithr Erasmus Saunders, D.D., ydyw. Argraffwyd ei waith ef yn yr un flwyddyn ag eiddo ail argraffiad Person Betws Gwerfil Goch, sef 1721.[8]
Cwyna'r gwr parchedig fod lleygwyr wedi meddiannu'r degwm, a'r eiddo Eglwysig eraill; na thybiai'r cyfryw fod yn ddyledswydd arnynt ofalu fod gwasanaeth yn cael ei gario ymlaen yn yr Eglwysi; fod yr Eglwysi wedi cael eu gadael i syrthio i adfeilion; nad oedd y persondai nemawr gwell na bythynnod, a'u bod felly yn cael eu gosod i'r clochydd, yr hwn a ganiateid i werthu cwrw wrth ymyl y fynwent. Enwa'r Capeli (Eglwysi) canlynol fel wedi syrthio yn adfeilion:
"Capel Llannewydd, Capel y Bettws, Capel Teilaw, Capel Ioan, Capel Llan y Ceryddon, Capel y Drindod, Capel Pencadair, Capel Kylsane, Capel Conan, pum Capel ymhlwyf Llandysul, a chapeli ereill di-rifedi."
Am y Capeli (Eglwysi) lle y cynhelir y gwasanaeth, dywed nad oes dim gwydr ar y ffenestri, ond fod estyll wedi eu hoelio drostynt i gadw'r gwynt a'r gwlaw allan; mai'r unig eisteddleoedd ynddynt yw ychydig feinciau wedi eu torri; fod tyllau yn y tô; fod y muriau oddifewn yn orchuddiedig gan lwydni; nad oedd dim palmant ar y llawr oddifewn, ond fod twmpathau beddau'r rhai a gladdwyd oddifewn i'r Eglwys i'w canfod yn amlwg, a'r tawch yn yr adeilad ar adegau yn anioddefol. Am Eglwysi eraill, dywed eu bod yn cael eu defnyddio fel ysguboriau ac ystablau. Ymhlith y cyfryw enwa Llanddaniel Castellmai, Kylvawyr, Mounton, Capel Colman, ac eraill yn sir Benfro; Mynydd Llechryd yn Sir Aberteifi; Nelson ym Mro Gwyr; Llanybri ac eraill yn Sir Gaerfyrddin. Ynglen â'r olaf dywed fod perchen y fywoliaeth, neu ei ddeiliad, "wedi gosod yr Eglwys i'r Dissenters yn y gymydogaeth, y rhai ydynt yn falch o'r cyfle i droi Eglwys yn dy-cwrdd" (tudal. 23, 24). Dyma ddywed am y dull y cerir y gwasanaeth ymlaen:
"Mae amryw Eglwysi lle na cheir na phregethu, na chateceisio, na chymundeb; mewn eraill ni ddarllenir ond rhan o'r gwasanaeth, a hynny o bosibl dim ond unwaith y mis, neu unwaith y chwarter. Mae'r cyflog a ganiateir i'r ciwrad mor fychan, fel y rhaid iddo wasanaethu tair neu bedair o Eglwysi am £10 neu £12 y flwyddyn—a'r Eglwysi hynny gynifer o filltiroedd oddiwrth eu gilydd. A than y cyfryw amgylchiadau, gyda pha fath drefn neu gysondeb y mae'n bosibl cario'r gwasanaeth ymlaen? Carlamant ar frys drwy'r gwaith o ddarllen y llithiau, ac fel pregethwyr teithiol, rhuthrant ar ol y gwasanaeth mewn un lle i le arall. Nid oes amser penodol i'r gwasanaeth, ond iddi gael ei chynnal rywbryd ar y Sul. Felly dechreua'r ciwrad mewn un Eglwys pan ga ychydig ynghyd; brysia drwy gynifer ag sydd bosibl o weddiau mewn hanner awr; ac yna ffwrdd ag ef ar ei gythlwng i'r Eglwys nesaf, lle y gwneir yr un peth; ac felly nes y gorffenno ei gylch ac er mwyn cael y lluniaeth angenrheidiol â i le na ddylai lle y cyferfydd ond odid ag aelodau ei gynulleidfa, y rhai ar ol bod yn y gwasanaeth unwaith a dybiant eu hunain yn rhydd wedyn i dreulio gweddill y dydd mewn tafarndy, neu chwarae. Dyna'r cysgod sy'n aros o Wasanaeth Cyhoeddus Crefydd. Nid yw'r hen leoedd o addoliad wedi cael eu llwyr anghofio ymhobman; rhoddir rhyw arbenigrwydd ar un dydd o'r saith, a diolch i Dduw fod rhai plwyfi lle y darllenir y gweddiau eto. Eithr am wasanaeth cyfrinachol yr offeiriad, megys ymweled â'r claf, neu roddi cyngor neu gerydd personol, mae amgylchiadau y fath fel nas gellir o'r braidd ddisgwyl gweld hynny yn cael ei wneud."
Dyma'i ddesgrifiad o'r bugail a'r gorlan. Bellach beth am y praidd?
"Nid oes un rhan o'r deyrnas lle y mae tuedd gryfach at grefyddolder nag ymhlith trigolion y mynyddoedd hyn. Nid gormod ganddynt ymhob tywydd yw cerdded milltiroedd dros y mynyddoedd i fynychu y Gweddiau Cyhoeddus, neu gymaint arall o ffordd i wrando pregeth. . . . Cynorthwyant eu gilydd yn gyfrinachol i ddysgu darllen a deall yr Ysgrythyrau. A chan fod ynddynt duedd naturiol at farddoniaeth, cyfansoddant Hymnau neu Garolau ar rannau athrawiaethol neu hanesyddol o'r Ysgrythyr. Ond yn gymysgedig a hyn ceir llawer o arferion Pabyddol, a gweddio ar Mair Wen, Iago, Teilaw Mawr, Celu. gan ymolchi yn y ffynhonnau a elwir ar enw'r seintiau."
Yn yr hyn a ddyfynnwyd o Ragymadrodd Edward Samuel o waith Hugo Grotius cyfeiria at lenyddiaeth grefyddol y cyfnod, a dengys llyfr Mr. Salesbury fod ymhlith gwerin Cymru'r dyddiau hynny chwaeth at lenyddiaeth o'r fath. Ni chaniata gofod i roi rhestr llawn o'r holl lyfrau a gyhoeddwyd at wasanaeth y Cymry yn yr oes honno, ond cymeraf dri dosbarth, sef gweithiau Morgan Llwyd o Wynedd, Cannwyll y Cymry'r hen Ficer—a'r Beibl. Rhoddir dyddiadau'r gwahanol argraffiadau ar ol enw pob llyfr:
GWEITHIAU MORGAN LLWYD: Llyfr y Tri Aderyn, 1653, 1714, 1752. Gwaedd yng Nghymru, 1653, 1727, 1750, 1766. Gair o'r Gair, 1656, 1745. Yr Ymroddiad, 1653, 1657, 1727, 1750, 1766. Y Disgybl a'r Athraw, 1657, 1737, 1765. Cyfarwyddid i'r Cymro, 1657, 1737, 1765. Gwyddor Uchod, 1657, 1737, 1765. Os dadansoddir y dyddiadau uchod gwelir:
(a) Fod adfywiad poblogrwydd i weithiau Morgan Llwyd wedi dechreu yn 1714 ar ol ymron 60 mlynedd o ddifaterwch.
(b) Fod yr adfywiad wedi dod yn amlwg yn 1727, wyth mlynedd cyn ymddanghosiad Howell Harris.
(c) Ei fod yn gryf a chyffredinol yn 1737 cyn fod poblogrwydd Howell Harris na'r Diwygwyr Methodistaidd yn ddim ond lleol.
(d) Fod poblogrwydd gweithiau Morgan Llwyd yn amlycach yn nyddiau neillduad Howell Harris nag ym mlynyddoedd ei weithgarwch.
LLYFR Y FICER. Cyhoeddwyd argraffiadau yn 1617, 1646, 1659, 1670, 1672, 1681, 1696, 1713, 1714, 1715, 1720, 1721, 1724, 1725, 1730, 1735, 1745, 1750, 1750, 1752, 1766, 1770, 1770, 1771, 1776, a 1798, gyda phump argraffiad arall o ddyfyniadau neu gyfieithiadau. Yn awr, os dadansoddir y dyddiadau hyn eto, cawn fod:—
(a) 7 argraffiad wedi ymddangos cyn pasio Deddf Goddefiad.
(b) 10 argraffiad rhwng 1689 a 1735—blwyddyn cychwyn Howell Harris.
(c) 9 argraffiad yn y 22 mlynedd cyn ymddanghosiad Howell Harris.
(d) 4 argraffiad yn y 22 mlynedd cyntaf o lafur Howell Harris.
(e) 4 argraffiad arall yn nhymor neillduaeth Howell Harris.
(f) 2 argraffiad ar ol marw Howell Harris.
| (g) 9 argraffiad mewn 22 mlynedd cyn dechreu | y Diwygiad. |
| a 10 argraffiad mewn 65 mlynedd ar ol dechreu |
Y BEIBL. Cyhoeddwyd argraffiadau o'r Beibl Cymraeg yn 1672, 1677, 1690, 1690, 1718, 1727, 1746, 1752, 1769, 1769*, 1770, 1779, 1789, 1790, a 1797*. Dynoda'r seren y Testament Newydd yn unig; mae'r lleill oll yn cynnwys yr holl Feibl. O'u dadansoddi eto cawn y ffeithiau canlynol. Ymddangosodd
| (a) 4 argraffiad yn 30 mlynedd olaf y 17fed canrif. | cyn y Diwygiad. |
| (b) 2 argraffiad yn 30 mlynedd cyntaf y 18fed canrif |
| (c) 2 argraffiad yn yr ail 30 mlynedd o'r 18fed canrif | ar ol y Diwygiad. |
| (d) 7 argraffiad yn y 40 mlynedd olaf o'r 18fed canrif |
Ond nid yw hyn yn dangos yr holl wir. Gan ddefnyddio yr un llythrennau i ddynodi yr un cyfnodau modd y gall y darllenydd eu cymharu â'u gilydd, cawn:—
(a) Fod 25,000 wedi eu cyhoeddi y 30 mlynedd olaf o'r 17fed canrif, sef 833 ar gyfer pob blwyddyn.
(b) Fod 30,000 wedi eu cyhoeddi y 30 mlynedd cyntaf o'r 18fed canrif, sef 1000 ar gyfer pob blwyddyn.
(c) Fod 22,000 wedi eu cyhoeddi yr ail 30 mlynedd o'r 18fed canrif, sef 733 ar gyfer pob blwyddyn.
(d) Fod 40,000 wedi eu cyhoeddi y 40 mlynedd olaf o'r 18fed canrif, sef 1000 ar gyfer pob blwyddyn.
Os cymerir i ystyriaeth y cynnydd naturiol yn y boblogaeth cawn:—
| (e) Mai'r tymor y bu mwyaf o alw am Feiblau oedd y 30 mlynedd olaf cyn | dechreu'r Diwygiad. |
| (f) Mai'r tymor y bu lleiaf o alw am Feiblau oedd y 30 mlynedd cyntaf ar ol |
Yngwyneb ffeithiau hanesyddol profedig fel yr uchod, ynfydrwydd gwrthun a damcaniaeth ddi-sail yw yr haeriad mai gwan, eiddil, dirywiedig, ac yn cyflym farw o'r tir, oedd Ymneillduaeth Cymru yn y blynyddoedd a ragflaenasant Y Deffroad Mawr.
Nodiadau
[golygu]- ↑ Dr. Rippon's History of the Baptist Academy at Bristol.
- ↑ Hen enw ar Drelawnyd
- ↑ Llyfr Eglwys y Cilgwyn.
- ↑ History of the Parish of Aberystwith, gan Edmwnd Jones, tudal. 98, 99.
- ↑ Cofnodion yr Eglwys.
- ↑ Meddiannu Eglwys y Plwyf a wnaeth Anibynwyr Llanybri, drwy ganiatad yr awdurdodau Eglwysig, gan nad oeddid yn cynnal gwasanaeth yno! (Erasmus Saunders "State of Religion in the Diocese of St. David's.")
- ↑ Ceir yr uchod yn y Rhagymadrodd i "Gwirionedd y grefydd Gristionogol gan Hugo Grotius a gyfieithwyd gan y Parch. Edward Samuel, gynt Person Bettws Gwerfil Goch. Yr Ail Argraffiad gan Dafydd Rogers." Arwyddir y Rhagymadrodd gan "E. S. Bettws Gwerfil Goch, Hydref 25, 1715;" ugain mlynedd cyn ymddanghosiad Howel Harris.
- ↑ "A view of the State of Religion in the Diocese of St. David's at the beginning of the 18th century; with some account of the causes of its decay, &c., &c. By E. S., D.D."