Diwygwyr Cymru/Pwy gafodd faddeuebau yng Nghymru

← Chwil-oleu'r maddeuebion

Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans

Amgylchiadau'r gwaith yng Nghymru →

MADDEUEBAU SIARL II. I GYMRU.
(Gwel hefyd Map Rhif 2.)

Wele am y tro cyntaf erioed restr gyflawn o'r holl Faddeuebau (Indulgences) a ganiatawyd gan Siarl II. yn 1672 i Ymneillduwyr Cymru. Nodir y Sir, yr Enwad, y person, a'r lle i'r rhai y caniatawyd pob trwydded. Yn y golofn 5 ceir cyfanrif y trwyddedau ymhob sir, ac yn y golofn 6 ceir cyfanrif y personau yn y sir honno a ddifuddiwyd neu a ddistawyd gan Ddeddf Unffurfiaeth ddeng mlynedd cyn hynny. Dynoda seren o flaen enw, nad yw'r enw yn y rhestr a roddir gan Dr. Rees, Abertawe. Dynoda cromfachau () mai ar awdurdod Dr. Rees y rhoddir yr enw neu'r enwad i fewn. Pan roddir enw mewn llythyren Italaidd, dynoda fod y person hwnnw wedi cael ei enwi o'r blaen mewn sir arall.

Teg yw hysbysu fod Mr. T. E. Morris, bargyfreithiwr, yr hwn hefyd a gymerodd lawer o drafferth i wneud ymchwiliad personol ac anibynnol i'r llawysgrifau perthynol i'r trwyddedau yn Swyddfa'r Cofnodion, yn garedig wedi caniatau imi gymharu fy rhestr ysgrifenedig i â'i eiddo ef. Er fod ychydig o wahaniaeth rhwng y ddwy, maent yn gyson a'u gilydd ac yn ymarferol yr un rhestr. Er engraifft, cyfrifa Mr. Morris fod 193 o drwyddedau wedi dod i Gymru. Gwneir y rhifedi hynny i fyny drwy gyfrif trwydded i dŷ a thrwydded i berson fel dwy drwydded, tra y cyfrifaf finnau hwynt fel un drwydded, os gellir profi mai trwydded i'r person hwnnw yn y ty hwnnw ydyw.

Gwahaniaethaf, hefyd, oddiwrth Dr. Rees a Mr. Morris am leoliad rhai o'r tai a drwyddedwyd. Rhaid cofio (1) Fod cais ysgrifenedig yn mynd i fyny at y Llywodraeth am drwydded. (2) Nad oedd y gohebwyr hyn bob amser yn meddu llawysgrif ddealladwy. (3) Fod swyddogion y Llywodraeth yn cymeryd nodiad yn eu llawysgrif eu hunain o'r ceisiadau, ac heblaw nad oedd eu llawysgrif hwythau bob amser yn eglur, tueddent i wneud camgymeriad yn aml yn sillebiaeth enwau Cymreig. Am rai o`r enwau hynny amheuaf a geid dau ddyn, y rhai wrth weled y llawysgrifau am y tro cyntaf, a'u darllenent yr un fath—os nad yn feddiannol ar wybodaeth bersonol leol a'u cynorthwyent. Ond nis gellir ymddiried yn eu gwybodaeth ddaearyddol ychwaith. Er engraifft, gosodir Plas Teg, lle cafodd William Jones drwydded, yn Sir Ddinbych yn lle Sir Fflint, a Brynllywarch, cartref Samuel Jones, yn Sir Benfro yn lle Sir Forgannwg! Ceir nodiadau ar ddiwedd y rhestr mewn perthynas i rai o'r lleoedd hyn.

Am enwadau y trwyddedigion. Gofynnid nodi'r enwad, pa un bynnag ai i berson ai i dŷ y bwriedid y drwydded. Gelwir yr Anibynwyr weithiau yn Independents, weithiau yn Congregationalists, weithiau yn Presbyterians. Nid wyf yn y daflen wedi gwahaniaethu rhwng yr Independents a'r Congregationalists, am ei bod yn amlwg mai'r un oeddent. Yr wyf wedi gwahaniaethu yn y daflen rhyngddynt a'r Presbyterians, rhag tybied o neb fy mod yn rhoi i'r Anibynwyr achosion a berthynent i enwad arall. Ar yr un pryd mae yn amlwg, i'r neb a ä'n ofalus drwy'r hen drwyddedau, mai yr un oedd y tri, yn mynd o dan wahanol enwau mewn gwahanol ardaloedd. Ceir y cais am drwydded weithiau wrth un o'r enwau, a'r drwydded ei hun wrth yr enw arall. Gelwir Samuel Jones mewn un drwydded yn Bresbyteriad, ac mewn un arall yn Independent. Ceir trwydded i ddyn a elwir yn Presbyterian i bregethu mewn ty a elwir yn Independent. Ond ni cheir unrhyw amser drwydded i Fedyddiwr i bregethu mewn ty a elwir nag yn Presbyterian nac yn Independent. Cyplyser y pethau hyn â'r ffaith (a) Fod gweision y Llywodraeth yn eu hadroddiadau swyddogol yn dweyd fod y Presbyteriaid oll yn troi yn Anibynwyr (gwel tud. 165), a (b) Nad oedd ymhen cenhedlaeth ar ol hyn gymaint ag un Eglwys yng Nghymru yn galw ei hun yn Bresbyteraidd,—a gorfodir ni i ddod i'r casgliad fod y rhai a elwid yn "Bresbyteriaid" yn y trwyddedau i Gymru, i bob diben ymarferol, yn gyfryw ag a elwid heddyw yn "Anibynwyr." Profir fod y golygiad a gymerir yma yn hanesyddol gywir, gan y ffaith fod awduron goreu Lloegr yn dweyd yn ymarferol yr un peth am Gymru a Lloegr. "Yng Nghymru," ebe Dr. Vaughan (English Nonconformity, p. 354), "cymerodd llywodraeth Eglwysig ffurf Anibyniaeth i raddau nodedig." "O 1662 hyd 1688," medd Solly (Our English Presbyterian Forefathers, p. 25) cariai'r Presbyteriaid Seisnig eu gwaith ymlaen o angenrheidrwydd ar Egwyddorion Anibyniaeth." Dywed awdwr arall (Hunter): "Yr oedd yr erlid, i'r hwn yr oeddent yn agored, yn ei gwneud yn amhosibl, neu yn anoeth, iddynt geisio gario allan ddisgyblaeth Presbyteraidd. A phan, ymhen blynyddau, yr oedd Deddf Goddefiad yn caniatau iddynt weithio'r gyfundrefn honno, yr oedd eu dyddordeb mewn Presbyteriaeth wedi marw—ac, yn wir, ni fu erioed yn gwestiwn byw ganddynt" (History, Opinions, &c., of the English Presbyterians, p. 11). Yn wir, ymhell cyn hyn yr oedd yr enw "Presbyteriaid," yn Lloegr a Chymru, wedi colli yr ystyr a roddid—ac a roddir eto—iddo yn yr Ysgotland. Nid oedd y gair yn dynodi, yn Lloegr, ymlyniad wrth y ffurf Henaduriaethol o lywodraeth Eglwysig, ond cynhwysai bawb o'r Diwygwyr Crefyddol na ddymunent ymneillduo o'r Eglwys. Felly, pan orfodwyd hwynt i ymneillduo, ymunasant yn dra chyffredin a'r Anibynwyr, gan fabwysiadu eu ffurf-lywodraeth Eglwysig hwy. ("Our English Presbyterian Forefathers," "History, Opinions, &c., of the English Presbyterians," &c., &c.) Nid oes angen ymhelaethu.

Wele ddadansoddiad o'r rhestr o dan y gwahanol siroedd:—

1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
SIR.	Anibynwyr	Pres.	Bap.	Cyfanrif.	Cyfanrif Deddf Unffurfiaeth.	Pregethwyr gwahanol.	Tai gwahanol.	Dim Preg. neillduol.	Dim tŷ neillduol.
Aberteifi	9	0	0	9	13	4	9	0	0
Brycheiniog	5	0	1	6	6	4	2	0	3
Caerfyrddin	4	0	3	7	11	4	7	0	0
Caernarfon	5	2	0	7	1	5	5	0	2
Dinbych	11	2	0	13	12	6	12	3	0
Fflint	1	5	0	7	5	4	5	0	2
Maesyfed	8	2	1	11	5	6	9	3	1
Meirionnydd	5	0	0	5	1	1	5	0	0
Mon	0	0	0	0	0	0	0	0	0
Morgannwg	15	7	5	27	30	13	24	3	0
Mynwy	20	0	7	30	15a	16	26	5	4
Penfro	3	0	0	3	11	2	3	0	0
Trefaldwyn	2	5	0	8	15	2	7	5	0
Cyfanswm	88	23	17	133	125	67	114	19	12
Swm An + Pres	111

Mewn pump amgylchiad ni nodir yr enwad.

a Dylaswn fod wedi nodi ynglyn a'r rhestr (tudal. 152) o'r rhai a drowyd allan yn sir Fynwy, ei bod yn fwy na thebyg mai'r un yw "George Robinson, Caerlleon," a "Robins, Llangatog;" yng Nghaerlleon y saif Eglwys Plwyf Llangatog.

Wele eto restr gyflawn o'r holl drwyddedau a roddwyd i Gymru:—

ABERTEIFI
Lle	Pregethwr	Enwad	Ty
Aberteifi	James Davies	C	James Davies
Eto	Eto	C	Widow Gwynne
Llanbadarnodyn	Morgan Howell	C	John Jones
Llandisilio	(Morgan Howell)	C	David Thomas
Llanfair Trefhelygen	(Morgan Howell)	C	David Rees
Dihewyd	(Morgan Howell)	C	Philip David
Llanddewibrefi	David Jones	C	Ei dy ei hun
Cellan	Evan Hughes	C	David Hughes
Llanbedr	(Evan Hughes)	C	Evan David
BRYCHEINIOG
Lle	Pregethwr	Enwad	Tŷ
Talgarth	David Williams	Ind	(William Watkins)
Eto	William Williams	Ind	—
Llanigon	(David Williams)	C	William Watkins
Llanafan Fawr	Thomas Evans	Bp(P)	—
Llanfigan	(Lewis Prytherch)	C	David Williams
*Eto	Lewis Prytherch	Ind
CAERFYRDDIN
Lle	Pregethwr	Enwad	Ty
Llanstephan	Stephen Hughes	C	Evan Morris
Pencader	Eto	C	Widow Jenkins
Cenarth	Fames Davies	C	John James
Llangunnor	(Robert Morgan)	Bapt	Edward Williams
Eto	Robert Morgan	Bapt	Joshua Francis
Llanon	John Morgan	Bapt	(John Morgan)
Pencarreg	(David Jones)	C	*David Jones
CAERNARFON
Lle	Pregethwr	Enwad	Ty
Caernarfon	Ellis Rowlands	Pres	Ei dŷ ei hun
Tynycoed [1]	John Williams	C	Ei dŷ ei hun
Bodwell House at Ty yn y coed	(John Williams)	Ind	Bodwell House
Ty'nycoed	John Rowland	Ind	Ei dŷ ei hun
*Pentyrch	William Rowland	Ind	—
Pwllheli	(William Rowland)	Ind	Tŷ Wm Rowland
(Llangybi	Ellis Williams	Pres	Ei dŷ ei hun)
DINBYCH
Lle	Pregethwr	Enwad	Tŷ
Gwrecsam	(John Evans)	Pres	John Hughes
*Eto	—	Pres	David Williams
Eto	John Evans	C	Edward Kenricke
Ruabon	Philip Rogers	C	Roger Kynaston
Eto	Roger Kynaston	C	Ei dŷ ei hun
Eto	(Richard Price)	C	Wm Wynn
Eto	Richard Jones	C	Ei dŷ ei hun
Llanfair	Jonathan Roberts	C	Ei dy ei hun
Glyn [2]	(Richard Price)	C	John Hughes
Eto [3]	(Richard Price)	C	Richard Price
Ruthin	(John Evans)	C	John Roberts
*Tynyford [4]	—	C	Elizabeth Feston
*Melin Glyn [5]	—	C	David Thomas
FFLINT
Lle	Pregethwr	Enwad	Tŷ
Malpas	Philip Henry	Pres	Ei dŷ ei hun
Hanmer	James Jackson	Pres	—
Eto	(Philip Henry)	Pres	Catherine Key
(Eto	Philip Henry	Pres	William Bennett)
Bryn	(Philip Henry)	Pres	Luke Lloyd
Plasteg [6]	William Jones	—	Ei dŷ ei hun
*Penyrallt [7]	John Prichard	C	—
MAESYFED
Lle	Pregethwr	Enwad	Tŷ
Glascomb	(Edward Owen)	C	Ruth Mills
*Eto	—	C	Edward Owen
Eto	—	C	Thomas Price
*Llanbister	—	C	John Hanmer
Eto	(John Hanmer)	C	Ann King
Beguildy	(Maurice Griffith)	C Pres	Maurice Griffith
Eto	(Richard Griffiths)	Pres	Richard Griffith
Eto	(Richard Griffiths)	(Pres)	Owen Morgan
Llangunllo	(John Hanmer)	(C)	R Griffith
*Llanfihangel Nant Melan	Thos Tonman	C	—
Llandrindod	William Greene	Bapt	Ei dŷ ei hun
MEIRIONNYDD
Llc	Pregethwr	C	Ty
Llanegryn	Hugh Owen	C	Ei dŷ ei hun
Penarth	(Ellis Williams)	C	David Williams
Erwgoed [8]	(Ellis Williams)	C	John Owen
(Cynfal	Ellis Williams	C	Mary Lloyd)
(Bodwynog	Ellis Williams	C	Ellis Davies)
MORGANNWG
Lle	Pregethwr	Enwad	Ty
Abertawe	Marmaduke Matthews, MA	Ind	Ei dŷ ei hun
Eto	Daniel Higgs	C	Ei de ei hun
Eto	—	C	Stephen Hughes
Eto	Lewis Thomas	Bapt	William Dykes
Bishopston	(Lewis Thomas)	C	Henry Griffith
Nicholaston	(Lewis Thomas)	C	Robert Gethin
Roscilly	(Lewis Thomas)	C	Richard Devine
Llangynnwyd	Samuel Jones	Pres	Ei dŷ ei hun
*Margam	—	Ind	Samuel Jones
Coetrehen	Samuel Jones	Pres	Rees Powell
Wenfo	Joshua Miller	Pres	Morgan Thomas
Penbont-ar-ogwy	Thomas Joseph	Bapt	Ei dy ei hun
Newton Nottage	Howell Thomas	Bapt	Wm Andrews
Eto	Watkin Cradock	Ind	Ei dŷ ei hun
St Bride's	(Watkin Cradock)	(Bapt)[9]	Widow Williams
*Llangewith	—	Bapt	Llewelyn Morgan
Baglan	Robert Thomas	Ind	Ei dŷ ei hun
Kenffig	Jacob Cristopher	Ind	Lewis Alward
(Eto	Robert Thomas	Ind	Eto)
Gellygaer	(Robert Thomas)	C	Lewis Rees
Llanvabon	(Robert Thomas)	C	Wm Rowlands
Eglwysilan	Thomas John	C	William John
Pontfaen	Samuel Jones	Pres	Evan Christopher
Castellnedd	(Samuel Jones)	Pres	Elizabeth Morgan
Kildeudy	Samuel Jones	Pres	Rice Powell
Merthyr	Henry Williams	Ind	Howell Rees
(Caerdydd	John French	Pres	Ei dŷ ei hun)
MYNWY
Lle	Pregethwr.	Enwad	Tŷ.
*Christ Church	—	Ind.	Joana Jones.
*Undy	—	Ind.	Wm. Howell.
*Caerwent	—	Ind.	John Harris (Bell Inn)
Henesant [10][11]	Joshua Lloyd	—	—
*Llandaud	Jeremy Walter	—	—
*Llandasand [10]	Henry Walter	—	Ei dŷ ei hun.
*Casnewydd	John Powell	C	—
Eto	Eto	Ind.	Barbara Williams
Llangua	(Wm. Millman)	(Bapt)	William Richards
Llangybi	Walter Williams	C	Edward Waters.
*Sherenewton	—	C	John Maurice.
Marshfield	(Walter Williams)	Ind.	Jane Reynolds.
*Llangwm	Thomas Quarrell	B	J. R.
Mynyddislwyn	(Watkin Jones)	Ind.	Thomas James.
Eto	Watkin Jones	Ind.	Ei dy ei hun.
Eto	(Eto)	Ind.	Evan Williams.
Aberystruth.	(Walter Williams).	Ind.	Llewelyn Rosser.
Eto	(Eto)	Ind.	John Jones.
Llanwennarth	(Reynold Morgan)	Ind.	John Watkins.
Henllys	(Eto)	Ind.	Margaret Jones.
Bettws	(Eto)	Ind.	Reynold Morgan.
Abergafenni	John Edwards	Bapt	Ei d◊ ei hun.
Eto	(Christopher Price)	Bapt	Ei dŷ ei hun.
Bedwellty	(Thomas Jones)	Bapt	Thos. Jones.
Llandilopertholeu	William Pritchard	Bapt	(Ei dŷ ei hun).
Caldicott	(Watkin Jones)	(C)	James Lewis.
Magor	(Thos. Barnes)	C	Walter Jones.
Eto	—	C	Thos. Barnes.
(Llantrisant	George Robinson	C	George Morgan).
(Eto	Wm. Thomas	Bapt	—)
PENFRO
Lle.	Pregethwr.	Enwad.	Tŷ.
Hwlffordd	Peregrine Phillips	C	Ei dŷ ei hun.
Eto	Eto	C	Richard Naylor.
Cilgerran	Jenkin Jones	C	Ei dŷ ei hun.
TEFALDWYN
Lle.	Pregethwr.	Enwad.	Tŷ.
Bryng	(Wm. Pritchard)	C	John Kynaston.
Trallwm	Hugh Rogers	Pres	Ei dŷ ei hun.
(Eto	Hugh Rogers	Pres.	Dd. Rogers).
(Eto	Hugh Rogers	Pres	Widow Morris.
*Drefnewydd	—	Pres.	Widow Morris.
*Croesoswallt	—	C	Hugh Edwards.
Eto	—	Pres.	Eliza Griffith.
Nant	—	—	Dorothy Gough

Nodiadau

1. Efallai y dylaswn nodi yma fy mod yn gwahaniaethu oddiwrth Mr. Ivor Jones mewn perthynas i leoliad Ty'nycoed. Yn ei lawlyfr ar Hancs Anibyniaeth Sir Gaernarfon, lleola Mr. Ivor Jones y Ty'nycoed hwn yn Llangian a chymydogaeth Abersoch, ar sail y cerfiad ar y garreg fedd lle gelwir John Williams yn "Arwr Llangian." Lleolaf finnau Ty'nycoed yn ymyl Llannor, am y rhesymau canlynol:—
   a. Rhoddwyd trwydded i "John Williams of Tynycoed;" hefyd i dŷ a elwid "Bodwell House att Tynycoed;" hefyd "John Rowlands at his house in Tynycoed."

   b. Mae Bodwell House att Tynycoed" eto'n aros yn ymyl Llannor—ac nis gall amheuaeth fod am leoliad hwnnw.

   c. Mwy naturiol yw tybied mai un ardal oedd Ty'nycoed, gyda thair trwydded i dri thy yn yr ardal, na bod tri thy mewn gwahanol ardaloedd, a'r oll yn dwyn yr un enw Ty'nycoed.

   d. Saif Ty'nycoed, Llannor, yng nghymydogaeth Capel Helyg, cangen o'r achos oedd dan ofal Mr. John Williams.

   Dylaswn ddweyd, gyda llaw, am dŷ John Rowlands fod Mr. Morris yn darllen y llawysgrif yn Swyddfa'r Cofnodion yn "Yin y Cryd" ac yn "Yin y Cred." Tybia Mr. Ivor Jones mai "Ty'n y Caerau" a ddylai fod; tra darllena Dr. Rees. Abertawe, ef yn "Ty'n y Caeau." Tybiaf mai'r darlleniad naturiol i'r ddau yw "Ty'nycoed."
2. "Glimmin" y gelwir y lle hwn yn yr hen lawysgrif. Cytunaf â Dr. Rees mai Glyn a ddylai fod.
3. Mae yr enw hwn wedi poeni llawer arnaf. "Groynby" y darllenir ef gan Dr. Rees, gan Mr. T. E. Morris, a minnau. Ond nid oes ddal ar y llawysgrif am y sillebiaeth na'r sir. Tybiais mai camysgrifiad oedd am naill ai Gwernydd neu Cyfronydd, yn Sir Drefaldwyn. Ond tueddir fi, oddiwrth y cysylltiad à Richard Price, i feddwl mai Glynceiriog, Sir Ddinbych, a ddylai fod. Ysgrifenner Glyn cg. yn frysiog a gallai Sais heddyw, chwaethach dros 200 mlynedd yn ol, ei wneud yn Groynby.
4. Henffroid yw llythyreniad yr hen lawysgrif
5. "Minllynglym" yw dull y clerc Seisnig yn Llundain o ysgrifennu'r enw.
6. Plastoake, Denbighshire," ddywed yr hen lawysgrif. Amlwg oddiwrth y cysylltiad A William Jones mai Plas Teg, Sir Fflint, a feddylir. Gwel y map.
7. Penyrallt. Lleolaf hwn, fel Plas Teg, yn Sir Fflint, ac nid yn Sir Ddinbych.
8. "Erwgogel" y darllena Dr. Rees y lle hwn.
9. Gwn fod Dr. Rees, mewn un amgylchiad yn Sir, Forgannwg, wedi cysylltu enw Watkin Cradock, Anibynnwr, a thrwydded y "Widow Williams," a geilw honno yn Fedyddwraig. Ond tybiaf mai naill ai ei gamgymeriad ef wrth ysgrifennu, neu'r argraffydd wrth gysodi, yw hyn. Nid oes enwad iddi ar restr Mr. T. E. Morris.
10. Dyna sut y sillebir yr enwau yn yr hen lawysgrifau. Nis gallaf wneud gwell nag awgrymu mai Llantrisant y bwriedid iddynt fod.
11. Os gall rhyw ddarllenydd fy ngalluogi i gywiro rhai o'r casgliadau uchod, teimlaf yn dra diolchgar.