Diwygwyr Cymru/Ser y boreu

← Oriau tywyll

Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans

Rhagflaenwyr gwawr Cymru →

PENNOD III.
SER Y BOREU.

Cododd ser y boreu yn ffurfafen hanes crefyddol ein gwlad cyn toriad gwawr gobaith rhyddid. Yn y bennod o'r blaen sylwyd na fuasai'r anghydwelediad rhwng y Llys Brenhinol a'r Protestaniaid, efallai, wedi cyrraedd y fath eithafbwynt oni bae fod cynifer^[1] wedi gorfod treulio blynyddoedd teyrnasiad Mari ar y Cyfandir. Ond yno daethant i gyffyrddiad â, ac o dan ddylanwad Protestaniaeth gryfach, iachach Luther a Calvin. Yr oedd gelyniaeth y rhai hyn i Babyddiaeth yn llawer ffyrnicach nag eiddo Protestaniaid egwan Prydain.

Ac eto, flwyddyn cyn esgyniad Mari i'r orsedd yr oeddent wedi ennill iddynt eu hunain oddefiad o dan y ddeddf yn Germani.

Pan gyrhaeddodd y ffoaduriaid o Brydain i'r Cyfandir, ymgynhullasant at eu gilydd, a chynaliasant gyfarfodydd crefyddol yn eu hiaith eu hunain mewn gwlad estronol. A dyma ddechreuad Ymneillduaeth Lloegr.

Pan ddychwelasant i'w gwlad eu hunain ar esgyniad Elizabeth i'r orsedd, yr oeddent wedi magu mwy o asgwrn cefn nag, o bosibl, a wnaent pe yr arhosent yn eu gwlad eu hunain. Felly disgwylient fwy o ryddid gan Elizabeth nag ydoedd hi yn barod i ganiatau iddynt. Cafodd y Frenhines ei hun mewn safle hynod rhwng y ddwy blaid. Ar y naill law gwrthododd yr Esgobion Pabyddol gadw eu hesgobaethau ar draul cydnabod Penarglwyddiaeth y Teyrn yn lle'r Pab; ac ar y llall gwrthododd yr Esgobion a'r Clerigwyr Protestanaidd ddychwelasant o'r Cyfandir, dderbyn yr esgobaethau hynny ar draul defnyddio y defodau Pabyddol a fynnai Elizabeth eu cadw. Ym mhlith y rhai hyn yr oedd yr enwog Miles Coverdale, cyfieithydd y Beibl i Harri; John Knox (yr hwn drwy rym anhyblyg ei egwyddorion a ddaeth yn frenin anghoronedig Ysgotland); a John Fox, awdwr "Llyfr y Merthyron." Ychydig, os dim, Cymry a gawn eto ym mhlith y dychweledigion hyn yn meddu digon o asgwrn cefn i ddewis yn hytrach ddioddef adfyd am egwyddor na chael mwyniant swydd dros amser.

Yn nyddiau Harri, ac Edward, a Mari, Pabyddiaeth a Phrotestaniaeth oedd y ddau allu gwrthwynebol. Eithr yn awr yr oedd cyfansoddiad y byddinoedd wedi newid i gryn raddau. Protestaniaid y gelwid y ddwy fyddin; ond Protestaniaid swyddogol yn proffesu rhith Protestaniaeth tra yn gwadu ei grym hi, oedd un; a Phrotestaniaid gwirioneddol, yn mynnu cael y peth yn ogystal a'r enw, oedd y llall. O dipyn i beth daeth y Diwygwyr hyn oeddent am buro yr Eglwys, i gael eu galw yn Buritaniaid. Gwrthdystio yn erbyn Pabyddiaeth fel ffug grefydd, a wnai'r Protestaniaid; gwrthdystio yn erbyn ffug-Brotestaniaeth a wnai'r Puritaniaid. Tyfodd Protestaniaeth yn naturiol i fod yn Buritaniaeth; a dadblygodd Puritaniaeth yn yr un modd i fod yn Anghydffurfiaeth,—ac wedi hynny yn Ymneillduaeth. Gwrthwynebu awdurdod y Pab oedd y garreg filltir gyntaf ar daith Protestaniaeth i gyfeiriad Ymneillduaeth; troi ymaith oddiwrth athrawiaethau Pabyddol oedd yr ail; ymwrthod âg arwyddion allanol y ddefodaeth Babyddol oedd y drydedd. Ni fwriadai Harri VIII. fynd yn mhellach na'r garreg gyntaf; dymunai Edward deithio hyd yr ail; chwenychodd Mari fynd yn ol i'r hen lwybr oddiar yr hwn y trodd ei thad; mynnodd Elizabeth fynd fel Harri hyd y garreg filltir gyntaf a dim cam ym mhellach; awyddai'r Puritaniaid weled yr Eglwys yn cyrraedd y drydedd filltir.

Felly cawn yn awr y Llys a'r Esgobion wedi cyrraedd y garreg filltir gyntaf, a'r Puritaniaid wrth y drydedd; ac yn y canol rhwng y ddwy safai corff y bobl heb wybod beth i wneud, a llawer o'r clerigwyr a ddymunent deithio tua'r drydedd, ond a ofnent lid y Frenhines. Ac nid heb achos yr ofnent, canys yr oedd digofaint Elizabeth, pan enynnid ef, yn waeth nag eiddo ei thad na'i chwaer. Wedi pasio Deddf Unffurfiaeth, penododd Ddirprwyaeth i fynnu gweled fod y ddeddf yn cael ei chario allan—ac fel esboniad ar y ddeddf cyhoeddodd nifer o gyfarwyddiadau manwl i'w chlerigwyr a'u deiliaid,^[2] a gwnaed gweddio yn y teulu yn waeth trosedd na meddwi yn y dafarn.

Profodd Elizabeth, fel eraill o'i blaen ac ar ei hol, mai "rhwyddach dweyd 'mynydd' na mynd drosto." Y mae erlid bob amser yn creu rhagrithwyr ac nid credinwyr. Cafodd Elizabeth wrthwynebiad a chymorth gan yr esgobion.^[3] Gwrthwynebent bob diwygiad yn yr Eglwys o du'r Frenhines ac o du y Puritaniaid. Cadwasant hwy, a chorff y clerigwyr, eu swyddi, er yn anghytuno â gwaith Elizabeth. Canlyniad ei gorthrwm hi felly oedd, cau allan y Pabyddion egwyddorol ar y naill law, a'r Puritaniaid egwyddorol ar y llall; felly delid y rhan fwyaf o'r swyddi eglwysig gan ddynion nad oeddent yn meddu egwyddorion dyfnion o gwbl.

O gwmpas cwestiwn y gwisgoedd, yn bennaf, yr ymladdwyd brwydr fawr Puritaniaeth y dyddiau hynny. Y rhai hyn oedd y graig rwystr i'r clerigwyr a ddaethant yn ol o'r Cyfandir wedi marw Mari.^[4] Cofier mai nid yn erbyn y gwisgoedd fel gwisgoedd yr oedd y gwrthwynebiad, eithr yn erbyn y gwisgoedd fel arwyddion allanol o'r egwyddorion Pabyddol oedd mor atgas gan y Diwygwyr hyn.

Gwnaeth gormes Elizabeth Buritaniaeth yn boblogaidd. Digwyddodd yr un peth yn nyddiau Edward. Cafwyd engraifft nodedig yn achos yr Esgob Hooper, yr hwn yn ei esgobaeth ei hun a bregethai ddwy a thair gwaith y dydd i dorfeydd lliosog. Pan wrthododd Miles Coverdale Esgobaeth Exeter gan Elizabeth, trodd allan heb y wisg i bregethu Crist. Tyrrai'r bobl i'w wrandaw, ac yn gyffredin ar nos Sadwrn gyrrent i'w dy er cael gwybod pa le y bwriadai bregethu drannoeth. Yr oedd ei angladd yn un o'r rhai mwyaf a welodd yr oes honno. A'r hyn oedd yn wir am y ddau hyn oedd yn wir am eraill hefyd.

Ond cynhyrfodd gormes Elizabeth wrthwynebiad arall a phellach. Trodd rhai o'r esgobion, yn eu plith Grindal, Esgob Llundain, i'w herbyn, gan estyn pob ffafr a feiddient i'r Puritaniaid.^[5] Cawsant gydymdeimlad y Prif Ysgolion, canys gweithredodd Caergrawnt ar yr hawl oedd ganddi i drwyddedu pregethwyr ac felly pan wrthodai'r Frenhines roi trwydded i bregethwr am ei fod yn Buritan, caffai hwnnw gan y Brifysgol drwydded a roddai iddo hawl i bregethu lle bynnag y medrai gael drws agored.^[6] Cododd Ty'r Cyffredin hefyd mewn gwrthwynebiad.^[7] Mewn gair yr oedd synwyr y wlad o blaid y Diwygwyr, a'r Diwygwyr o blaid diwygiad Eglwysig trwyadl ac nid ffug-ddiwygiad.^[8]

Cafodd gormes Elizabeth ganlyniad arall. Yr oedd y clerigwyr cydwybodol fethent gydffurfio a'i rheolau caethiwus hi, gan mwyaf yn bregethwyr galluog. Pan wrthododd y rhai hyn aberthu eu hegwyddorion er mwyn cadw eu bywiolaethau, cafwyd anhawster i gael personau cymhwys i lenwi eu lle. Penodwyd dynion hollol anghymwys i'r offeiriadaeth—yn grefftwyr, masnachwyr, ac arall. Mewn rhai rhannau o'r wlad nid oedd ond un o bob chwech o'r offeiriaid yn medru pregethu. Yn Llundain nid oedd ond hanner yr Eglwysi lle y cynhelid gwasanaeth pregethu.^[9] Yr oedd cyflwr Cernyw yn waeth fyth.^[10] Gresynus i'r eithaf oedd cyflwr Cymru. Mewn adroddiad swyddogol o eiddo Esgob Rowland Meyrick cawn nad oedd yn holl Esgobaeth Bangor ond dau glerigwr a arferent bregethu.^[11] Allan o 10,000 o blwyfi yn Lloegr a Chymru nid oedd ond 2000 yn meddu clerigwyr a fedrent bregethu. Yr oedd felly 8000 o blwyfi lle na chai'r plwyfolion bregeth gan yr offeiriad o gwbl. Teithiai'r rhai a ddymunent glywed pregeth 12 neu 20 milldir cyn dod o hyd i bregethwr—ac yna dirwyid hwynt bris dafad am beidio mynd i Eglwys y plwyf gartref.

Dyma ynte ganlyniad gormes crefyddol Elizabeth. Delid y bywiolaethau gan mwyaf gan rai na fedrent bregethu; o'r tu allan i'r Eglwysi yr oedd llu o ddysgedigion a fedrent, ond na chaent, bregethu. Dysgedigion galluog, a siaradwyr hyawdl, gan mwyaf oedd Anghydffurfwyr y cyfnod hwn,—a dyma Ser y Boreu i Ymneillduaeth Lloegr. Gwyr anysgedig, os nad anllythrennog, ac heb fedru pregethu, oedd mwyafrif y rhai a ddalient swyddi yn yr Eglwys. Er na chai'r Anghydffurfwyr bregethu yn yr Eglwysi, dygid pregethu ymlaen mewn llawer o fannau, ac yn y mannau hynny yr oedd y pregethwyr (fel y nodwyd eisoes am Miles Coverdale) yn boblogaidd. Cedwid

Dyddiau Ympryd gan Gydffurfwyr ac Anghydffurfwyr fel eu gilydd, ac ar y dyddiau hynny caniateid i'r olaf bregethu, er nad yn yr Eglwysi. Felly, o dipyn i beth, ffurfiwyd nifer of gynulleidfaoedd Anghydffurfiol mewn gwahanol rannau o'r wlad. Ni cheid ond un neu ddwy o'r cyfryw gynulleidfaoedd yng Nghymru.1^[12]

Atebiad Elizabeth i gynnydd digamsyniol Puritaniaeth, oedd gwneud y cadwyni yn dynnach.^[13]Tynnodd yr Esgobion yn 1583 gyfres o Erthyglau manwl a chaethiwus allan." ^[14] Enynnodd y rhai hyn ddigofaint cyffredinol, a gwnaed defnydd mawr o'r wasg, drwy gyhoeddi llyfrau a phamffledau i wrthdystio yn eu herbyn. Yn yr un flwyddyn cafodd Elizabeth gan ei Chyngor i gyhoeddi deg o erthyglau eraill yn anelu yn uniongyrchol at fywyd Anghydffurfiaeth. Yr oeddent yn ddigon craffi ganfod mai'r blaid a allai gael meddiant o'r plant fyddai'r blaid a feddiannai'r bobl yn y genhedlaeth ganlynol. Felly gorchymynwyd i'r Esgobion i holi yn ddyfal ynghylch pob ysgolfeistr yn ei Esgobaeth "modd y gellir symud y cyfryw nad ydynt iach." Cymhwysid y gorchymyn hwn at bob ysgolfeistr, ai cyhoeddus ai preifat. Aed ym mhellach fyth, gan orchymyn i'r Esgobion i holi pa fodd y dygid plant yr Anghydffurfwyr i fyny. Nid yn ddiwrthwynebiad y pasiwyd y rheolau hyn. Gosododd y gwladweinydd galluog Cecil, Arglwydd Burleigh, ei wyneb yn gadarn yn eu herbyn.^[15] Yn cael eu cefnogi ganddo ef tynnodd Ty'r Cyffredin ddeiseb allan yn 1584 yn gwrthdystio yn erbyn gormes yr Esgobion. Atebwyd y ddeiseb mewn ysgrif hir gan yr Archesgob, yn yr hon y dywedai fod "y Ddeiseb yn ymddangos yn tueddu at y cyfryw benrhyddid a diddymiad cyfreithiau, ac yn gymaint perygl, fel nas gellid ei oddef nac yn yr Eglwys na'r Wladwriaeth, fel y bydd nid yn unig yn parhau ond yn ychwanegu at y Sism a'r ymraniad sydd yn ein plith eisoes." Desgrifiai y ddeiseb—yn yr hon ni wnaed ond yn unig geisio amddiffyn hawliau cyffredin y bobl—fel "Deiseb Anuwiol."

Ac yn y ffurfafen dywell yna y llewyrchai goleuni clir Ser Boreu Ymneillduaeth Lloegr—y Puritaniaid y cyfeiriasom atynt eisoes.

Nodiadau

1. Dywedir fod wyth cant o glerigwyr wedi ffoi i'r Cyfandir i ddianc rhag llid Mari.
2. Ym mhlith y cyfryw ceid a ganlyn:—Ni chai clerigwr briodi heb ganiatad ei Esgob a dau Ustus heddwch, ac ni chai Esgob briodi heb ganiatad yr Archesgob a'r Dirprwywyr; anghymeradwyid a chosbid gweddi ddirgel a theuluaidd,—modd y gellid cael pob addolwr o'r tu fewn i furiau'r Eglwys ar yr hon yr oedd hi yn Ben.
3. "The Act of substituting our present Ecclesiastical Establishment for the Popish ones which preceded it was passed with the dissent of all the Bishops, and therefore the style of Lords Spiritual' is omitted throughout the whole."—(Blackstone's Commentaries, Bk. i. Chap. 2, Note.)
4. Dywed Grindal, a wnaed wedi hynny yn Archesgob Caergaint: "Alf the Bishops who had been abroad, on their return dealt with the Queen to let the matter of habits fall." Dywed Hallam: "Except Archbishop Parker, and Cox, Bishop of Ely, all the most eminent Churchmen, such as Jewell, Grindal, Sandys, Nowell, were in favour of leaving off the surplice, and what were called the Popish ceremonies." Hyd yn oed yn y colegau, lle yr arferid gwisgoedd athrofaol, gwrthwynebid y gwisgoedd offeiriadol. Gomeddodd Esgob Hooper osod y wisg am dano wrth gael ei gysegru. Gwrthwynebid y gwisgoedd ar yr un tir gan Latimer, Ridley, Cranmer, Taylor, Philpot, Bradford, ac eraill yn nyddiau Mari.
5. Nid oedd Grindal bob amser yn dal y golygiadau hyn. Pan gafwyd Wm. White, Robt. Hawkins, Thos. Bowland, tri o bregethwyr, a thua cant o'u gwrandawyr, yn euog o gynnal cyfarfodydd heb drwydded yn Llundain, carcharwyd hwynt am flwyddyn. Yn Ionawr, 1569, ar eu rhyddhad ar ol blwyddyn o garchariad, ysgrifena Grindal :—
   "My opinion is that all the Heads of this unhappy faction should be with all expedition sevearely punished as an example to others as people fanaticall and incuerable. . . . And because all Prisoners for any color of religion, be it never so wicked, finde great support and comfort in London, in mine opinion it were not amisse that six of the most desperate of them should be sent to the Common Gaole of Cambridge, six likewise to Oxon, and some of them to othere gaoles hereabout. . . . I commend your good Lordships to Almighty God who ever have you in his blessed keeping.

   "Your Lordships in Christ,

   "EDMUND GRINDALL.

   "From my house at Poles, London,

   the 4 of January, 1569."

   —(The Roger Morrice's MSS., vol. i.)
6. Warner, vol. ii. p. 436
7. Pan yn ystyried cwestiwn Llys yr Uchel Ddirprwyaeth, dywedodd Syr Peter Wentworth yn Nhy'r Cyffredin :—
   "There were but small hopes of a reformation. Banishing the pope and reforming true religion had its beginning from this house, but not from the bishops; few laws for religion had their foundation from them; and I do surely think, before God I speak it, that the bishops were the cause of this doleful message."

   Gyrrwyd Syr Peter i garchar i'r Twr am siarad mor blaen.

   James Morice, a lawyer of considerable eminence, wrote to Lord Burleigh, complaining of his imprisonment. The bishops and ecclesiastical judges were about this time accused in the House of Commons "As Dishonourers of God and her Majestie, violaters and perverters of law and public justice, and ronge doers unto the liberties and freedoms of all her Majestie's subjects by their extorted othes, wrongfull imprisonments, lawlesse subscription, and unjust absolucions Be it so, yet I hope her Majestie and you of her ho. privy counsell, will at lengthe thoroughly consider of these things, least as wher hearetofore we prayed from the tyranny of the Bishop of Rome good Lord deliver us,' we be compelled to say from the tyranny of the clergy of England good Lord deliver us.' Pardon my playne speache, I humbly beseache your honr., for it proceedeth from an upright hart and sound conscience, although in a weake and sycklie bodie; and by God's grace whilest life doth last, I will not be ashamed in good and lawful sorte to stryve for the freedom of conscience, publicke justice, and the liberties of my country."—(Lodge's Illustrations of British History, vol. iii. no. 257.)
8. Dywed Macaulay:—"It cannot be doubted if the general sense of the (Protestant) party had been followed, the work of reform would have been carried on as unsparingly in England as in Scotland."
9. Danfonwyd deiseb o Lundain i'r Senedd yn dweyd:-"That half of their churches were unsupplied with preaching ministers; in the other half, partly by reason of non-residents, partly through the mean qualifications of others, there is scarce a tenth man who makes conscience to wait upon his charge, whereby the Lord's Sabbath is often-times wholly neglected, for the most part miserably mangled, and darkness coming in like an armed man."
10. Danfonwyd deiseb i'r Senedd o Cernyw yn nyddiau Elizabeth, yn yr hon y dywedid—
    "We are 90,000 souls ready to perish for want of the word of God, and though we have 160 churches, to the maintenance of which there is yearly allowed £9200, the greatest part of them are supplied by men who are guilty of the grossest sins, fornicators, adulterers, felons bearing the marks in their hands of the said offences; drunkards, gamesters on the Sabbath Day; many who preach but once a quarter. We have some ministers who labor faithfully in the Lord's husbandry, but these men are not suffered to attend their callings. . . . Nor is it safe for us to go to hear them, for though our own fountains are dried up, yet if we seek the waters of life elsewhere we are cited into the spiritual courts. . . . Therefore from far we come beseeching this honourable house to dispossess these dumb dogs and appoint them faithful ministers who might preach the word without molestation. from any Ecclesiastical Commissioners."
11. Heblaw y ddau a arferent bregethu yr oedd yn yr Esgobaeth amryw a fedrent bregethu. Wele gopi cyflawn o'r rhan yma o'r adroddiad dyddorol hwn, modd y gwelir ym mha ardaloedd y pryd hwnnw y gallai'r offeiriad bregethu:—

    The Names of the Prechers licensed, and do prech.

    PRECHERS

    .

    Mr Robert Evance Prist, Bachelor of Devyintie and Dean of Bangor.

    Thomas Lloyd Prist, Vicar of Llan-gurike (Llan-gurig).

    The names of such as be able to preche, and may do goode.

    In Com. CARNARVAN.

    Mr Edmond Myrike Priest, Archdeacon of Bangor.

    Mr William Roberts Priest, Archdeacon of Meryoneth.

    D. David Owen Priest, Parson of Cryketh (Crickcaith vel Crickieth).

    D. John ap Robert Preiste.

    D. Roger Evance Preiste.

    D. Henry Holland the yonger, Prieste, Vicar of Conwaye.

    D. Morres Powell Prieste, Parson of Llaneithan.

    D. David Moythe Priest, Parson of Llanvair.

    D. Hughe ap David Priest, Vicar of Abereche.

    In Com. ANGLESEY.

    Mr Thomas Bulkeley Parson of Llan Rithland (Llan Rhyddlad).

    Mr Richard Myrian Priest, Parson of Aberfraw.

    Mr William Hughes Priest, Parson of Llandiffnan (Llanddyfnan).

    D. Thomas Johns Priest, Parson of Eglwyffail.

    D. Richard ap Jenn Priest, Parson of Llanallgo.

    D. David Owen Priest, Parson of Trefdraith.

    D. William Powell Priest, Prebendary of Penmynydd.

    D. William ap David Priest, Parson of Llan Saderne.

    D. Lewis ap John Priest, Parson of Llandegvan.

    D. Richard Hughes, Chaplen.

    D. Richard Birkedale Chaplen.

    D. William ap Thomas Chaplen.

    D. John Towen Chaplen.

    D. William Lewis, Chaplen.

    MYRIONETHE.

    Mr. Robert ap Morgan Priest, Parson of Llanaber.

    D. Arthur Hughes Priest, Vicar of Towyn.

    D. Ellis Prichard Priest, Parson of Dolgelle.

    D. Thomas Griffith Priest, Parson of Llanfrothen.

    Mr. John Hughes Priest, Parson of Llangynhaval.

    Sir Fulke Lloyd Priest, Parson of Llangoyfen (Llan Gwyfen).

    D. Griffith Johns Priest, Parson of Llan Elidan.

    D. Hugh Davies Priest, Vicar of Llan Rayder (Llan Rhaidr).

    D. Lewis Gethyn Priest, Vicar of Llanvair and Dyffryn Clwyd..

    RO. BANGOR.—(MSS. Matthei Parker Archiepiscopi Cant. in Biblioth. Coll. Corporis Christie, Cantabr. Miscell. 4.)
12. Pregethid i'r rhai hyn gan yr ychydig Gymry a ddalient drwydded yr Esgob Grindal i bregethu, megys y drwydded a roddwyd i Thomas Llewelyn, yn Rhigos, Sir Forgannwg. Ei ddisgyblion ef ddechreuodd yr achos Ymneillduol ym Merthyr. Cedwid addoliad rheolaidd yn amaethdy Blaencanaid oddeutu'r flwyddyn 1620.
13. O 1562 i 1583 cyhoeddodd y Frenhines Chwe Cyfres wahanol o Erthyglau, y rhai a fynnai hi i'r offeiriaid eu harwyddo. Gwnaed hyn yn dra chyffredin a'r rhai cyntaf, ond teimld fod y lleill mor gaethiwus fel nas gallai hyd yn oed cydwybodau ystwyth y rhai a ymostyngasant iddi ar y dechreu, blygu iddynt. Y canlyniad fu, troi ychwaneg o'r dynion goreu yn yr Eglwys allan o honi.
14. Articles agreed to by the Bishops, exhibited to her Majestie Sept., 1583.
    1. That the Lawes late made against Recusants be put in more due execution considering the benefit that hath grown to the Church thereby where they have been so executed, and the encouragement which they and others do receive by remisse execution thereof.

    2. That all Preaching Reading Catechising, and other such like exercises in private places and families whereunto others do resort being not of the same family be utterly prohibited seeing the same was never permitted as lawfull under any Christian Magistrate but as a manifest signe of Schisme and cause of contention in the Church.

    3. That none be admitted to Preach Read or Catechise in the Church or Elsewhere unlesse he do four times in a year at least, say service and minister the Sacraments according to the Book of Common Prayer. 4. That all Preachers and others in Ecclesiastical Orders do at all times use and wear such kind of Apparel as is presented unto them by the Booke of Advts. and her Majestie's Injunctions.

    5. That none be admitted to Preach and interpret the Scriptures unlesse he be a Priest or Deacon at least admitted thereunto according to the Lawes of the Realme.

    6. That none be permitted to Preach, Read, Catechise, Minister the Sacraments or to execute any other Ecclesiastical function by what authority soever he be admitted thereunto, unlesse he first consent and subscribe to these Articles following before the Ordinary of the Diocese wherein he resideth, &c.

    Then follow eight articles declaring the Queen's Supremacy, the Book of Common Prayer, the Booke of Articles of 1562, be a graduate of a University, &c.—(The Roger Morrice MSS., vol. i. Book 56, pp. 37—39.)
15. Dyma'r modd y cyfiawnhaodd yr Archesgob Whitgift ei hun yng ngwyneb gwrthwynebiad Burleigh:—
    "I am fully persuaded that my manner of proceeding against these kind of men is both Lawfull, usuall and charitable, neither can I devise how otherwise to deale to worke to any good effect. It is the only thing wherein your Lordship and I do differ. Not severity but lenity hath bred this Schisme in the Church. . . The accusation of severity is the least thing I feare."—(The Roger Morrice MSS., vol. i.)