Diwygwyr Cymru/Toriad gwawr yng Nghymru

← Adolygu'r daith

Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans

Y cyfddydd yng Nghymru →

PENNOD VII.
TORIAD GWAWR YNG NGHYMRU.

Er fod goleuni Ymneillduaeth wedi dechreu lledu dros rannau o Loegr, nid oedd y wawr eto wedi torri yng Nghymru. Fely gwelir pennau'r mynyddoedd a'r awyrgylch o'u cwmpas weithiau yn cochi cyn ymddanghosiad yr haul, felly y gwelwn belydrau gwawr Ymneillduaeth Cymru, megys yn cael eu lliwio gan waed John Penry. Ond cymerodd genhedlaeth gyfan, yn agos i hanner canrif, cyn i'r haul ymddangos uwch y gorwel.

Bu farw Elizabeth yn 1603, ac esgynnodd ei nai, Iago VI. o'r Ysgotland (ond a adnabyddir yn well fel lago I. Lloegr) i'r Orsedd. Disgwyliai'r ddwy blaid fawr, y Pabyddion a'r Puritaniaid, lawer oddiwrth Iago. Cofiai'r Pabyddion mai Pabyddes oedd ei fam, Mari Brenhines yr Ysgotiaid,—ac mai am ei Phabyddiaeth mewn gwirionedd y dienyddiwyd hi; a disgwylient y buasai'r mab yn eu ffafrio hwynt er mwyn y fam. Cofiai'r Puritaniaid mai o dan aden a dylanwad John Knox, y cawr—Buritan, y dygwyd Iago i fyny, a hyderent ei fod wedi cael ei drwytho yn, a chan, y ddysgeidiaeth honno. Siomodd Iago'r ddwy blaid fel eu gilydd. Ni fynnai wneud dim â Phabyddiaeth am ddau reswm; carai ei hunan yn ormodol i roi'r awdurdod fel Pen yr Eglwys o'i law i'r Pab; carai ei goron a'i orsedd yn ormodol i'w peryglu trwy ddangos ffafr cyhoeddus at Babyddiaeth, canys gwyddai y buasai Protestaniaeth Lloegr, gyda Phrotestaniaeth cryfach yr Ysgotland o'r tu cefn iddi, yn rhy gadarn erbyn hyn iddo feddwl am ail sefydlu Pabyddiaeth agored. Ar y llaw arall, yr oedd wedi cael ei gadw mor gaeth o dan ddylanwad dysgeidiaeth John Knox, ac wedi gorfod plygu mor hir i awdurdod Presbyteriaeth—a'i gweinidogion—yn yr Ysgotland, fel yr oedd megys plentyn wedi ei ollwng yn rhydd o'r ysgol, yn falch o gael taflu ymaith yr awdurdod hwnnw a phob peth a allai ei ddwyn i'w gof. Rhoddwyd pob help iddo gan Eglwyswyr Pabyddol Lloegr i dorri iau Presbyteriaeth. Yn ei bresenoldeb hanner addolent ef megys Duw.^[1] Yr oedd ei ben yn ddigon ysgafn cynt, ond aeth yr ynfytyn yn ynfytach o dan ddylanwad y fath waseiddiwch.

I'r gwaseiddiwch gwarthus hwn ar ran yr Eglwys, y gellir olrhain llawer o ddiffygion amlycaf teyrnasiad Iago. Daeth yn grediniwr cryf yn yr egwyddor beryglus o "Hawl Dwyfol y Brenin "—hynny yw, mai gosodiad dwyfol oedd brenhiniaeth, ac mai cynrychiolydd Duw ar y ddaear, drwy benodiad dwyfol, yw'r Brenin.

Golyga'r cyfryw egwyddor yn yr Eglwys, awdurdod Pab anffaeledig; golyga mewn gwladweiniaeth, Un-bennaeth y Teyrn; golyga i'r deiliaid, ufudd-dod parod a diwrthwynebiad i bob gorchymyn o eiddo'r Llys, ai Brenhinol ai Eglwysig. Derbynnid felly bob awdurdod yn yr Eglwys ac yn y Wladwriaeth oddiwrth y Brenin. Yr oedd gwrthwynebu'r Esgob, yngolwg Iago, yn gyfystyr a gwrthwynebu'r Brenin, a gwrthwynebu'r Brenin yn golygu gwrthwynebu Duw. Felly golygai Hawl Dwyfol y Brenin hefyd Hawl Dwyfol yr Esgob. Dyma gredo Iago ffol a'i fab anffodus Siarl. Mae effeithiau'r ddysgeidiaeth hon erbyn heddyw wedi cael eu hysgrifennu mewn llythyrennau breision cochion, ar dudalennau hanes ein gwlad. Gwnaeth i Iago ei hun ymddangos fel ynfytyn yngwisg Solomon; arweiniodd ei fab i'r dienyddle yn y Neuadd Wen; gyrrodd y Wladwriaeth i wrthryfel: dymchwelodd yr Eglwys dros dymor, a phlannodd Ymneillduaeth yn barhaol yn y tir. Y gredo hon a gynhyrchodd ddynion mor wahanol a Laud a Baxter yn yr Eglwys, a rhai fel Wentworth a Cromwell yn y Wladwriaeth ac a roddodd i Gymru William Wroth, William Erbury, Walter Cradoc, Vavasor Powel, John Myles, a'r llu disglaer o Ddiwygwyr Cymru a'u canlynasant. Felly o ganol caddug "Hawl Dwyfol y Teyrn" y torrodd gwawr Ymneillduaeth Cymru.

Cymerwn frasolwg ar y modd y darfu i ffolineb Iago weithio allan er lles y wlad yn y diwedd. Yr oedd Puritaniaeth Lloegr yn disgwyl llawer oddiwrth Bresbyteriaeth yr Ysgotland—ac un o'r anhawsderau cyntaf a gyfarfu Iago, oedd dymuniad yr adran Buritanaidd yn Eglwys Loegr, am ddiwygio'r ddefodaeth Eglwysig. Yr oedd y ddwyblaid fawr y soniwyd am danynt. eisoes fel yn bodoli yn yr Eglwys yn nyddiau y Tuduriaid, yn aros hyd deyrnasiad Iago—ond fod yr elfen Buritanaidd yn cryfhau ac yn myned yn fwy hyf o'r naill flwyddyn i'r llall.^[2] Yngwyneb anfoddogrwydd y Puritaniaid, galwodd Iago Gynhadledd Eglwysig a adwaenir fel Cynhadledd Llys Hampton. Amcan hon, meddid, oedd dwyn y pleidiau i gyd-ddealltwriaeth; ei heffaith oedd eu gyrru ymhellach fyth oddiwrth eu gilydd. Ofnai Iago weld y Puritaniaid yn cael eu ffordd, gan y golygai hynny leihad i'w awdurdod unbenaethol ef, canys nid oedd y Puritaniaid mor barod i syrthio i lawr a'i addoli ef ag oedd y blaid Babyddol yn yr Eglwys. Felly ni wysiwyd i'r Gynhadledd ond ychydig o'r Puritaniaid, yn cael eu harwain gan y dysgedig Ddoctor Reynolds; tra y gwahoddwyd naw o Esgobion ac wyth o urddasolion Eglwysig eraill gwrthwynebol iddynt, i'w cyfarfod. Eisteddai Iago fel Llywydd y Gynhadledd o ran enw,—eithr fel mater o ffaith dadleuydd gwrth-Buritanaidd y profodd ei hun yno. Ffug a thwyll o'r dechreu i'r diwedd a fu'r gynhadledd honno. Yr oedd y cyfan wedi cael ei drefnu ymlaen llaw. Gwnaed y pedwar Puritan yn gyff gwawd gan Iago a'r Esgobion. Pan ddadleuent dros ganiatad i'r sawl a ddymunent hynny i beidio defnyddio'r gwisgoedd a dybid yn Babyddol, ac i beidio gwneud arwydd y groes mewn seremoniau, chwythodd y Brenin fygythion gan ddweyd y gorfodai hwynt i gydffurfio, neu ymadael o'r Eglwys.^[3]

Yr unig beth da a ddeilliodd o'r Gynhadledd oedd, ynghyntaf, argraffiad newydd o'r Beibl Seisnig (yr un sydd yn awr yn gyfieithad awdurdodedig Lloegr); ac yn ail, profi i'r Puritaniaid nas gallent ddisgwyl ffafr oddiar law'r brenin. Taerineb Dr. Reynolds a balchder hunanol Iago, a sicrhaodd y Beibl newydd i'r Sais. Chwenychai'r brenin ddangos ei ddysgeidiaeth ynglŷn â'r cyfieithad newydd, ac felly mynnodd ei gael ar waethaf gwrthwynebiad yr esgobion.^[4]

Cyn hir ar ol y Gynhadledd, cynhaliwyd Cymanfa Eglwysig, ac yn honno gwnaed cais pellach ar ran y Puritaniaid—ond yn ofer. Esgob Cymreig er nad Cymro—a ymladdodd yno dros hawliau cydwybod. Dr. Rudd, Esgob Ty Ddewi, oedd Rhybuddiodd y Gymanfa eu bod y gwr da a wnaeth hynny. ar ben y ffordd i yrru allan o'r Eglwys gannoedd o glerigwyr da, selog, a gweithgar.^[5] Rhybuddiodd y Gymanfa ymhellach fod syniadau ac arferion Pabyddol ar gynnydd yn y wlad a'r Eglwys, ac mai gwendid ac nid nerth iddi a fyddai colli gwasanaeth y Puritaniaid. Ond ni thyciai dim. Mynnodd yr esgobion eu ffordd, a glynwyd yn gyndyn wrth y defodau, gan wneuthur Cydffurfiaeth â hwynt yn orfodol ar ran pawb clerigwyr. Dyma, yn ymarferol, Ddeddf Unffurfiaeth Iago I.^[6]

Effaith Deddf Unffurfiaeth Iago, fel eiddo ei fodryb Elizabeth o'i flaen a'i wyr Siarl ar ei ol, oedd, fel y proffwydodd Esgob Ty Ddewi, gyrru llu o'r clerigwyr gonestaf a'r pregethwyr goreu allan o'r Eglwys. Daeth rhai o honynt yn ol yn nyddiau Cromwell, fel y daeth ambell un o erledigion Elizabeth yn ol yn nyddiau Iago.^[7] Ond aeth y mwyafrif o honynt naill ai i wledydd tramor, neu ynte sefydlasant gynulleidfaoedd neu Eglwysi Anghydffurfiol mewn gwahanol rannau o'r wlad, rhai yn agored ac eraill yn ddirgel.^[8] Cymerwyd llawer o honynt i dai boneddigion fel athrawon preifat i'r plant, canys yr oeddent gan mwyaf yn wyr dysgedig. Felly lledaenwyd egwyddorion Anghydffurfiol ymhlith y werin,—a magwyd, erbyn y genhedlaeth nesaf, do o wyr ieuainc cymhwys o ran dysg a safle gymdeithasol, i amddiffyn hawliau gwladol a chrefyddol y genedl. Felly hau y gwynt oedd Iago a Bancroft, a Siarl a Laud gafodd fedi'r corwynt wedyn!

Aeth pethau o ddrwg i waeth. Ceisiodd y brenin adsefydlu Esgobyddiaeth yn lle Presbyteriaeth yn yr Ysgotland. Methodd, am yr un rheswm ag y methodd y Pab yn nheyrnasiad Mari, adfeddiannu Eglwys Loegr. Rhwydd oedd gwneud esgob; anhawdd oedd cael cyflog iddo. Er penodi o Iago dros ddwsin o esgobion yn yr Ysgotland, gwrthododd y pendefigion yno roi i fyny y tiroedd eglwysig yn eu meddiant. Ond yn Lloegr cafodd y brenin a'r esgobion eu ffordd eu hunain am gryn amser. Cafodd gan hyd yn oed y Prifysgolion, Rhydychain a Chaergrawnt, oeddent yn nyddiau Elizabeth wedi ffafru Puritaniaeth, i droi yn erbyn y Diwygwyr. Condemniai Rhydychain eu dysgeidiaeth fel yn cefnogi aflywodraeth. Aeth Caergrawnt ymhellach, gan ddiarddel a chymeryd ymaith urddau colegawl oddiwrth y neb a amheuai athrawiaeth neu ddisgyblaeth yr Eglwys.^[9]

Nid hir y buont cyn sefydlu Llyfr y Chwareuon (yn 1618), yn darparu chwareuon ar y Sul ar ol oedfa'r boreu yn yr Eglwys. Trefnid dawnsio, rhedegfeydd, ymdrechfeydd saethu, chwareu pel, a'r cyffelyb, ynglŷn â'r gwasanaeth crefyddol ymhob eglwys blwyfol drwy'r deyrnas. Gorchymynnwyd i'r offeiriaid ddarllen y gyfraith newydd hon o'r pwlpud ar y Sul. Gwobr am ffyddlondeb ym moddion gras oedd y Chwareuon hyn—canys gwaherddid i na Phabydd na Phuritan, na neb a esgeulusai ei gydgynhulliad yn Eglwys y plwyf, i gael rhan yn y chwareu.

Yr oedd siarad am y bregeth ar ol mynd adref, yn drosedd cosbadwy.^[10] Yr oedd meddwdod yn beth llawer lai gwarthus nag Anghydffurfiaeth.^[11] Ystyrrid hoffi gwrando pregeth, fel nod arbennig Puritaniaeth; ac felly ychydig o fri a osodid yn yr Eglwysi ar bregethu.

Canlynnwyd Bancroft galed yn yr archesgobaeth, ynghyntaf gan Abbott, gwr diniwed na fynnai orthrymu Anghydffurfwyr; ac yntau drachefn gan Laud, yr hwn, cyn hynny, a wnaed yn Esgob Ty Ddewi. Cafodd Ty Ddewi, felly, ymhlith ei hesgobion, Dr. Rudd, amddiffynnydd hawliau cydwybod, a Laud, na fynnai ganiatau yr hawl hwnnw i neb ond y brenin. Gwelodd yntau, fel Whitgift, y pwysigrwydd o gael gafael yn y plant. Gorchymynnodd gynnal math o Ysgolion Sabothol yn yr Eglwysi plwyfol, ar brydnawn Sul, i egwyddori'r plant.^[12]. Eithr nid zel dros addysg a'i cymhellodd, canys pan geisiodd John White, o Henllan,^[13] ynghyda'r Dr. Wm. Gouge, ac eraill, sefydlu athrawon i'r bobl, er fod yr athrawon hynny yn Gydffurfwyr, rhwystrwyd hwynt gan Laud, a gorfu iddynt roi heibio'r cynllun am dymor.

Ond er tywylled y cyfnod hwn, dyma gyfnod lledaeniad y goleuni yn Lloegr, a thoriad y wawr yng Nghymru. Dywedwyd fod llawer o'r tri chant a drowyd allan gan Iago wedi mynd i wledydd tramor. Ymhlith y ffoaduriaid i'r Cyfandir yr oedd dau offeiriad duwiol o'r enw John Robinson a Henry Jacob. Aeth y blaenaf i Leyden yn 1610. Mabwysiadodd syniadau Brown (gwel tud. 59) am ffurflywodraeth eglwysig; ond caniatäi fwy o amrywiaeth barn bersonol o lawer nag a wnai Brown. Casglodd Robinson yn fuan eglwys o dri chant o aelodau yn Leyden. Pan ffodd Jacob i'r Cyfandir, yr oedd yntau wedi ei drwytho â chyffelyb syniadau am ffurflywodraeth ac anibyniaeth eglwysig. Adnabyddid y gyfundrefn a sylfaenwyd gan y ddau hyn, o hynny allan fel Anibyniaeth. Ar ei ddychweliad i Loegr, crynhodd Mr. Jacob gyfeillion o gyffelyb syniadau ag yntau, o'i amgylch; a ffurfiodd, yn 1616, eglwys a ystyrrir fel yr Eglwys Anibynnol ffurfiol gyntaf yn Lloegr.^[14] Wedi ei feddiannu gan ysbryd cenhadol—fel John Wesley a George Whitefield ymhen can mlynedd wedyn —aeth allan i Drefedigaeth Virginia, yn America, er mwyn. lledaenu ei egwyddorion yno; canys erbyn hyn yr oedd miloedd o leygwyr Puritanaidd wedi gorfod gadael eu gwlad.

Mewn cysylltiad â'r ddau enw hyn, Robinson a Jacob, ceir y Tadau Pererinol,—y fintai honno o Buritaniaid cydwybodol a adawsant eu gwlad enedigol yn 1620, ac a sefydlasant Loegr Newydd yng Ngogledd America, lle y plannwyd baner Puritaniaeth, ac y dysgwyd gwers fawr Rhyddid Cydwybod.^[15]

I ddychwelyd am funud at Eglwys Anibynnol Mr. Jacob, cawn yno, fel y cafwyd mewn aml i eglwys arall yng Nghymru a Lloegr ar ol hynny, unoliaeth barn am ffurflywodraeth eglwysig, ac amrywiaeth barn ar bynciau o gredo. Yn yr eglwys honno yr oedd amryw bersonau a gredent mewn bedydd credinwyr yn unig; hynny yw, rhai a elwir yn ein dyddiau ni, yn Fedyddwyr. Cyd-addolent â'r baban—fedyddwyr; cyd-gyfranogent â hwynt yn Swper yr Arglwydd; cyd-weithient â hwynt yn holl waith yr eglwys. Ond fel y daeth eu rhif yn lluosocach, tybient mai gwell fyddai iddynt ymffurfio yn eglwys ar wahan. Caniatawyd llythyrau gollyngdod iddynt,

a Medi 12, 1633, ymffurfiasant yn Eglwys Fedyddiedig, gan gymeryd Mr. John Spilsbury yn weinidog iddynt. A dyma'r eglwys a ystyrrir fel yr Eglwys Fedyddiedig ffurfiol gyntaf yn Lloegr.^[16]

Yr oedd Cymru, hithau, erbyn hyn yn dechreu manteisio ar y deffroad. Yr oedd llu o Gymry, heblaw Roger Williams, ymhlith y gwroniaid a sefydlasant Loegr Newydd yn America. Yr oedd llawer, hefyd, er wedi aros yn yr Hen Wlad—fel y daeth Cymru i gael ei galw o hynny allan—wedi eu trwytho ag egwyddorion Puritaniaeth, er nad oedd hynny agos mor gyffredin yng Nghymru ag ydoedd yn Lloegr. Ond yr Archesgob Laud a blannodd Ymneillduaeth yng Nghymru. oedd Llyfr y Chwareuon wedi mynd i raddau pell yn anghof yn y wlad, ond yn 1633 mynnodd Laud ei ail sefydlu. Erbyn hynny yr oedd, hyd yn oed yng Nghymru, rai offeiriaid yn meddu argyhoeddiadau digon cryfion i wrthod plygu glîn i Baal y Chwareuon. Yn eu plith ceir William Wroth o Lanfaches; William Erbury, ficer Eglwys Fair yng Nghaerdydd, a'i giwrad Walter Cradoc; Marmaduke Matthews, ficer Penmain; a Robert Powel, ficer Llangatwg, ger Castellnedd. Nid oes hanes fod neb mor gydwybodol a hyn yng Ngogledd Cymru y pryd hwnnw. Trowyd y rhai hyn allan o'u bywiolaethau. Ond ni fynnai eu cynulleidfaoedd golli eu gwasanaeth. Ffurfiwyd Eglwysi Ymneillduol yn y cymydogaethau hynny. Y gyntaf o honynt, i gymeryd ffurf Eglwys Ymneillduol, oedd eiddo Llanfaches; ac yma, yn 1639, y sefydlwyd yr Eglwys Anibynnol^[17] gyntaf yng Nghymru.

Nodiadau

1. Syrthiodd Bancroft, Esgob Llundain, a ddaeth wedyn yn Archesgob, ar ei liniau o'i flaen gan lefain:—"Mae fy nghalon yn toddi o'm mewn gan lawenydd fod yr Hollalluog Dduw, o'i fawr drugaredd, wedi rhoddi ini y cyfryw Frenin ar na welwyd o'r blaen er dyddiau Crist!" A'r Archesgob (Whitgift, dienyddwr Penry) yntau a gymerodd i fyny'r ddameg gan ddweyd: Yn ddiamheuol mae eich Mawrhydi yn llefaru megys trwy gymorth arbennig Ysbryd Duw."
2. Cyflwynwyd deiseb i'r brenin wedi cael ei harwyddo gan fil o glerigwyr yn dal golygiadau Puritanaidd. Dywedent yn groew nad oeddent am greu rhwyg yn yr Eglwys Wladol. Ceisient y pethau canlynol: (1) Fod i'r degwm a feddiennid gan leygwyr rheibus, gael ei ddefnyddio at gadw pregethwyr mewn ardaloedd tywyll; (2) Fod clerigwyr anghymwys, neu na breswylient yn eu gweinidogaethau, yn cael eu hatal; (3) Fod caniatad i glerigwyr i gyfarfod a'u gilydd yn achlysurol i ymdrin ar bynciau cysylltiedig a'u gwaith; (4) Na fwrid allan o'r Eglwys y clerigwyr selog hynny a wrthwynebent yn gydwybodol rai o'r defodau a ystyrrid ganddynt yn Babyddol. Hyd yn oed yn nyddiau Elizabeth dywedai Syr Walter Raleigh y gellid cyfrif canlynwyr Brown—h.y. Ymneillduwyr— wrth y miloedd yn Lloegr.
3. Trwy'r Gynhadledd bradychodd y brenin ei elyniaeth anghymodlawn at Buritaniaeth. "Mae Presbyteriaeth," eb efe, "mor anghyson â brenhiniaeth, ag yw Duw a'r diafol." "Heb Esgob—heb frenin," meddai drachefn. (Phenix Britannicus).
   Danodai i'r Puritaniaid eu bod wrth wrthwynebu'r Esgobion "yn dynoethi Crist" (Nuge Antique, i. 181).

   Ac am ddweyd pethau o'r fath y dywedodd yr Archesgob wrtho ei fod yn llefaru drwy ysbrydoliaeth Duw!
4. Dichon mai ynglŷn â'r Beibl yma y gwelir y Brenin Iago ar ei oreu. Ysgrifennodd at Archesgobion Caergaint ac Efrog, ac at y Prifysgolion, yn eu hannog i sicrhau gwasanaeth y dynion mwyaf cymwys. Cymhellai hwynt hefyd i ddefnyddio'r hawl oedd ganddynt i benodi i fywiolaethau Eglwysig, &c., yn y fath fodd ag i sicrhau tâl teilwng i'r cyfieithwyr am eu gwasanaeth (gwel y llythyrau yn y Record Office. Dom. Series, cyf. viii. Rhif 117, cyf. xii. Rhif 73). Ond mynnodd yr Esgobion hwythau gael gwyrdroi geiriau gwreiddiol i ateb eu hamcanion hwy. Er engraifft rhoddir (Act i. 20)"Esgobaeth" (ac nid "swydd") i Judas Iscariot, er mwyn dangos mai " esgobion" oedd yr "Apostolion." Yn yr un modd er mwyn galw adeilad—ac nid y bobl yn eglwys," rhoddir yr enw hwnnw i deml baganaidd (Act. xix. 37). (Sylwer mai "temlau" a ddefnyddir yn y cyfieithad Cymraeg, a "Churches" yn yr un Saesneg).
5. Ni chaniata gofod i mi roi'r anerchiad grymus a thaer yn llawn yma. Wele rai brawddegau o hono:—" Nid mewn gwrthwynebiad (i gynygiad yr Esgobion), ond fel awgrymiad at sicrhau heddwch yr Eglwys, yr wyf yn llefaru hyn. Mae gwahaniaeth rhwng yr hyn sydd gyfreithlon a'r hyn sydd yn llesol; ac mae gwahaniaeth rhwng y rhai a fynnent rwygo'r Eglwys a'r rhai hynny ag sydd yn amheu yn unig ynghylch rhai o'r defodau, ond ydynt yn ddynion dysgedig, myfyrgar, pwyllog, a gonest. Os yw yn well gan y gwyr hyn adael eu bywiolaethau na chydffurfio a'r defodau—er nad wyf yn eu cyfiawnhau yn hynny o beth—gwelwn eisicu eu gwasanaeth hwynt ar yr adeg bresennol pan ddylem fyned law yn llaw yn erbyn y gelyn cyffredin. Os difuddiwn ni (yr esgobion) hwynt, byddwn mewn perygl o gael ein casau i'r eithaf. As os bydd i gynifer cant o Buritaniaid ymadael a'u bywiolaethau, pwy geir yn eu lle? Nis gwn am gynifer o bregethwyr awdurdodol yn yr holl deyrnas heb le. Ond hyd yn oed pe ceid y cyfryw, onid gwell fyddai sefydlu y rhai hynny yn lle yr offeiriaid nad ydynt yn pregethu, yn hytrach nag yn lle y rhai hyn a droir allan o achos cydwybod." (Neal's Hist. Purit., vol. i., pp. 424—427.)
6. Cofied y darllenydd mai Deddf Eglwysig ac nid Deddf Wladol oedd hon o eiddo Iago a'r Esgobion, canys ni ddaeth o flaen y Senedd o gwbl. Yr oedd y rhai wrthodent ufuddhau i hon, yn cyfiawnhau eu gwrthodiad ar y tir nad oedd yn ddeddf Seneddol.
7. Un o'r cyfryw a wasanaetha fel engraifft oedd Arthur Hildersham. Wyr i Syr Jeffrey Pole (pendefig o Gymro, a brawd y Cardinal Pole y soniwyd am dano eisoes, tudal. 18) ydoedd. Etholwyd ef yn nheyrnasiad Elizabeth yn Gymrawd o Goleg y Drindod, Caergrawnt; ond difuddiwyd ef gan yr Archesgob, am wrthod o hono arwyddo'r dadgyffesiad a ganlyn:—
   "I confess here that I have rashly and indiscreetly taken upon me the office and function of a preacher, and have preached abrode neither being admitted into orders neither licensed by any authority and contrary to the orders and laws of the Church of England contrary to the examples of all antiquity in the Primitive Church and contrary to the example and direction of the Apostle in the Acts, and thereby have given great and just offence unto many, and this my rashness I have made grievous and offensive in that I have uttered in my aforesaid sermons and preachings certain impertinent and very unfit speeches for the auditory as moving their minds rather to discontent with the State than leading to any Godly edification for which my presumption and indiscreetness I am very heartily sorry and desire you to bear witness of this my confession and acknowledging of my said offences."

   Cafodd fywoliaeth Ashby de la Zouch. Cymerodd ran yng Nghynhadledd Llys Hampton. Trowyd ef allan o'i fywoliaeth gan Esgob Lincoln am wrthod cydffurfio. Caniatawyd iddo ail bregethu yn 1608. Yn 1611 ataliwyd ef drachefn. Yn 1615 carcharwyd ef—a dirwywyd ef i'r swm of £2000—a'r oll o achos cydwybod.
8. Yn 1609 gwnaethant ymgais ofer i gael caniatad i bregethu a gweinyddu'r ordinhadau i'w cynulleidfaoedd. Danfonasant ddeiseb at y brenin yn ceisio yn daer am hyn, ac am gael bod yn rhydd oddiwrth awdurdod yr Esgobion, tra yn amlygu eu parodrwydd i ymostwng i'r awdurdodau gwladol ymhob dim. Ond ni fynnai'r brenin oddef hynny. "Heb esgob—heb frenin," eb efe. (Gwel Llawysgrifau Roger Morrice, cyf. ii., tudal 619 (2). Hefyd Phenix Britannicus.
9. Strypes Annals iv. 522, 523.
10. Carcharwyd dau foneddwr am adrodd yn y tŷ gartref bennau'r bregeth a glywsant yn yr Eglwys boreu Sul. Amddiffynnwyd hwynt gan gyfreithiwr; carcharwyd yntau am hynny—a bu farw yngharchar. (Cornish Hist. of Noncons., p. 30).
11. Gwysiwyd boneddwr o'r enw Cotton o flaen yr Uchel Ddirprwyaeth. Apeliodd at Iarll Dorset am gyfryngu ar ei ran. Atebodd y pendefig ef mewn llythyr fel hyn:—"Petaech wedi bod yn euog o feddwdod, neu aflendid, neu ryw drosedd llai o'r fath hynny, gallaswn sicrhau pardwn i chwi; ond mae Puritaniaeth ac Anghydffurfiaeth yn bechodau anfaddeuadwy, ac felly gwell i chwi ffoi am eich heinioes." Cymerodd Mr. Cotton y cyngor, a ffodd i'r America, lle y bu farw. "I ysgoi y cyhuddiad o Buritaniaeth," ebe ysgrifennwr o'r cyfnod hwnnw, "yr hyn a ystyrrid yn bechod gwaeth na phechodau blys, aberthai ein duwinyddion gan mwyaf o honynt, mwy o'u hamser i Bacchus nag i Minerva, gan ddenu lleygwyr i'w canlyn i oferedd."—Osberne's Memoirs, 440-443.
12. Neale's Hist. Purits., vol. i., p. 540
13. Wele linellau beddargraff y Cymro hwn a geir yn Eglwys y Deml yn Llundain:—

    "Here lyeth a John, a burning shining light,
    His name, life, actions, all were White!"

14. Yn ol rhai haneswyr, pa fodd bynnag, yr oedd Mr. Henry Jacob yn weinidog ar Eglwys Anibynnol yn Llundain cyn 1610. Ond gan mai yn 1616 y ceir y profion diamheuol cyntaf o fodolaeth yr Eglwys honno fel cymdeithas ffurfiol a chyfundrefnol, dyna'r dyddiad a roddaf uchod i'w ffurfiad. Ar yr un pryd teg yw dweyd, fod profion diamheuol fod Jacob ei hun, mor foreu a'r flwyddyn 1609 yn dal syniadau hanfodol Anibyniaeth am ffurf-lywodraeth eglwysig. (Gwel ei Ddeisyfiad Gostyngedig" at y brenin: To the Right High and Mighty Prince James, by the Grace of God, King of Great Brittaine, France, and Ireland, Defender of the Faith, &c.. The Humble Supplication, &c. 4to, 1609."
    Gellir mynd ymhellach, a dweyd y ceir yn rhai o ysgrifeniadau Mr. Jacob ei hun, a gyhoeddwyd yn 1609, dystiolaeth eglur fod mwy nag un Eglwys Anibynnol yn bodoli cyn y flwyddyn honno. Yn ei "The beginning of Christ's Visible Church," a gyhoeddwyd yn 1609, dadleua nad oes berygl i'r Wladwriaeth oddiwrth fodolaeth yr Eglwysi hynny, "yn gymaint a bod ei rheolaeth a'i hawdurdod yn gyfyngedig o fewn terfynau un gynulleidfa yn unig." Sonia am y gweinidog, neu fugail, ac am y diaconiaid neu henuriaid. Dywed ymhellach, "Mae pob cynulleidfa yn gorff llywodraethol cyflawn ac anibynnol (an entire and independent body politic), wedi ei gynysgaeddu ag awdurdod yn uniongyrchol o dan ac oddiwrth Grist, fel y mae ac y dylai fod, pob gwir Eglwys." Dichon mai dyma'r engraifft gyntaf o'r gair "Anibynnol" yn cael ei ddefnyddio mewn cysylltiad a chyfundrefn Ymneillduol.

    Dylwn eto rybuddio'r darllenydd i gofio, mai am ffurf-lywodraeth Eglwysig yr wyf yn son. Gwelir yn y dyfyniad uchod, hanfod Eglwys Anibynnol. Ond yr oedd y Bedyddwyr hefyd yn hanfodol anibynnol yn cu ffurf—lywodraeth Eglwysig; ac, fel y danghosir eto, yr oedd nifer o Fedyddwyr yn aelodau o Eglwys "Anibynnol" Mr. Jacob.
15. Dylid cofio er mai yn America y rhoddwyd yr egwyddor mewn ymarferiad gyntaf, ei bod yn cael ei dal gan rai yn y wlad hon cyn hynny. Dangosir yn nes ymlaen ei bod, er engraifft, yn cael ei dysgu yng Nghyffes Ffydd y Bedyddwyr, a gyhoeddwyd yn 1611.—B. G. E.
16. Crosby, vol. i., pp. 147—149. Ond mae profion diamheuol o fodolaeth cynulleidfaoedd Bedyddiedig yn Lloegr o leiaf gwarter canrif cyn hyn.
17. Mae cywirdeb hanesyddol yn hawlio dweyd tri pheth mewn cysylltiad a'r eglwys hon, sef (1) Fod ynddi, fel yn Eglwys "Anibynnol" Mr. Jacob (gwel tudal 70) nifer o "Fedyddwyr yn aelodau. (2) Fod y Bedyddwyr yn Eglwys Llanfaches, fel yn Eglwys Mr. Jacob yn Southwark, ymhen rhai blynyddau wedi gofyn am, a chael gollyngdod brawdol, i ffurfio Eglwys Fedyddiedig, ar ol bod yn cyd-addoli dros ugain mlynedd. (3) Fod Eglwys Llanfaches, fel Eglwys Southwark, wedi dod i gael ei hystyried fel yn perthyn i'r Enwad Anibynnol. Sylwer ar y cyfatebiaeth felly rhwng yr Eglwys "Anibynnol" gyntaf yn Lloegr, a'r un gyntaf yng Nghymru.