Diwygwyr Cymru/Y dechreu a'r diwedd

← Brwydr rhyddid i'r athraw a'r pregethwr

Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans

Rhestr Nawdd-warantwyr →

PENNOD XXIV.
Y DECHREU A'R DIWEDD.

Yn ymarferol mae'r gorchwyl a osodwyd o'm blaen wedi cael ei gyflawni. Danghoswyd yn y penodau blaenorol ddechreuad egwan y gwahanol enwadau Ymneillduol; y modd y cynyddasant yn raddol gan fyned ymlaen o nerth i nerth; a'r cysylltiad anwahanadwy a fodolai rhwng eu buddiannau crefyddol, a'u hawliau dinesig a gwleidyddol, o'u dechreuad cyntaf fel cyfundrefnau crefyddol. O'u hanfodd yr ymwahanasant, y naill ar ol y llall, oddiwrth yr Eglwys; wedi dod allan o honi, synnu a wnaethant oll pa fodd yr arosasant gyhyd ynddi. Ymneillduo wnaeth rhai o'r enwadau, cael eu troi dros y drws wnaeth eraill. Yn eu cychwyniad, perthynent yn agos iawn i'w gilydd, mor agos fel mai anhawdd yw eu gwahaniaethu. Erbyn hyn gwelir y pedwar enwad wedi tyfu i faintioli, yn feddiannol ar wahanfodaeth amlwg, yn teithio ymlaen ar linellau cyfochrog, gan bob un o honynt amcan gwahanol i'w fodolaeth, ac i bob un o honynt genhadaeth wahanol yn y byd. Ac eto, mewn llawer ystyr, pedwarawd mewn unoliaeth ydynt,—ac yn eu hunoliaeth, fel yn eu gwahanfodaeth, yn cyflawni eu cenhadaethau arbennig a chyffredinol yn y byd.

Er na fwriadwyd, yn y gyfrol hon, i wneud mwy nag olrhain cychwyniad yr holl enwadau, a hanes y ddau frawd hynaf hyd nes y daeth y ddau frawd ieuengaf yn ddigon cryf i sefyll wrth eu hochr, nid allan o le fydd rhoi rhai ffeithiau am danynt am ychydig amser wedi i'r Deffroad Mawr, a roddodd fodolaeth i ddau o honynt, gyfnewid o fod yn ffaith bresennol i fod yn ddim ond adgof o'r hyn a fu.

Cyn y Deffroad mawr ni cheid, fel rheol, mewn gwasanaeth Ymneillduol, ond dwy bregeth ar y Sul, a dim cyfarfodydd yn yr wythnos. Yn wir, ni cheid ond un bregeth, a honno ar foreu Sul,—ond parhâi honno yn aml am dair neu bedair awr. Danghoswyd ar y cyntaf wrthwynebiad cryf i gynnal oedfaon ar nos Sul, yn enwedig yn y wlad, gan y tybid fod hynny'n milwrio yn erbyn crefydd deuluaidd, drwy dynnu'r bobl ieuainc o'r tai ar nos Sul, pan ddylasent fod adref yn astudio Gair Duw, neu yn gwrando ar y pen teulu, neu arall, yn ei esbonio. yn aml am dair neu bedair awr. Danghoswyd ar y cyntaf wrthwynebiad cryf i gynnal oedfaon ar nos Sul, yn enwedig yn y wlad, gan y tybid fod hynny'n milwrio yn erbyn crefydd deuluaidd, drwy dynnu'r bobl ieuainc o'r tai ar nos Sul, pan ddylasent fod adref yn astudio Gair Duw, neu yn gwrando ar y pen teulu, neu arall, yn ei esbonio.

Yr oedd y gweinidog Ymneillduol gynt yn fwy o fugail nag yw llawer o'i olynwyr heddyw. Er fod cylch ei weinidogaeth yn aml yn cymeryd i fewn nifer o blwyfi, ac weithiau y rhan fwyaf o sir, ymwelai yn gyson a rheolaidd â phob teulu a berthynai i'w braidd. Ymhlith ei ddyledswyddau, ni chyfrifid dim yn bwysicach nag ymweled â'r claf a'r cystuddiol. Rhwydd deall pa fodd yr enillai dynion felly ddylanwad yn eu cynulleidfaoedd.

Ystyrrid egwyddori'r ieuenctyd yn fater pwysig, ac fel rheol gofelid am dano ymhob eglwys Ymneillduol. Yn hyn o beth efelychid hwynt gan y Methodistiaid, y rhai yn dra boreu a wnaethant "gateceisio" yn rhan bwysig o waith eu Seiadau. Cyfrifa'r hen arferiad, a fodolai cyn hynny, am y ffaith fod Williams Pantycelyn, ac eraill o'r Arolygwyr Methodistaidd, yn canmol Seiadau a gynhwysent elfen gref o Ddisenters, fel rhai "goleu yn yr Ysgrythyrau."

Am arddull y pregethu, esboniadol, ac athrawiaethol, ydoedd, i raddau helaeth iawn, Dynion dysgedig, gan mwyaf, oedd yr hen dô o weinidogion Ymneillduol; a daeth yn arferiad tra chyffredin, ac nid hollol anaturiol, yn eu plith, i ysgrifennu eu pregethau yn llawn, a'u darllen yn hytrach na'u pregethu. Canfyddir tuedd gyffelyb, gyda chanlyniadau cyffelyb, mewn dosbarth o bregethwyr yn yr oes bresennol. Pan ddaeth y Methodistiaid, a'u dull mwy tanllyd, gan bregethu heb bapur, a'r geiriau yn dod yn ffrwd eiriasboeth o fynwes yn llawn o dân zel, nid rhyfedd i'r werin gael eu cyffroi yn ddirfawr. Ymaflodd y tân newydd yn rhai o'r hen bregethwyr, a dechreuasant hwythau bregethu heb bapur—ac yn y man galwyd hwynt yn Fethodistiaid!

Danghoswyd ar y dechreu, yn enwedig ymhlith y Bedyddwyr, fwy o wrthwynebiad i wneyd canu yn rhan o'r addoliad cyhoeddus, na hyd yn oed i'r oedfaon nos Sul. Achosodd yr arferiad ddadl frwd, a chyhoedd—wyd llyfrau a phamffledau o'r ddau tu. Yn raddol y gweithiodd yr arferiad ei ffordd i boblogrwydd. Dechreuwyd trwy ganu emyn ymad—awol ar ddiwedd gwasanaeth y Cymun yn unig; yna estynnwyd yr arferiad i Gyfarfodydd Diolchgarwch; ac o dipyn i beth i holl gyfarfodydd y cysegr. Gellir amgyffred, felly, maint y cyfnewidiad a ddygwyd i mewn gan boethder ac arferion newydd y Diwygiad. Effeithiodd hwnnw'n ddaionus ar yr Ymneillduwyr drwy daflu mwy o yni a zel i'r gwasanaeth; tra'r effeithiodd Ymneillduaeth yn llesol ar y Methodistaeth a dyfodd allan o'r Diwygiad, drwy ddangos y pwysigrwydd o gael sylfaen gadarn, elfen o sefydlogrwydd, a gweinidogaeth barhaol os teithiol, i'w cyfundrefnaeth.

Danghoswyd eisoes, ac eglurir ymhellach yn y Mapiau a'r Dangosluniau, y modd y cynhyddodd y gwahanol enwadau o gyfnod i gyfnod. Mae yn deilwng o sylw, fod profion diamheuol fod Ymneillduaeth, tra yn sefydlog yn Lloegr o adeg pasio Deddf Goddefiad hyd nes y torrodd y Diwygiad allan yn 1739, wedi mynd ar gynnydd amlwg a chyson yng Nghymru. Casglodd y Parch. Josiah Thompson ystadegaeth Ymneillduaeth yn 1773, at amcanion arbennig y frwydr a ddesgrifiwyd yn y bennod ddiweddaf. Ni chaniata gofod imi roi'r manylion yma, ond cawn restr o'r Eglwysi a rhif yr aelodau yn llawn ganddo am Sir Fynwy a Sir Gaerfyrddin, tra'r ystadegau'n anghyflawn yn y lleill.

Ym Mynwy rhifai cynulleidfaoedd arferol (those that usually attend) Capeli'r Bedyddwyr 2600, Anibynwyr 2400,^[1] Cyfanrif 5000.

Yng Nghaerfyrddin eto, Bedyddwyr 1500; Anibynwyr 7340; cyfanrif 8840; yn gwneud cyfanrif y ddwy sir yn 13,840, neu dros ddwbl cyfanrif holl aelodau'r Seiadau Methodistaidd o 1742 hyd 1752.

Danghoswyd eisoes y modd yr oedd y Bedyddwyr wedi gweithio yn gyfundrefnol drwy eu Cymanfa. Nid oes gennym hanes o weithrediadau Cymanfaoedd yr Anibynwyr, ond mae gennym sicrwydd hanesyddol fod y gweinidogion Anibynnol, yn gynnar yn y 18fed ganrif, wedi sefydlu Cwrdd Chwarter rheolaidd mewn amryw rannau o Gymru.^[2] Am fanylion eraill am gynnydd yr enwad, gwel y Mapiau a'r Dangosluniau. Am y Bedyddwyr, mae gennym ystadegaeth fanylach.

Cyfyngwyd eu gweithrediadau ar y cyntaf i'r De. Dechreuasant feddiannu'r Gogledd yn 1779, ac o'r flwyddyn honno ymlaen mae eu cynnydd yn y Gogledd yn amlwg iawn. Ar y dechreu, fel y gwelwyd, boddlonwyd ar un Gymanfa Gyffredinol i Gymru. Yna rhanwyd hi yn ddwy, ac wedyn yn dair, tra erbyn 1805 yr oeddynt mor lluosog yn y Gogledd nes y ffurfiwyd tair Cymanfa i'r Gogledd yn unig. O 1790 hyd 1799, derbyniwyd drwy fedydd yn unig 5359, neu yn agos cynifer a holl aelodau holl Seiadau Methodistaidd Harris a Rowlands a ffurfiwyd mewn deng mlynedd yng ngwres mwyaf y Diwygiad. O 1800 hyd 1810 bedyddiwyd 7438; o 1810 hyd 1820, 8839; ac o 1820 hyd 1830, 16,222.

Ceir cyffelyb ffeithiau dyddorol am y Methodistiaid. Dylid cofio, yn y cysylltiad hwn, ddau neu dri o bethau.

1. Fod yr elfen Ymneillduol yn y Gymdeithasfa, o ran ei haelodaeth, yn raddol yn lleihau, a'r elfen Eglwysig ynddi yn cynhyddu, mewn rhifedi, fel y pellheid oddiwrth y Diwygiad cyntaf.

2. Fel canlyniad, o bosibl, i hynny, yr oedd y Gymdeithasfa yn myned yn fwy offeiriadol.

3. Ond er mai Eglwysig ac Offeiriadol oedd yr aelodaeth, Ymneillduol oedd yr egwyddor a enillai nerth o'i mewn.

Tuedd naturiol y galluoedd o'i mewn, felly, oedd gwthio'r Gymdeithasfa yn raddol, ond sicr, i gyfeiriad Ymneillduaeth. Bodolai'r duedd ynddi o'r cychwyn; dylanwad Harris, a White—field, a Rowlands, a'i rhwystrodd i ufuddhau i'r duedd. Pa fodd y dygwyd y cyfnewidiad oddi amgylch? Gadewch ini weled.

Canlynwyd y tô cyntaf o ddiwygwyr, gan arweinwyr fel Nathaniel Rowlands (mab Seraff Llangeitho); Jones, Llangan; John Williams, Lledrod; John Evans. Bala; Thomas Jones, Dinbych, a Thomas Charles, o'r Bala. Dyma Olyniaeth Apostolaidd gwir deilwng.

Yn 1785 y daeth yr olaf a enwyd yn aelod o'r Gymdeithasfa. Nid hir y bu cyn dangos ei fod wedi cael ei eni i fod yn Drefnydd. Enillodd yn fuan safle o ddylanwad yn y corff. Canfyddodd fod tri pheth yn angenrheidiol i lwyddiant dyfodol Methodistiaeth, sef Addysg, Beibl, a Threfn. Ymgeisiodd at y blaenaf drwy sefydlu ei Ysgolion Cylchdeithiol, a'i gyfundrefn o Ysgolion Sul—gan ddangos, ymhob un o'r ddau, graffder meddwl wrth chwilio am ffordd i galon yn ogystal a deall y Cymro, drwy iaith ei fam. Sicrhawyd yr ail drwy'r Feibl Gymdeithas—mudiad, fel Y Diwygiad ei hun, oedd yn gyd-enwadol, ac wedi cael ei gynhyrfu gan awydd i wella'r byd. Graddol y symudwyd at yr olaf.

Yn 1790, yng Nghymdeithasfa'r Bala, y llwyddodd Thomas Charles i ddechreu dwyn trefn o'r tryblith a fodolai cyn hynny.^[3] Yn 1801 cyhoedd—wyd gyntaf y Rheolau Disgyblaethol. Yn 1811 neillduwyd gweini—dogion i weinyddu'r ordinhadau o Fedydd a Swper yr Arglwydd i'r Corff oedd erbyn hyn wedi blino ar gysylltiad ag Eglwys Loegr, ac na fynnai ychwaith ganiatau i'w aelodau "geisio yr un o'r Sacramentau" o ddwylaw gweinidogion Anghydffurfiol. Nid yn unfrydol y gwnaed hyn. Mewn canlyniad i'r cam hwn, a olygai ymneillduad cyfundrefnol oddi—wrth Eglwys Loegr, a dilyn yr esiampl a osododd John Wesley yn ei gyfundrefn yntau flynyddoedd cyn hynny, tynnodd amryw o'r offeiriaid yn ol o'u cysylltiad a'r mudiad. Ond o'r pryd hwnnw allan, nodweddid y Methodistiaid, fel yr enwadau eraill, gan gynnydd mawr ac amlwg.

Yn 1823 cytunwyd ar y Cyffes Ffydd, ac yn 1826 penderfynnwyd ar "Gyfansoddiad" i'r Corff ar y cynllun a dynnwyd ym meddwl Thomas Charles. Drwy y Weithred Gyfansoddiadol gosodwyd y maen clo ar yr adeiladwaith oedd Thomas Charles wedi bod yn ddyfal godi, carreg wrth garreg, am ddeugain mlynedd. Ie! Dyma wir a theilwng Dad Methodistiaeth Cymru!

Am y Wesleyaid, cyfeiriwyd eisoes at eu cynnydd cyflym hwy wedi sefydlu'r Dalaeth Gymreig yn 1800. Pa wedd bynnag yr edrychwn ar eu hanes, gwelwn fod eu cynnydd, yn nechreu'r 19fed ganrif, wedi bod yn eithriadol o gyflym.

Gan gymeryd, felly, olwg gyffredinol ar yr holl enwadau, os mesurir eu llafur a'u llwyddiant wrth y ffrwyth allanol, canfyddadwy mewn rhifedi achosion, nifer capeli, ychwanegiad aelodau, gweithgarwch cyffredinol, dylanwad ar arferion cymdeithasol a moesoldeb cyhoeddus,—yna, mae'n amlwg, mai yn niwedd y 18fed ganrif, yn hytrach nag yn ei hanner cyntaf, y cymerodd Y Gwir Ddiwygiad le yng Nghymru.

Nodweddwyd chwarter cyntaf y 19fed ganrif, gan waith yr Eglwysi mawrion yn dechreu torri i fyny; nid mewn ymryson nac anghydfod, ond mewn cariad ac ysbryd gwaith, fel ag i wneud pob cangen ei hun yn llawen fam plant, ac yn ganolbwynt cylch o weithgarwch crefyddol ac o ddylanwad iachusol.

Mae hanes yr Enwadau Anghydffurfiol o'r pryd hwnnw ymlaen, yn rhy hysbys i alw am ei adrodd yma.

Ond gall Cymru Ymneillduol heddyw ddysgu gwersi mawr a phwysig o hanes Y Tadau yn yr oesoedd gynt. Os oes un wers yn amlycach nag eraill yn hanes pob enwad, yn hanes dechreuad y Bedyddwyr a'r Anibynwyr, yn ogystal ag yn hanes Diwygiad y 18fed ganrif, hyn ydyw,—mai pan wisga Ymneillduaeth y wedd ymosodol, y mae yn ennill nerth a dylanwad yn y tir. Nid oes gynnydd wedi bod erioed i Ymneillduaeth amddiffynnol; ond pan ddaw allan yn enw ei Duw yn allu ymosodol, mae yn gyrru byddinoedd yr estroniaid i gilio.

Tybed ai hyn yw cenadwri mawr Ymneillduaeth y gorffennol at Ymneillduwyr yr Ugeinfed Ganrif? Yr oedd i'n Tadau eu gwendidau a'u diffygion. Ond yr oedd iddynt, hefyd, rinweddau y byddai yn dda ini eu meddu heddyw. Am y Tadau, gallwn ddweyd eto heddyw, nid yn unig " Ffydd y rhai dilynwch," ond hefyd, "gweithredoedd nerthol y rhai efelychwch!"

Ydynt! Mae'r Tadau wedi mynd, ond mae eu gwaith yn aros,—ac erys byth yn gofgolofn o anrhydedd i'w duwiolfrydedd, i'w cydwybodolrwydd, ac i'w dewrder. I ninnau gadawsant etifeddiaeth deg, o ryddid gwladol a chrefyddol, a bwrcaswyd ini gan waed y rhai y ceisiwyd darlunio rhan o'u llafur yn y gyfrol hon. Pa beth a wnawn a'r etifeddiaeth hon? Pa gyfrif a roddwn o'n goruchwyliaeth pan ofynnir hi eto oddiar ein dwylaw? Atebed ein gweithredoedd.

DIWEDD.

1. Ymhlith yr Eglwysi "Anibynnol" a nodir yn y rhestri swyddogol hyn, cawn enwau Mynyddislwyn, a'r New Inn, ym Mynwy, a'r Groeswen, ym Morgannwg, a hawlir gan awdwr Y Tadau Methodistaidd fel Eglwysi'r Methodistiaid.—B. G. E.
2. A Vindication of the Conduct of the Associated Ministers in Wales, 1771
3. Cyffes Ffydd. Adran Hanes.