Diwygwyr Cymru/Y diwygiad cyffredinol

← Cysylltiadau'r Deffroad yng Nghymru

Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans

Whitefield a'r diwygiad yng Nghymru →

PENNOD XIX.
Y DIWYGIAD CYFFREDINOL.

Dywedwyd eisoes mai cyffredinol ac nid lleol nac enwadol oedd y Diwygiad Mawr. Tywalltwyd Ysbryd yr Arglwydd os nad ar bob cnawd, o leiaf ar bob gwlad. Ac yr oedd y tywalltiadau yma mor agos gydamserol, fel y rhaid ini edrych arnynt fel i raddau pell, yn eu cychwyniad cyntaf, yn anibynnol y naill ar y llall. Wedi'r cychwyniad, pan ddaeth y naill wlad i wybod beth oedd wedi ac yn cael ei wneud yn y llall, daeth elfen o gydgysylltiad rhwng y cyfryngau i fewn i'r gwaith. Danghoswyd yn y ddwy bennod ddiweddaf beth oedd cysylltiadau cyffredinol Y Deffroad yn Lloegr, a pha beth oeddent yng Nghymru. Gwelwyd fod dylanwadau ar waith yn paratoi ar gyfer yr ymweliad nerthol hwn, ymhell cyn i hyd yn oed ddafnau cyntaf y gafod ddisgyn. A'r hyn a wnaeth Edmund Jones a Miles Harry, Phylip Pugh ac Enoch Francis, Lewis Rees a Caleb Evans, Griffith Jones a Howell Davies, yng Nghymru, hynny hefyd a wnaeth dynion Duw mewn gwledydd eraill, i baratoi ffordd yr Arglwydd erbyn dydd ymweliad ei Ysbryd Ef. Yn Lloegr yr oedd Watts a Doddridge, Calamy a Neal, Lardner a Chandlers, Bradbury a Bennett, Matthew Henry a Daniel Williams, ac enwogion eraill yn gweithio'n ddiwyd a ffyddlon yng ngwinllan eu Harglwydd a'r naill a'r llall ar adegau yn teimlo presenoldeb Ysbryd y Peth Byw yn eu cynulleidfaoedd. Ond nid oedd y tywalltiad mawr eto—ac nid hwynt hwy oedd y cyfryngau amlycaf pan ddaeth y tywalltiad.

Ar y Cyfandir Zinzendorf a'i Forafiaid gyneuodd y tân ac a'i chwythodd yn fflam. Yn yr Ysgotland, Erskine a Robe at ddeffrodd gydwybodau crefyddwyr cysglyd. Yn yr America Jonathan Edwards a drodd feddyliau'r bobl oddiwrth wagedd, Yng Nghymru Howell Harris, Daniel Rowlands, a Howell Davies a ysgydwasant y wlad, yn grefyddwyr ac yn rhai digrefydd, i sefyll ac edrych yngwyneb Cyfrifoldeb dyn a Gofynion Duw. Yn Lloegr, George Whitefield a John Wesley yw'r ddau ffigiwr mawr sy'n sefyll i fyny fel yr Wyddfa a Chader Idris yn amlwg ymhlith y mynyddoedd. Nid yw hyn yn golygu nad oedd eraill yn gwneud gwaith pwysig, ac, o bosibl, amhrisiadwy ac anfesuradwy, i hyrwyddo'r diwygiad ym mlaen. Ond dyma'r dynion sy'n sefyll allan yn amlwg yn llygad y cyhoedd. Wedi dechreu'r gwaith mawr daeth Wesley a Whitefield yn amlycach na neb arall, fel trefnwyr ac arweinwyr y mudiad oedd â'i amcan i achub eneidiau yn hytrach nag i ffurfio sect. Ac nis gellir edrych ar waith y ddau ddyn hyn, heb deimlo yn argyhoeddedig fod rhyw Allu a Dylanwad o'r tu allan iddynt eu hunain, yn trefnu eu llwybrau iddynt. Nid ar hyd y llwybrau y mynnent hwy gerdded y rhodiasant; nid y pethau a fwriadent hwy a gyflawnasant; gwasgwyd, gorfodwyd hwynt, i wneud yr hyn na ddaeth i'w bryd erioed i feddwl am ei wneuthur.

Yn Eglwys Loegr y dymunent aros,—ond ni fynnai hi eu cadw. Ei gwasanaethu hi fel llawforwyn yr Arglwydd, oedd eu hamcan—ond gwrthodwyd eu gwasanaeth. Pan fynnent hwy wasgu eu gwasanaeth arni, trowyd hwynt eill dau dros y drws.

Cyn i Wesley fynd i'r America, yr oedd yn boblogaidd yn yr Eglwys, a'i phwlpudau bob amser yn agored iddo. Pan ddychwelodd, cauwyd yr Eglwysi i'w erbyn, a gwaherddid eu pwlpudau iddo. Yr un hefyd a fu profiad Whitefield. Efe oedd arwr mawr y dydd yn Lloegr, cyn cychwyn o hono i Georgia i gymeryd i fyny yno y gwaith y galwodd Wesley ef ato. Yr oedd yr Esgob Benson wedi torri ar ei reol gyffredin, drwy roddi urddau clerigol iddo cyn cyrraedd o hono yr oedran arferol at hynny. Pan aeth o Bryste i Lundain nid oedd yn y brifddinas adeilad digon mawr i gynnwys y tyrfaoedd a ddymunent ei wrandaw. Pan ddaeth gyntaf yn ol o Georgia yn niwedd 1738, croesawid ef gan Esgob Llundain ac Archesgob Caergaint; ac yr oedd drws a phwlpud pob Eglwys yn Llundain yn agored led y pen iddo. Ond cyn pen nemawr ddyddiau daeth tro ar fyd. Oerodd y teimladau cynnes croesawus; caledodd y calonnau a ymddanghosent ar y cyntaf yn dyner, a chauwyd y rhan fwyaf o'r Eglwysi yn ei erbyn ef, fel y cauwyd hwynt o'r blaen yn erbyn Wesley. Petae'r ddau wedi boddloni gweithio ar yr hen linellau, a symud ar hyd yr hen lwybrau, caent aros yn yr Eglwys, a gweithio o'i mewn, ac ond odid na fuasai'r ddau wedi cael dyrchafiad i swyddi uchel ynddi. Ond yr oedd gwin newydd eu zel a'u hefengyl hwy, yn rhy gryf i hen gostrelau Eglwys Loegr; a rhaid oedd naill ai dryllio'r hen gostrel, neu fwrw'r gwin newydd allan o honi.—A hynny a wnaed. Dyma yn ddiameu un o'r blotiau duaf ar hanes Eglwys Loegr, ac un o'r camgymeriadau mwyaf a wnaeth erioed. Ailadroddwyd yr un hanes yn hollol yng Nghymru ynglŷn â Daniel Rowlands a Williams, Pantycelyn. Llwyddodd Griffith Jones a Howell Davies i gadw eu lle—ond nid heb drafferth. Yr oedd yr un ysbryd ag a yrrodd William Wroth, a William Erbury, a Walter Cradoc i baratoi lle i'r Ddwy Fil, ac a dywalltodd waed John Penry i gadarnhau sylfaen Ymneillduaeth Cymru, yn aros yn fyw, yn rymus, ac yn weithgar, yn nyddiau Wesley a Whitefield, a Daniel Rowlands a Williams, Pantycelyn. Sefydlodd gormes Elizabeth a'r Stuardiaid, yr enwadau Anibynnol a Bedyddiedig; plannodd culni Eglwysig dyddiau Wesley a Whitefield, yr enwadau Methodistaidd, Wesleyaidd a Chalfinaidd, o'r rhai y torrodd allan wedi hynny yr enwadau Methodistaidd eraill a geir heddyw dros wyneb y ddaear.

Rhaid ini edrych ymhellach i hanes y Diwygwyr yng Nghymru a Lloegr am esboniad ar ymddygiad yr Eglwys tuag atynt. Hyd ddiwedd 1738, cofier, yr oedd Wesley a Whitefield wedi gweithredu yn hollol gyson â ffurfiau allanol Eglwys Loegr. Nid oeddent, o leiaf yn ffurf eu gwasanaeth grefyddol, wedi troseddu dim ar arferion traddodiadol y Sefydliad Gwladol. Ond yr oeddent wedi beiddio ymadael oddi—wrth yr hen lwybrau arferedig. I offeiriaid Eglwys Loegr, ac i raddau llai i rai o'r gweinidogion Ymneillduol yn Lloegr, yr oedd yr offeiriadaeth a'r weinidogaeth wedi dod i gael eu hystyried yn swyddi galwedigaethol, yn hytrach nag yn Alwedigaeth Santaidd "—mor bell, o leiaf, ag oedd a fynnai eu cyflawniad hwy o ddyledswyddau'r alwedigaeth. Tybient tra y cyflawnent y dyledswyddau ffurfiol cyhoeddus, eu bod yn gwneud popeth a allesid ddisgwyl iddynt wneud—am y cyflogau a dderbynient; ac, fel y gwelwyd (tud. 206), nid oedd pawb o honynt yn meddwl fod galw arnynt i wneud hyd yn oed hynny! Yr oedd eithriadau disglaer, mae'n wir, ymhlith yr Eglwys a'r Ymneillduwyr yn Lloegr, ac yr oedd yr eithriadau hynny yn lliosocach fyth yng Nghymru. Ebe Whitefield, am ei ymweliad cyntaf â Chymru:—

"Mae Cymru wedi cael ei pharatoi yn odidog ragorol at Efengyl Crist. Mae ganddynt amryw oleuadau disglaer yn llewyrchu ymhlith yr Ymneillduwyr a'r Eglwyswyr."

Anhawdd fuasai cael dynion mwy duwiolfrydig, mwy ymgyflwynedig, ac yn meddu syniadau uwch am natur yr Alwedigaeth Nefol, er engraifft, na'r dynion da a enwyd yn nechreu'r bennod hon. Ac yr oedd llawer o gyffelyb ysbryd iddynt hwy. Ond yn Eglwys Loegr yn arbennig, edrychai mwyafrif mawr y clerigwyr gydag anghymeradwyaeth ar y sawl a fynnent daflu zel neu ddifrifoldeb mwy na'r cyffredin i'w gwaith.

A hyn a wnai'r Diwygwyr yn ddieithriad. Pregethent yr hen bregethau gyda'r fath angerddolrwydd nes yr ymddanghosai i lawer fel Efengyl newydd—ac o'i chymharu a'r Efengyl fel y'i pregethid o fwyafrif pwlpudau'r Eglwys, Efengyl newydd ydoedd mewn gwirionedd. Yr oedd yr adenedigiaeth wedi cael ei ddysgu fel athrawiaeth sych o'r pwlpudau ar hyd y blynyddoedd, ond yr oedd cymaint o wahaniaeth rhwng athrawiaeth yr adenedigaeth fel y'i pregethid yn yr Eglwysi, ag ydoedd fel y'i pregethid gan y Diwygwyr, ag sydd rhwng delw pren a dyn llawn bywyd. Gwnaed yr adenedigaeth a chyfiawnhad trwy ffydd, yn ffeithiau byw, hanfodol i gadwedigaeth pob dyn, ac nid y ddamcaniaeth athrawiaethol anatyniadol a ymddanghosai ym mhregethau mwyafrif Clerigwyr yr oes. Yr oedd y gwahaniaeth rhwng y ddwy Efengyl, neu i fod yn llythrennol gywir, rhwng y ddau ddull o bregethu yr un Efengyl, hyd yn oed pan gyfyngid y pregethiad o honi i bwlpudau'r Eglwys, yn ddigon amlwg i dynnu sylw, ac i beri i ddynion ystyriol gymharu'r Offeiriad a'r Diwygiwr, y Gwas Cyflog a'r Gwir Fugail, a'u gilydd;—ac yr oedd y Gwas Cyflog yn ddigon call i weled pa un o'r ddau a ddioddefai oddiwrth y gymhariaeth, pe y caniateid i'r "penboethiaid" hyn ymyrryd a'u corlannau hwy. Ond er amlyced oedd pan bregethid y ddwy o'r un pwlpud, daeth yn amlycach fyth pan bregethai'r Offeiriad o'r pwlpud a'r Diwygiwr yn y fynwent, y naill yn y Llan a'r llall ar yr heol—ac i hyn y daeth yng nghyflawnder yr amser oedd bellach wrth y drws.

Tua chanol Tachwedd, 1738, daeth Whitefield yn ei ol o'r America. Brysiodd Wesley i Lundain i gyfarfod ei gyfaill a'i ddisgybl. Gweddus yw dweyd yma fod cyfeillgarwch yn dal i uno'r ddau o hyd, er fod pynciau athrawiaeth yn tueddu i'w hysgar. Yn hyn o beth gwahaniaethai'r ddau Wesley a Whitefield yn fawr oddiwrth yr arweinwyr yng Nghymru, lle yr ysgarodd cwerylon am byth gyfeillion oes. Parodd gwahaniaeth barn rhwng Arminiaeth Wesley a Chalfiniaeth Whitefield, rwyg barhaol yn y gyfundrefnaeth,—ond ni fu'r rhwyg ond am dymhor byr iawn yn rhy lydan i gyfeillgarwch fwrw pont dros y gagendor. Parhaodd teimladau personol y ddau Wesley a Whitefield at eu gilydd, yn gynnes wedi i'w canlynwyr sefydlu gwersyllfeydd gwahanol ac hyd yn oed gwrthwynebol.

Ond i ddychwelyd at Wesley a Whitefield yn cydgyfarfod. Melus oedd y gyfeillach. Adroddai'r naill wrth y llall y mawrion bethau Duw a wnaeth yr Arglwydd drwyddynt er pan ymadawsant a'u gilydd dair blynedd cynt. Gyda'r frawdoliaeth yn y Seiad yn Fetter Lane, Llundain, treuliwyd aml i awr ddedwydd. Pregethai a chynghorai'r ddau yn y gwahanol Seiadau eraill a geid yn wasgaredig drwy'r brifddinas. Yr oedd yr wythnos olaf o'r flwyddyn 1738 yn wythnos o ymgyflwyniad didor a diflino i waith yr Arglwydd—ac yn baratoad cymhwys at yr ymweliad nerthol oedd ar ddyfod gyda'r flwyddyn newydd.

Cymdeithas Forafaidd oedd Seiad Fetter Lane, ac edrychid arni fel canolbwynt a man cyfarfod y Diwygwyr. Cynhaliwyd yno Gariad-wledd (Love-feast) y noson olaf o'r flwyddyn 1738, ac ynghanol swn llais cân a moliant i'r Arglwydd, y croesawid Gwawr 1739—blwyddyn fawr deheulaw'r Goruchaf! Rhifai'r cynulliad yn agos i dri ugain â deg, gan mwyaf yn Forafiaid, ond gyda hwynt saith o Glerigwyr Efengylaidd Eglwys Loegr, ac yn eu plith John a Charles Wesley a George Whitefield. Yn y cydgymundeb melus, anghofiwyd amser ac anghenion naturiol. Dyma ddywed Wesley ei hun am y digwyddiad:—

"Oddeutu tri o'r gloch yn y boreu, a ni yn parhau mewn gweddi, disgynnodd nerthoedd Duw mewn modd grymus iawn arnom, yn gymaint felly fel y torrai llawer allan i orfoleddu gan faint eu llawenydd, ac y cwympai eraill fel meirw i'r llawr dan bwys y dylanwad. Can gynted ag y daethom atom ein hunain, gan ddadebru o'r parchedig ofn a'r syndod a'n meddiannodd ym mhresenoldeb Ei fawrhydi Ef, torasom allan yn unllais i lefain, Moliannwn Di, O Dduw! Cydnabyddwn mai Tydi yw yr Arglwydd!'"

Mae'n amheus a aeth Whitefield i'r gwely o gwbl y noson honno, canys cawn ef am saith o'r gloch boreu trannoeth, ac o hynny yn ddibaid tan dri o'r gloch y prydnawn, yn derbyn ymwelwyr, y rhai a fynegent iddo pa beth a wnaeth yr Arglwydd i'w heneidiau, neu yn gofyn fel ceidwad carchar Philippi gynt, "Beth sydd raid ini ei wneuthur fel y byddom cadwedig?

Ymhen tridiau wedyn, cyfarfyddodd y saith Clerigwr Efengylaidd mewn cynhadledd i ymgynghori pa beth i wneud yng ngwyneb yr amlygiadau a gawsant o dywalltiad grymus yr Ysbryd Glan. Ebe Whitefield:—

"Parhasom mewn ympryd a gweddi tan dri o'r gloch, ac yna ymadawsom â'n gilydd wedi ein hargyhoeddi fod yr Arglwydd ar wneuthur pethau mawrion yn ein plith."

Yn ystod yr wythnos honno, pregethodd Whitefield bob dydd, gan draddodi hefyd anerchiadau ddwy waith neu dair bob nos. Y Sabath canlynol, Ionawr 7fed, 1739, pregethodd ddwywaith, anerchodd dair o Seiadau gwahanol; ac, ebe fe, "treuliais yr holl noson mewn gweddi a diolch yn Fetter Lane." Trannoeth ysgrifenna:—

"Llun, Ionawr 8fed. Er imi aros i fyny drwy'r nos neithiwr, cariodd yr Arglwydd fi drwy waith y dydd heb ddim ond awr o gysgu. Yn yr hwyr esboniais yr Ysgrythyrau, gan ddymchwelyd rhesymau un a wrthwynebai athrawiaeth yr ad-enedigaeth a chyfiawnhad drwy ffydd. Yna treuliais y gweddill o'r nos gyda'r bands, sef cyfeillachau o hanner dwsin neu ragor o Gristionogion yn cyfarfod â'u gilydd i gymharu profiadau â'u gilydd."

Nodir y manylion hyn er dangos mor llwyr yr oedd y Diwygwyr hyn wedi cael eu meddiannu gan Ysbryd yr Arglwydd, a'r paratoad oedd eisoes wedi cael ei wneud i groesawu'r Diddanydd Arall pan ddeuai. Profiad Whitefield oedd profiad y Diwygwyr eraill hefyd. Yr oedd y Seiadau gwasgaredig wedi bod am wythnosau ymron yn ddibaid wrth Orsedd Gras, a'u haelodau yn dyddanu eu gilydd ag ymadroddion am deyrnas nefoedd. Yr oedd yr aelodau, felly, wedi cael eu trwytho â syniadau ysbrydol, a'r llefarwyr cyhoeddus wedi cael eu meddiannu yn gyfangwbl â dawn yr Ysbryd. Cwestiwn calon pob un o honynt yn awr ydoedd, "Pa beth a fynni Di imi ei wneuthur?"

Ac nid hir y bu'r ateb cyn dod—er mai nid yr ateb a ddisgwylid nac a ddymunid ydoedd. Whitefield eto oedd yr un a ddewiswyd gan Ysbryd yr Arglwydd i dorri tir newydd, ac i rodio llwybr na freuddwydiodd efe na'i gyd-lafurwyr y galwesid byth arnynt i'w gerdded. Aeth i lawr i Bryste, yn ymyl cartref ei enedigaeth. Disgwyliai gael pregethu yno—ond cauwyd yr eglwysi i'w erbyn. Yn llawn o'r tân a ddisgynnodd i'w galon yn y gyfeillach yn Fetter Lane ddydd Calan, teimlai y rhaid iddo draddodi'r genadwri a osododd yr Arglwydd yn ei enau; a chan na chai bregethu mewn eglwys o adeilad—waith dyn, penderfynnodd fyned i deml, "saer ac adeiladydd yr hon yw Duw." I'r maes agored, gyda'r ffurfafen uwchben fel unig dô y deml, yr hwyrddydd oer a rhewllyd hwnnw yng nghanol Chwefror, 1739, y pregethodd Whitefield am y tro cyntaf erioed yn yr awyr agored, i tua chant o lowyr Kingswood yn ymyl Bryste.

Dyma'r tro cyntaf erioed i Ddiwygwyr Lloegr fynd allan i'r prif-ffyrdd a'r caeau. Ac eto nid peth newydd oedd hyn. Yr oedd Howell Harris eisoes wedi gwneud hynny yng Nghymru. Ac nid efe oedd y cyntaf. Yr oedd Ymneillduwyr Cymru yn cadw pwlpudau yn yr awyr agored yn yr haf. Gwelsom eisoes mai yn y caeau ger Llundain y cyfarfyddai Eglwys Ymneillduol Wandsworth. Ac hyd yn oed cyn eu dyddiau hwy, yr oedd yr Esgob Hooper yn cynnal gwasanaeth yn yr awyr agored, gan nad oedd adeilad digon mawr i gynnwys y torfeydd a'i canlynent. Ond peth newydd a dyeithr ydoedd yngolwg dynion fel Wesley a Whitefield, y rhai a feddiennid gan y syniad o gysegredigrwydd lle. Nid oeddent eto wedi dysgu gwers Samaria yr Arglwydd Iesu, mai'r gwaith sy'n cysegru lle, ac nid y lle sy'n cysegru'r gwaith. Am y rheswm hwn cafodd Whitefield anhawsder mawr i berswadio Wesley i ddod ato i Bryste, ac i gymeryd rhan gydag ef yno yn y genhadaeth awyr agored oedd newydd ei sefydlu.

A bu i'r genhadaeth honno hanes heb ei bath. Er dyddiau'r Pentecost yn Jerusalem, ni welodd y byd amlygiadau mwy nerthol o ddylanwad yr Ysbryd Glan ar galonnau, cydwybodau, ïe, a chyrff dynol, nag a gafwyd yn y Bedydd Pentecostaidd yn 1739. Cant oedd rhifedi y gwrandawyr yn yr oedfa gyntaf yn yr awyr agored yn ymyl Bryste. Glowyr anllythrennog oeddent oll, nid yn unig yn anysgedig ond yn ddiddysg hefyd. Nid oes dosbarth o weithwyr yn y deyrnas heddyw mewn cyflwr moesol a deallol mor isel ag oedd cynulleidfa gyntaf George Whitefield yn y genhadaeth hon. Ac eto, o'r funud y disgynnodd swn ariannaidd ei eiriau gyntaf ar eu clustiau, hyd nes y terfynnwyd yr oedfa, meddiannodd eu holl sylw. Deffrodd o'u mewn deimladau na wyddent ddim am danynt yn flaenorol. I bob diben ymarferol yr oedd cynulleidfa George Whitefield yn Kingswood yn Chwefror, 1739, mor baganaidd, mor dywyll, mor anwybodus am Dduw, a Beibl, a Barn, a Byd a Ddaw, a Chyfrifoldeb Dyn, a Chyfiawnder Duw, a Iawn Crist dros Bechadur, ag yw trigolion anwar Canolbarth Tywyll Affrica heddyw. Peryglai gymaint ar ei fywyd wrth fynd i'w plith gyda'r fath genadwri, ag a wnai Livingstone neu Griffith John yn eu meusydd cenhadol hwy. Ond cymaint a fu dylanwad y pregethwr a'i genadwri arnynt, fel mai'r bregeth a'r pregethwr a fu unig bwnc ymddiddan y dafarn a'r aelwyd, congl yr ystryd a'r pwll glo, y noson honno a thrannoeth. Rhedodd yr hanes fel tân gwyllt drwy'r holl gwmpasoedd. Erbyn i Whitefield ymweled a'r lle trannoeth, yr oedd pob un o'r cant cyntaf wedi tynnu dau gant arall gydag ef i'r oedfa, a rhifai'r gynulleidfa ugain mil (20,000)!

O'r awr honno allan cawn Whitefield yn teithio drwy'r wlad gydag awdurdod ac urddas Llysgenhadwr y Brenin Mawr. Efe yw personoliaeth mawr y Diwygiad. Efe yw haul y gyfundrefn ddiwygiadol, ac o'i gwmpas ef try y Diwygwyr eraill fel goleuadau llai, pob un yn ddisglaer, ac i raddau mwy neu lai, yn haul yn ei gylch neillduol ei hun, ond yn y gyfundrefn fawr yn ymddangos yn ail raddol i Whitefield.

O ganol glowyr anwaraidd Kingswood aeth ar ei union i ganol cylch cyferbyniol cymdeithas,—i Bath, yr hon y pryd hwnnw oedd y dref fwyaf ffasiynol yn y deyrnas. Yno yr ymgasglai cyfoethogion y wlad,—a'r rhai hynny yn eu dull eu hunain mor anystyriol, er nad mor anwybodus, a glowyr Kingswood. Yr unig wahaniaeth oedd fod pechod Kingswood yn noeth ac yn hagr, a phechod Bath yn gwisgo gorchuddlen ffasiynol, a wnai iddo ymddangos yn ddeniadol yr olwg arno. Yr oedd yn gofyn o'r ddau fwy o ddewrder i bregethu yn erbyn pechod Bath, nag yn erbyn pechod Kingswood. Ond erbyn cyrraedd o honno yno, cafodd Whitefield fod yno genhadwr arall ar y maes, yn traddodi'r genadwri nefol gyda nerth a dylanwad mawr—a Chymro, yr enwog a'r hybarch Griffith Jones, Llanddowror, oedd hwnnw. Ac yno, ynghanol rhwysg cyfoeth a ffasiwn Bath, pregethodd yr hynafgwr syml o Sir Gaerfyrddin, a'r diwygiwr ieuanc o Sir Gaerloew, wirioneddau mwy plaen a miniog, nag a glywodd y bendefigaeth yno erioed o'r blaen.

Gohebodd Whitefield â Howell Harris ac Edmwnd Jones yng Nghymru, ac â Wesley ac eraill yn Lloegr. Fel y ceir gweled eto, yr oedd cyffelyb waith yn cael ei wneud yng Nghymru, ag oedd ef wedi bod yn wneud yn Llundain cyn ei ymweliad â Bryste; ond er fod amlygiadau nerthol o ddawn yr Ysbryd wedi cael eu profi, nid oedd y tywalltiadau mawr a chyffredinol eto wedi cymeryd lle yno, er fod Cymru hefyd ar fedr eu profi. Croesodd Whitefield i Gaerdydd, a chyfarfyddodd yno â Howell Harris, a'r hwn yr oedd wedi dechreu gohebu ddeufis cyn hynny. Ceir hanes gwaith Whitefield yng Nghymru mewn pennod arall, ond gellir nodi yma wrth fyned heibio, fod Diwygwyr Cymru, o bob enwad, ac o unfryd calon, wedi cydnabod Whitefield fel Blaenor Cyffredinol y mudiad diwygiadol yng Nghymru fel yn Lloegr, o'r dydd y gosedodd ei droed gyntaf ar draethell y Dywysogaeth. Ymhen tair blynedd wedi hynny, fel y gwelir eto, cydnabyddwyd ef yn ffurfiol fel Pen-cadlywydd byddin gyfundrefnol y mudiad diwygiadol yng Nghymru. Ond cyn, ac wedi hynny, uchelgais Howell. Harris—hyd yr adeg y daeth dylanwad arall a dyeithr i mewn i'w fywyd, ac am yr hwn yr ymdrinir eto,—oedd cael bod yn gynorthwywr ufudd i George Whitefield.

Dywedwyd fod Whitefield, ar ol yr amlygiadau mawr a nerthol a gafwyd yng nghymydogaeth Bryste, wedi ysgrifennu at Wesley, yn ei annog i ddod trosodd i gario'r gwaith da ymlaen. Daeth y cais fel ysgytiad i syniadau uchel Eglwysig John Wesley. Anhawdd oedd ganddo ddygymod â'r syniad o fwrw ymaith hen wisg arferiad Eglwysig. Ymgynghorodd drachefn—fel y gwnaeth droion cyn hynny—â'i gyfeillion y Morafiaid. Ar ol ympryd a gweddi, cyfarwyddwyd ef ganddynt hwy mai llais yr Arglwydd oedd yn ei alw. Heb betruso dim bellach, nac ymgynghori â theimladau cig a gwaed, prysurodd i Bryste, a thaflodd ei hun gyda chymaint zel a brwdfrydedd, ie, a llwyddiant, a Whitefield ei hun, i'r gwaith i'r hwn y'i galwyd. Trefnydd uwchlaw popeth oedd John Wesley. Nid oedd yn meddu hyawdledd llifeiriol ac ysgubol Whitefield,—ond ymron pa le bynnag y cerddai yr oedd ei waith yn fwy arhosol, a'i effeithiau yn fwy parhaol, nag eiddo Whitefield. Yr oedd mwy o ysgogiad, mwy o gyffro, yn Whitefield; ond yr oedd mwy o bwysau yn Wesley. I gychwyn mudiad, i greu brwdfrydedd yn ei gylch, Whitefield oedd y gwr; i lywio'r mudiad, i'w drefnu, i gasglu'r defnyddiau gwasgaredig at eu gilydd mewn adeiladwaith mawr, cadarn, parhaol, John Wesley am dani. Dyna paham mae Wesleyaeth yn fyw, a Whitefield—aeth, a siarad yn gydmariaethol, wedi diflannu.

Cawn yr un cyferbyniaeth, er o bosibl yn llai amlwg, yng Nghymru, rhwng Howell Harris a Daniel Rowlands. Cyfranogai'r ddau Gymro i raddau o neillduolion y ddau Sais, ond mewn cyfartaledd gwahanol. Fel y cawn sylwi eto, camgymeriad yw tybied mai fel trefnydd yr amlygodd Howell Harris fwyaf o allu. Meddai, mae'n wir, rai o gymhwysderau trefnydd; ond yr oedd yn gymysgedig â hwynt wendidau mor amlwg i'r neb a ganlyno ei hanes yn fanwl, ag a'i hangymhwysent i fod yn Ben ac yn Flaenor mudiad eang a chyffredinol. Ochr wan, ac nid ochr gref, i'w gymeriad fel dyn cyhoeddus, yw ei dalent tybiedig fel trefnydd. Edrycher ar y Dangoslun sy'n portreadu Methodistiaeth Cymru yn nyddiau Howell Harris, a cheir gweled mai yng nghylch gweinidogaeth arbennig Daniel Rowlands yn unig y ceir elfen o barhad yn y Seiadau a blannwyd. Ac o'r holl gylchoedd yng Nghymru fu o dan ddylanwad "Y Tadau Methodistaidd," Seiadau cylch dylanwad arbennig Howell Harris oeddent y mwyaf dedwinol (evanescent). Y pedair sir oeddent yn faes arbennig llafur Howell Harris yng Nghymru oeddent Brycheiniog, Maesyfed, Morgannwg, a Mynwy. Ym Mrycheiniog, ei sir enedigol, a lle y preswyliodd hyd ddiwedd ei oes, allan o 36 o Seiadau a blannodd, ni chafodd ond un ddigon o ddyfnder daear i'w galluogi i flaguro yn Eglwys barhaol. Ym Maesyfed plannodd 18—a diflanasant oll. Ym Morgannwg plannwyd 35, a bu 4 byw. Ym Mynwy plannwyd 20,—ond buont feirw i gyd ond un. Yn y pedair sir yma lle yr edrychid ar Howell Harris fel Pen tywysog (o dan Whitefield), plannwyd 109 o Seiadau,—a diflanasant oll ond chwech! Ymhen cenhedlaeth ar ol hynny daeth dylanwadau hinsawdd dynherach i weithredu ar yr had a blannwyd—a deffrodd 24 eraill o'r ardaloedd hynny i fywyd parhaol, sef 12 ym Morgannwg a 12 ym Mrycheiniog. Yn Sir Aberteifi, ar y llaw arall, lle y plannwyd 32, bu 15 byw, gan flaguro ac aros fel cyfundrefnau parhaol, a dadblygu i fod, mewn cyfnod diweddarach, yn Eglwysi gweithgar. Os cymharer y ddwy goeden â'u gilydd, daw'r cyferbyniad rhwng Howell Harris a Thomas Charles yn amlycach na'r un rhwng y blaenaf a Daniel Rowlands. Yr hyn a fu John Wesley i Wesleyaeth, hynny a fu Thomas Charles i Galfiniaeth Drefnyddol Cymru. Petae'r gallu i fod yn Drefnydd, a briodolir yn gamsyniol i Howell Harris, wedi cael ei feddiannu ganddo ef, fel y'i meddiannwyd wedi hynny gan Thomas Charles, buasai Coeden Methodistiaeth Howell Harris yn 1752, ymron mor llewyrchus yr olwg arni ag ydyw un Thomas Charles yn 1820. Mewn geiriau eraill, i ddiffyg y gallu hwnnw yn Howell Harris y rhaid priodoli'r ffaith fod tyfiant Methodistiaeth Galfinaidd Cymru, wedi cael ei oedi am yn agos i 70 mlynedd! (Gwel yr Atodiad i'r bennod nesaf am fanylion pellach ar hyn.)

Manylais yn y paragraff blaenorol ar y cyferbyniad rhwng natur gwaith Howell Harris a'i gydoeswr Daniel Rowlands, a'i olynydd Thomas Charles, er mwyn egluro y gwahaniaeth rhwng gwaith Whitefield a Wesley. Ond rhaid i'r darllenydd beidio llamu i'r casgliad nad oedd dim o allu'r Trefnydd yn Whitefield, a dim o zel yr Ysgogydd yn Wesley. I'r gwrtbwyneb yn hollol. Ar y cychwyn cyntaf, ymddanghosai'r ddau ymron fel dau efaill, mor debyg i'w gilydd mewn llawer o bethau, fel mai anhawdd weithiau fyddai adnabod y naill oddiwrth y llall. Gwelwyd efeillion felly, y rhai pan yn blant y byddai'n rhaid gwneud gwahaniaeth yn eu gwisg er gallu gwybod prun oedd prun; ond wedi tyfu i fyny, dadblygent nodebau gwedd mor wahanol, nes gwahaniaethu ffurf corff a gwynepryd gymaint fel na cheid trafferth i adnabod y naill oddiwrth y llall. Rhywbeth felly a fu yn hanes Wesley a Whitefield, ac i raddau llai yn hanes Daniel Rowlands a Howell Harris. Am ddeuddeng mlynedd parhaodd y gallu Trefnyddol yn gryf ac amlwg yn Whitefield, er yn gwanhau o flwyddyn i flwyddyn ar ol yr ychydig flynyddoedd cyntaf; ond dal i ddadblygu a chryfhau o hyd a wnai zel yr ysgogydd efengylaidd,—nes, o'r diwedd, iddo daflu gwisg y Trefnydd ymaith yn gyfangwbl, a phenderfynnu cadw am ei draed heb fyth eu diosg, esgidiau paratoad Efengyl tangnefedd.^[1] Parhaodd Wesley, ar y llaw arall, hyd ei fedd i ddadblygu talent arbennig y Trefnydd, gan golli, wrth wneud hynny, ran o'r zel cenhadol a'i meddiannodd ar gychwyn ei yrfa.

Canol Chwefror y daeth Whitefield i Bryste, a Bath, ac am y tro cyntaf erioed i Gymru. Mis Mawrth daeth Wesley ar ei ol; pregethodd yntau i'r tyrfaoedd yn Bryste; croesodd y Sianel i Gaerdydd; daeth i gyfarfyddiad â Howell Harris,—ac o'r dydd hwnnw allan hyd ei farw, arhosodd dyddordeb Wesley yn y gwaith yng Nghymru yn ddyddordeb byw, gweithgar, bendithfawr.

Mor bwysig ydoedd fel y rhaid neillduo pennod arall iddo.

O Lundain i Bryste, o Bryste i Gymru, o Gymru i Ogledd Lloegr, oddiyno i'r Ysgotland, ac oddiyno i'r Werddon,—dyna grynhodeb o symudiadau dibaid a diflino Wesley am lawer blwyddyn hir. Yn y naw mis a ganlynodd ei ymweliad cyntaf â Chymru, pregethodd yr Efengylydd ymroddgar hwn bum cant o weithiau gwahanol, heb law traddodi anerchiadau ymron dirifedi i'r gwahanol Seiadau a sefydlwyd ganddo ef a'i gydweithwyr. Yn Bryste rhifai ei gynulleidfa yn ei oedfa gyntaf dros dair mil o bobl. Gwysiwyd ef o flaen Canghellor yr Esgobaeth, yr hwn a fynnai wybod trwy ba awdurdod yr oedd yn beiddio pregethu o'r tu allan i'w blwyf ei hun. Ei atebiad oedd fod ganddo drwydded fel Cymrawd y Brifysgol, ac fel y cyfryw nad oedd yn cael ei gyfyngu i unrhyw blwyf, nac ardal, na sir. Fe gofia'r darllenydd mai felly hefyd y llwyddodd Diwygwyr dyddiau Elizabeth, i ledaenu eu hegwyddorion ar waethaf gwrthwynebiad yr awdurdodau Eglwysig

JOHN WESLEY'S WORK IN WALES IN ITS RELATION TO THE CALVINISTIC METHODIST SOCIETIES

(gwel tud. 28, 29). Felly, wele hanes yn ailadrodd ei hun drachefn ymhen yn agos i ddau can mlynedd, wedi ymgais ofer Elizabeth i osod llyfetheiriau am draed y rhai a fynnent efengylu.

Yn Kingswood y codwyd yr adeilad cyntaf ynglŷn a'r Diwygiad Mawr Ysgol Kingswood. Nid amcan y llyfr hwn yw olrhain holl ffynonellau dylanwad Wesleyaeth yn y deyrnas; pe amgen gallesid traethu llawer am, a dysgu aml i wers bwysig oddiwrth, hanes dadblygiad Ysgol Kingswood, a'r rhan a gymerodd yn nadblygiad yr enwad fel cyfundrefn. Ymhen ychydig wythnosau wedi hynny, gosodwyd i lawr garreg sylfaen Capel Wesley yn Bryste—y capel Wesleyaidd cyntaf a adeiladwyd yn y deyrnas. Yr oedd hyn yn hollol ddynodiadol o'r cymeriad a roddwyd uchod i John Wesley, a nodwedd barhaol y gwaith a gyflawnodd.

Am lawer blwyddyn faith, bu cysylltiad agos rhwng gwaith Wesley a Whitefield yn Bryste a Gorllewin Lloegr, â'u gwaith yng Nghymru. Deuai'r llafurwyr o'r winllan yno i roi help llaw i'r gwaith yng Nghymru; ac yn aml gelwid ar y gweithwyr o Gymru i lafurio yn y maes hwnnw. Ac i'r ddau faes gwasanaethai Bryste fel math o Gyfnewidfa Grefyddol.

O Bryste aeth Whitefield yn ol i Lundain—ac yno gwnaeth waith mor arwrol yn y rhyfel ysbrydol â galluoedd y tywyllwch, ag a wnaeth yn Bryste. Pregethai yn y Moorfields, ac ar Gomyn Kennington, ac ar Blackheath—lleoedd ydynt heddyw yn ddyrysfeydd o ystrydoedd yn heigio o fywyd 'dynol, ond oeddynt y pryd hwnnw yn dir agored heb ei feddiannu. Yno caffai gynulleidfaoedd yn rhifo 10,000, 20,000, a 30,000. Anhawdd fyddai cael siaradwr heddyw a allai gyrraedd clustiau cynifer ar unwaith; ond yr oedd llais Whitefield yn ariannaidd ac mor glir a sain cloch. Yr oedd yn hyglyw a'i eiriau yn ddealladwy am filltir o ffordd. Clywid llais cân ei gynulleidfa am ddwy filltir.

Cyn cychwyn o Wesley tua Bryste, cyn, yn wir, i Whitefield gynnal ei gyfarfod mawr cyntaf yn Kingswood, yr oedd Wesley wedi cael amlygiadau rhyfedd o ryw allu dyeithr yn gweithio yn ei gynulleidfaoedd yn Llundain. Nid peth anghyffredin y pryd hwnnw oedd fod Cyfeillach grefyddol yn para hyd ddau a thri o'r gloch y boreu; yr oriau yn cael eu treulio mewn mawl, a gweddi, a dyrchafiad ysbryd, a wnai iddynt anghofio anghenion, byd a chnawd,—a herio gallu'r diafol.

Ond nid oedd y dylanwadau yn gyfyngedig i aelodau'r gyfeillach. Ymaflent yn sydyn mewn rhai o'r byd—ac yn amlach yng nghyfarfodydd Wesley nag eiddo Whitefield. Cymerodd y cyntaf o'r amlygiadau dyeithr hyn le mewn cyfarfod yn Llundain dair wythnos cyn i Whitefield bregethu gyda'r fath nerth i'r can glowr yn Kingswood. Tra Wesley yn pregethu tarawyd dynes ganol oed, mewn sefyllfa gymdeithasol barchus, yn sydyn gan ryw ddylanwad a wnaeth iddi lefain allan fel pe yng nghanol pangfeydd marwolaeth. Achosodd gyffro anesgrifadwy ar y pryd, ond daeth yn beth cyffredin wedi hynny. Ymhen dau fis neu dri wedi i'r ddynes hon gael ei meddiannu, tarawyd nifer o bobl yn un o gynulleidfaoedd Wesley mewn modd cyffelyb; gwaeddent allan mewn ing, a syrthient i'r llawr fel pe yn farw. Aeth y son am hyn ar led. Anghredai llawer yn nilysrwydd yr arddangosiadau dyeithr; gwawdiai eraill hwynt. Symbylid y ddau gan gywreinrwydd i ymweled â chyfarfodydd Wesley er gweled y peth—ac yno ymaflid yn yr anghredinwyr a'r gwawdwyr gan yr un dylanwadau. Lledodd y dylanwadau i gylchoedd

Nid yn unig ymeflid mewn personau yn y cyfarfodydd, ond meddiennid hwynt yn llonyddwch a neillduedd eu cartrefi, yn wrth—wynebwyr yn ogystal a chefnogwyr y mudiad diwygiadol. Adroddir am y cyntaf a feddiannwyd felly, gwrthwynebydd adnabyddus i Wesley, ac un a fynnai ddyweyd mai meddiant cythreulig oedd yr amlygiadau hyn, ac nid dylanwad Yspryd Duw. Ond tra yn darllen pregeth yn ei dy gartref, tarawyd yntau i'r llawr, a rhwygwyd ei gorff gan ddirdyniadau.. Gyrrodd ei berthynasau ar ffrwst am Wesley, a chyda'i fod yn croesi trothwy'r drws, llefodd y dyn druan allan:—" Wele'r hwn y dywedais mai twyllwr y bobloedd ydyw,—ond mae'r Arglwydd wedi fy ngorddiwes innau." Tarewid dynion ar yr heol fel yn y capel. Parhaodd y meddiant hynod hwn yn gryf am chwe mis cyntaf y Diwygiad.

Ofer fyddai ceisio esbonio'r ymddadguddiadau hyn. Yr oeddent yn rhy gyffredinol ini allu tybied am foment mai ffugiol oeddent. Ceid hwynt yng Nghymru fel yn Lloegr, yn yr America a'r Ysgotland, ymron ar yr un pryd. Yng Nghymru, ai am fod natur y Cymro'n fwy llawn o arian byw na'r Sais, ai beth, torrai'r amlygiadau allan mewn dull mwy eithafol fyth, weithiau mewn chwerthin di-lywodraeth, bryd arall, fel y cloff gynt wrth borth y deml, mewn "rhodio, a neidio, a moli Duw;" a phrydiau eraill, drachefn, mewn curo cefnau eu gilydd ar eu gliniau, fel pe yn canmol campwaith. I bobl yr oes yma mae'r peth yn ymddangos yn anhygoel; i'r rhai a welsant Ddiwygiad 1859 mae yn ddealladwy, er yn anesboniadwy.

Wedi i ruthr cyntaf y teimladau dyeithr hyn fyned heibio, trodd meddwl ymarferol Wesley at y gorchwyl o sicrhau ty a chanolfan cyfarfod i'w ganlynwyr. Fel Richard Baxter bedwar ugain mlynedd cyn hynny, er na fynnai ymadael ag Eglwys Loegr, eto, gan na chaffai fynediad i'w phwlpudau, gosododd ei fryd ar adeiladu teml i'r Arglwydd, lle y gallai gyhoeddi'r genadwri a ymddiriedwyd iddo. Ond yn lle adeiladu capel newydd, sicrhaodd Wesley feddiant o hen law-weithdy o eiddo'r Llywodraeth, ac a adnabyddid fel y Foundry.^[2] Trodd hwn yn addoldy—ac o hynny allan daeth Foundry Wesley yn ganolbwynt cydnabyddedig Wesleyaeth, fel y daeth Tabernacl Whitefield yn fuan wedyn yn ganolfan awdurdod, trefn, a gweithgarwch Calfiniaeth Ddiwygiadol yr oes.

Nodiadau

1. 1 Medi, 1748, ysgrifennodd Whitefield at Wesley yn amlygu ei awydd i roi heibio ffurfio Seiadau pellach. "A phe y'u ffurfiwn," ebe fe, "nid oes gennyf gynorthwywyr pwrpasol i edrych ar eu hol. Bwriadaf, felly, fyned o amgylch i bregethu'r Efengyl i bob creadur. Yr ydych chwi, debygaf, am sefydiu Seiadau ymhobman." Yn fuan ar ol hyn ymneillduodd o fod yn ben Cyfundrefnaeth y Tabernacl; torrodd allan o'r newydd fel pregethwr; cydweithiodd drachefn â John a Charles Wesley, ac a'r Iarlles Huntingdon—ond nid fel Trefnydd mwyach, eithr fel Efengylydd i bawb.
2. I'r neb a fynno wybod am y llannerch hanesyddol, dyddorol yw gwybod ei bod heb fod yn nepell o Gapel City Road—maes llafur Eglwysbach. Saif yn Castle Road, a red yn gyfochrog ymron â City Road.