Drysau Eraill/N'âd fi grwydro Pen I
| ← Heb ddod adre | Drysau Eraill gan Robert Hughes Jones |
N'âd fi grwydro Pen II → |
N'ÂD FI GRWYDRO.
PEN. I.
UN o'r pethau sy'n glynu dynnaf wrthyf o holl atgofion bore oes yw 'mhrofiad chwerw o erwinder yr hin tua'r Nadolig yn y flwyddyn 1873, os wy'n cofio'n gywir. Y flwyddyn honno daethai'r gaea'n gynnar. Erbyn canol Rhagfyr yr oedd y ddaear cyn galeted â bwrdd, a "gwynt traed y meirw" yn rhuo'n y simdde ddydd a nos. 'R oedd rhai o weunydd fy nghartre cyn wlyped fel na feiddid myned iddynt efo ceffyl a throl rhag ofn "glynyd," ond ar sychter haf neu ar rew mawr. Y gaeaf hwnnw 'r oedd y rhew y fath fel y cariem dail i'r rhannau gwlypaf efo trol a deuben mor ddibryder a phe buasai'r wedd yn cerdded "yr Holyhead," fel y gelwir ffordd Telford yn y rhannau hynny. 'R oedd y domen ar y buarth yn galed fel craig, a rhaid oedd cael trosol dur i'w thorri; a bod yn ofalus efo'r trosol hefyd i beidio â dal gafael gormod yn yr unman neu fe ddeuai croen y llaw i ffwrdd yn llarpiau, y cyrn a'r cwbl.
Yr adeg yma 'r oeddwn i rywbeth rhwng hogyn ysgol a chowmon. Fe ŵyr y cyfarwydd ei bod yn ofynnol golchi maip cyn eu malu'n fwyd i wartheg. Erwined oedd yr hin y Nadolig hwnnw fel y gorfodid ni i gadw'r maip yn y 'sgubor o dan haenau o wellt. Golchid hwy yng nghafn y pistyll. Y funud hon gwelaf fy hunan, gyda dwylo dulas, yn cychwyn efo berfaid o faip i gafn y pistyll. Rhaid oedd torri'r rhew i wneud lle iddynt. Daliai'r pistyll i redeg er gwaetha'r hin; ond yr oedd tua throedfedd o rew wedi ymffurfio'n bigyn wrth ei drwyn. Gan fod y ffos tu isa i'r pistyll wedi rhewi rhedai'r dŵr i rywle rywle. Ac fel canlyniad 'r oedd plymen anferth yn cyrraedd o'r cafn cyn ised â llidiart y Bere. Gwae'r dyn a ddodai ei droed arni yn y nos. Amheued y neb a fynno gwymp Adda, yr oedd cwymp y dyn hwn yn sicr. Ond i ddod yn ol at y maip. 'R oedd gennyf ysgub fawr afluniaidd o rug y mynydd gyda'r hon yr ysgwriwn hwynt yn y cafn nes eu bod yn lân. Yna, gwae fi, rhaid oedd eu codi â dwylo noethion bob yn ddwy o'r dŵr i'r ferfa. Nid oes ond deugain llath, os oes hynny, o bistyll Tal Y Cefn Ucha i ddrws cefn y 'sgubor. Ond, coeliwch fi, 'r oedd y maip yn sgleinio fel marbles yn y ferfa cyn i mi gyrraedd y drws, a chrensient gan rew wrth i mi eu malu. O, ie, gaeaf i'w gofio oedd hwnnw.
Yr oedd yr afon—ac nid oedd ond un afon i mi y dyddiau hynny—'r oedd afon Alwen fel ffordd fawr, a phlant yr ysgol yn ei cherdded i fyny ac i lawr.
Ond rhaid i mi beidio ag anghofio crybwyll am y defaid. Druain ohonynt! 'R oedd pob swp o rug a thwmpath o frwyn wedi'u claddu gan yr eira a'u cloi gan y rhew; oblegid rhwng y Nadolig a'r Calan deuthai heth fawr o eira; ac yn debig i hyn y daeth. Un diwrnod symudodd y gwynt i "Lanhingel," a dechreuodd fwrw, nid hanner-cranau, ond coron bob tro, am ddeuddydd a dwynos. Dilynwyd hyn ar y trydydd prynhawn gan gafod fechan o law oer. Erbyn hyn yr oedd haen wastad o droedfedd o eira yn gorchuddio'r wlad o ben y mynydd i lan yr afon. Ond 'r oedd arwynebedd yr eira'n llaith ar ol y gafod law, a gobeithid bod meiriol a gwared o'r tywydd mawr yn ymyl. Ond yn ystod y nos troes y gwynt yn ei ol i Graig Bron Bannog, a rhewodd yn ffyrnicach nag o'r blaen, os oedd yn bosibl. Erbyn y bore'r oedd y lleithder a adawsai'r gafod wedi rhewi'n blisgyn tew, caled, dros wyneb yr holl wlad. Wel, druain o'r defaid yn awr! Digon prin y gallai dynion cryf—ion ymlwybro, heb sôn am ddefaid, gan fod y plisgyn rhew'n tarro'r grimog yn yr un fan bob cam nes peri dolur. Yr unig ffordd oedd torchi rhaffau gwair am y coesau, o'r fferau hyd at bennau'r gliniau, a gwisgo 'sgidiau mawr—'sgidiau crydd Clawdd Newydd. Erbyn heddyw, ysywaeth, mae'r crydd gwlad wedi diflannu, a'i le wedi ei gymryd gan drafaeliwr mewn 'sgidiau, chwedl y Llyfrbryf.
Ond gwelaf fod perigl i mi wrth ymdroi fel hyn i golli pen fy stori. Dyna beth ddigwyddodd, wyddoch, i'r pregethwr hwnnw druan. Collodd ei afael ymhen llinyn ei bregeth; ac mewn llai na phum munud ar gloc y capel yr oedd wedi llwyr ddihysbyddu ei destun. Edrychai pawb ar ei gilydd mewn syndod. Sychodd yntau ei chwys—chwys, nid am iddo boethi wrth lefaru, ond chwys am nad oedd ganddo ddim rhagor i'w lefaru. Yna mewn ffwdan troes i'r drydedd salm ar hugain, a chanfu adnod a chanddo bregeth arni.
"Wel, frodyr a chwiorydd," meddai, gan ei bod hi wedi dwad i hyn, hwrach ma'r peth gore alla i neud ydi ail-dextio." Felly y gwnaeth, ac felly y gwnaf innau.
Sôn yr oeddwn, onid ê, am y plisgyn teneu, caled, miniog, yn anafu'r grimog bob cam gymerid. Ond beth am goes fach, fain, yr oenig druan? O, 'rwy'n cofio'i gweld hi ar yr achlysur yma'n cael ei thorri fwyfwy, nes o'r diwedd bod y gwaed yn rhedeg. Ac y mae'r atgof am yr arliw coch a welais y dyddiau hynny ar lwybrau'r defaid yn dwyn i'r meddwl gwpled Eben Fardd:
Llithrig yw'r palmant llathrwyn,
Môr gwaed ar y marmor gwyn.
Yn ystod yr wythnosau blinion y parhaodd yr ystorm erwin gwnaethom ein goreu i gario ymborth iddynt, un â'i gowled a'r llall â'i faich, ar hyd y llechweddau. Ond er popeth a wnaed fe drigodd llu ohonynt, a buwyd am wythnos gron yn blingo'r meirw.
Dioddefwyr mawr eraill y gaeaf hwnnw oedd yr adar bach. Galeted oedd hi arnynt fel y deuent i dai annedd yn ddibetrus i bigo bwyd. 'R oedd gŵr Glan Alwen wedi bod yn cymryd tamaid wrtho'i hunan oddiar y ford fach gron yn ymyl y tân, ac wedi codi i agor y drws allan am eiliad, a dyna Robin Goch heibio iddo, ac yn syth i garreg yr aelwyd i bigo'r briwsion.
Ond, ebe rhywun, paham yr oedd gŵr Glan Alwen wrtho'i hunan y prynhawn hwnnw, a chanddo yntau wraig ?
Wel, at hynny'r oeddwn yn dod. Yn wir, dyna'r lle y dechreua hynny o stori y sy gennyf. Nid Robin Goch oedd yr unig un a ddeuthai i Lan Alwen y diwrnod hynod hwnnw. Ni chlywsid cri baban bach ar yr aelwyd hon o'r blaen ers agos i hanner can mlyn—edd. Ond pan ddaeth y bychan hwn welsoch chwi 'rioed y fath groeso a gafodd. Cyn pen yr wythnos 'r oedd pawb yn dotio ato, a chyn pen y mis 'r oedd popeth yn y tŷ yn gorfod rhoi ffordd iddo.
Un o'r rhai oedd wedi gwirioni fwyaf arno ydoedd Nain. 'R oedd hi yn nain i fam y babi, petai waeth. Ond Nain y gelwid hi gan bawb. Byth ni chyfaddefai ei bod yn hen—" dechre mynd i oed " yr oedd, meddai hi. Wyth fydda i y tro nesa," ebr hi, gan gogio nad oedd wyth a phedwar ugain nac yma nac acw. Serch hynny yr oedd Nain wedi " dechre mynd i oed ers plwc byd; ac erbyn hyn yr oedd yn bur ffwndrus ar brydiau. Fel y gwelwyd llestr dŵr neu gunnog odro ambell dro ar ol hir draul yn gwisgo'n dwll ac yn dechreu colli; felly Nain; 'r oedd ei meddwl hithau o'r diwedd wedi gwisgo'n dyllau mewn mannau. Mae gennyf go' plentyn cael fy anfon gan fy mam ar neges i Lan Alwen oddeutu'r adeg yma. Euthum at y drws, a churais yn ysgafn, gan ddisgwyl clywed y gwahoddiad arferol, "Dowch i mewn.'
Ond er curo ddwywaith a thair, a hynny drymach, drymach, nid oedd neb yn ateb. O'r diwedd mentrais godi'r glicied, a cherddais yn araf i'r tŷ. Ar yr aelwyd gwelais Nain yn siglo crud Gwilym bach. Ychydig o sylw a gymerodd hi o'm dyfodiad, a methais â chael nemor o drefn ar ddim a ddywedai, er ei bod yn mwmian rhywbeth wrthi'i hun yn ddi-dor. Yn y man, daeth mam y babi i mewn, a chododd y bychan er mwyn i mi gael ei weled a'i gusanu (Cofiaf hyd heddyw mor drwsgl y gwneuthum hynny bach o orchwyl). Er bod y baban ym mreichiau ei fam ers meityn bellach, sylwais fod Nain druan yn dal i siglo'r crud! Wrth fy ngweld yn synnu at hyn sibrydodd y fam wrthyf mai felly y byddai Nain beunydd ben.
Pan ddywedais y stori ar ol myned adre clywais adrodd hanesyn arall am Nain Glan Alwen a'r babi. Ymddengys i dad a mam y bychan gael braw mawr rwng dau a thri ryw fore dua'r adeg yma pan gawsant fod gwely bach Nain yn wag a'r gwrthbanau'n oerion. Ar ol chwilio cafwyd hi yn y gegin wedi gwisgo amdani fel arfer, wedi cynneu clamp o dân, wedi goleu cannwyll wêr, a hithau'n ddiwyd siglo'r crud gwag ar yr aelwyd.
Ac nid Nain oedd yr unig un oedd yn dotio ar Wilym. 'Roedd y tad wedi colli'i ben hefyd. Ond fe ddylid cofio hyn—Er mai'r "gŵr ifanc" y gelwid ef ddydd ei briodas ddwy flynedd cynt, " yr hen lanc" oedd ei enw gan bawb y diwrnod cyn y briodas. Felly 'r oedd cryn gwrs o ffoledd hen" yn edmygedd y tad o'i gyntafanedig. Beth a geir i'w ddweyd am y fam? Wel, chwarae teg iddi i feddwl na bu baban erioed cyn broped â'i baban hi.
Hawdd yw deall felly i Wilym gael "byd da yn helaethwych beunydd" rhwng pawb. A gafodd ef ormod o anwes ac o'i ffordd ei hun fel yr unig blentyn sy fater arall. Tyfodd yn hogyn glandeg, cryf, ac.jpg)
ysgafndroed. Pan yn ddeg oed gallai chwarae marbles gyda'r goreu—a chwarae cecri hefyd! Nid anfynych y gwelid ef ym misoedd poethion yr haf, â'i lewys yn wlybion hyd at ei geseiliau, wedi bod yn pysgota o dan y cerrig mawr yn yr afon. Yn wir, llithrodd ei hunan i'r afon aml i dro wrth ymladd i ddal brithyll. Ar un o'r achlysuron hyn syrthiodd ar ei ben i ddŵr dwfn. Ond yr oedd y brithyll mawr, serch hynny, yn ddiogel yn ei law pan ymlusgodd allan o'r llyn.
Dichon mai dyma'r cyfle goreu i gydnabod nad oedd Gwilym yn hogyn mor dda bob amser ag y buasid yn dymuno iddo fod. Bachgen blysig, nwyd—wyllt, oedd wrth natur. Parai hyn ofid i'w dad a phryder i'w fam. Ond o'i iawn drin yr oedd llinynnau tyner odiaeth yng nghalon y bachgen. 'R oedd ei gariad at ei fam yn ddihareb. Pan ddigwyddai iddo ei digio byddai bron â thorri'i galon; a gwelid " ffrwythau addas i edifeirwch yn ei ymddygiad am ddyddiau lawer ar ol hyn.