Drysau Eraill/Yr hen gwpwrdd tridarn Pen I

← N'âd fi grwydro Pen III

Drysau Eraill gan Robert Hughes Jones

Yr hen gwpwrdd tridarn Pen II →

YR HEN GWPWRDD TRIDARN.
PEN. I.

BYDD trigolion bro dawel Glyn Myfyr yn eu gwelâu lawer noson cyn i breswylwyr dinas Llundain orffen eu tê; a byddant ar eu traed fore trannoeth gyda bod segurwyr a segurwragedd y West End yn dechreu cael blas ar gysgu.

Ardal lonydd, fynyddig, ar gwr yr ucheldir a elwir Mynydd Hiraethog yw Glyn Myfyr. Mae hi mor bell o gyrraedd y trên fel mai ar dro siawns—ar ryw noson dawel—yn unig y clywir ei chwiban o bell. Erbyn heddyw mae cerbydau'r modur wedi cylymu pentrefi'r wlad wrth ei gilydd yn rhyfeddol. Ond yn y cyfnod y cyfeirir ato yn y brith atgofion hyn nid oedd sôn am ddim o'r fath. Yr adeg honno eid ar deithiau hirfaith ar ddeudroed, neu fel y dywedid mewn ysmaldod, mynd i'r fan ar fan "efo trên dau." A phwy allai gyfrif pris y glo dan amgylchiadau felly, pan gymerid diwrnod cyfan efo gwedd driphen i gludo llwyth bychan o'r dre agosaf? Bendith fawr i ardaloedd fel hyn yw bod mawndir wrth law; a gwneir defnydd helaeth iawn o hwnnw. Dau gynhaeaf sydd yn Nyffryn Clwyd, er enghraifft; ond yng Nglyn Myfyr mae tri—cynhaeaf gwair, cynhaeaf yd, a chynhaeaf mawn. Ac nid yw mor syn, erbyn meddwl, i Wil Tŷ'n Y Mynydd, ar ei weddi ddydd diolch am y cynhaeaf grybwyll am y mawn wrth y Brenin Mawr.

Ces y fraint pan oeddwn hogyn o fod unwaith yn y Sasiwn ar Green y Bala. Gan fod y tair milltir ar ddeg i fynd a'r tair ar ddeg yn ol braidd yn fwy nag yr arferem ei gerdded, trefnwyd bod nifer ohonom —breswylwyr yr ardal—i gael ein cludo'n ol a blaen mewn gwagen fferm drom yn cael ei thynnu gan ddau geffyl gwedd. Cofiaf y Green heddyw'n dda, a'r dorf fawr astud; ond mae'r pregethau i gyd wedi dianc, ond un; a dim ond un sylw o honno sy'n aros. Eisteddwn o fewn hyd braich ymron i'r pulpud a godasid ar y maes. Ond yr oeddwn yn union y tu ol iddo. A chan ei fod wedi ei fyrddio i mewn ar dair ochr ni chefais olwg o gwbl ar y pregethwr y tro hwnnw. Er mai hogyn gwlad oeddwn clywswn lawer o sôn am Owen Thomas, Lerpwl. Yn y blynyddoedd hyn yr oedd yn ei anterth. Fel y cofir, gellid rhannu llawer o'i bregethau i ddwy ran—yr esboniadol, yr hyn a wnai mor ddihafal, a'r ymddiddanol. Ac y mae'n rhaid mai tua diwedd ei bregeth y gwnaeth y sylw sy wedi glynu. Yr amser oedd min yr hwyr ar hirddydd haf, tawel. Gwrandewch arno gyda'i lais clochaidd, treiddgar, yn yn pwysleisio'r gair "honni."

Mae Iesu Grist yn honni—ydi mae O'n honni—bod yn Waredwr, 'mhobol i. Ma gen i isio i chi sy'n sefyll o dan y coed ene fy nghlywed i:—Mae'r lesu'n honni—YN HONNI—bod yn Waredwr. 'R wyt tithe yma heddiw, ynd wyt ti, John? Wel, ma gen i awdurdod i ddeyd wrtha ti yn Sasiwn y Bala, er dy fod di'n fachgen drwg yn amal, fod yr Iesu'n honni bod yn Waredwr i tithe, 'machgen i."

Y cof nesaf sy gennyf yw bod yn un o nifer fawr yn y wagen ar y ffordd adre, a'r ddau hen geffyl gwedd efo'u bacsiau blewog mawr yn ymlwybro'n araf ar hyd y ffordd garegog. Erbyn ei bod hi rhwng hanner ac un 'r oedd amryw ohonom yn mynych bendwmpian yn y wagen. Cyraeddasom Gerrig Y Drudion o'r diwedd. Ond yr oedd gennym ryw dair neu bedair milltir i'w cerdded wedyn, a'r rheiny hyd lwybrau anodd eu dilyn, drwy ffosydd a phyllau mawnogydd. Beth bynnag, cyraeddasom adre o Sasiwn y Bala 187— ychydig cyn i'r wawr dorri. Dyna sut y teithiem yng Nglyn Myfyr es talwm.

Ac nid diffyg cyfleusterau teithiol oedd ein hunig helbul. Un arall o'n hanfanteision mawr fel ardal oedd absenoldeb trefniant priodol i ddosbarthu'r llythyrau a ddeuai i'r gymdogaeth.

Gwraig oedd y postman (os goddefir y gwrthddywediad) yng Nglyn Myfyr y dyddiau hynny; Elliw Williams wrth ei henw. Cychwynnai Elliw'n fore—ymhell cyn dydd yn y gaeaf—i Gerrig y Drudion i gyfarfod y "Mêl bach," a dychwelai tua deg ar yr amser, ar ol cerdded rhyw bum milltir (dywedwyd "ar yr amser" am fod clociau'r ardal i gyd tua thri chwarter awr yn ffast; a pho'r uchaf yr eid i'r mynydd-dir ffastia'i gyd oedd y clociau).

Gadawai Elliw'r llythyrau yn y Siop oddieithr llythyrau'r Person. Gorfodid hi i drampio milltir arall ar bob tywydd i dŷ'r gŵr hwnnw i drosglwyddo'i lythyrau ef heb iddo orfod croesi'r rhiniog. Nid grwgnach yr wyf yn erbyn y trefniant i'r gŵr parchedig gael ei lythyrau wrth ei ddrws, oblegid 'r oedd Elis Wyn o Wyrfai'n un o'r dynion hyfwynaf, heblaw bod yn un o feirdd gloewaf ei gyfnod. A byth er rhyw fore yn Awst 1868 pan ysgydwodd ef law i groesawu rhyw grwtyn bach i ysgol ddyddiol Llanfihangel Glyn Myfyr am y waith gyntaf erioed y mae fy mharch iddo, ac i'w goffadwriaeth, wedi bod yn fawr. Yn unig gofyn yr wyf pa gysondeb oedd ei fod ef yn cael ei lythyrau wrth y drws pryd nad oedd ei gymdogion yn cael yr eiddynt hwy.

Llawer gwaith y gwelais Elliw Williams yn ymlwybro'n flinedig o'r Persondy tuag adre, wedi teithio milltiroedd meithion er pan gychwynasai'n y bore gyda'i bag lledr dros ei hysgwydd. Digwyddais fod wrth y Persondy un bore pan gyrhaeddodd "Elliw'r Post." Curodd yn drwm ar ddrws y tŷ fel un â'i hamser yn brin, ac heb y duedd leiaf ynddi at unrhyw lol. Atebwyd y bore hwnnw gan y forwyn newydd. "Oh, thank you, Mrs. Williams," ebr hi'n rhodresgar; ac ychwanegodd, "I see you have dirtied your boots this morning, Mrs. Williams. The roads must be damp, I suppose."

Prin y gallai Elliw ei deall, ac yr oedd yn gwbl analluog i'w hateb. Troes ar ei sawdl, a chan frasgamu tuag adre drwy ganol y llaid, dywedodd, yn fwy wrthi'i hunan nag wrthyf i, "Y ditw bach; fase fawr iddi ddwad cyn belled â'r Siop erbyn deg bob bore i arbed

Elliw wrth dŷ'r Person.

rhyw fymryn arna i. Ond be ddeydodd hi am "damp," dywed? Budron fase'i 'sgidie lastic hithe hefyd, myn dyn i, pe base hi wedi cerdded y ffor y bum i heddiw. Damp tan draed, wir; allswn i feddwl i bod hi!" Toc wedi tri bob dydd gwelid Elliw'n ail wisgo'i chôt ucha i fynd â llythyrau Glyn Myfyr i Gerrig Y Drudion i gyfarfod y "Mêl bach" am Gorwen. Ac hyd yn oed ar ol cyflwyno'r rheiny drosodd yng Ngherrig Y Drudion 'r oedd ganddi i gerdded yn ol, a hynny yn fynych drwy eira hyd at ben ei glin; brydiau eraill drwy lawogydd mawrion dros un o'r trumiau moelaf a mwyaf digysgod y gwn amdanynt. Nid am ryw fis neu ddau y gwnaeth hi hyn, ond am yn dyn at ddeugain mlynedd, a hynny ar bob math ar dywydd ymron. Yn wir, 'r oedd yn ddywediad yn yr ardal pan fyddai hi'n rhyw heth fwy enbyd na'i gilydd, Ma hi'n ormod o dywydd heddiw i Elliw fynd i gwarfod y "Mêl bach."

Bu agos i mi gael fy llithio i ddweyd iddi wneuthur yr hir galedwaith hwn am ddim. Na, i fod yn fanwl, derbyniai Elliw Williams, yn ol y peth glywais, y swm o swllt y dydd!

Gwelir felly mai prin y gellir dweyd mai ar Elliw 'r oedd y bai nad oedd y llythyrau'n cael eu dosbarthu, ond eu bod yn cael eu gadael yn y Siop i gymryd eu siawns.

Coffa da am Elliw'r Post. Tyfed blodau ei bro'n ddiwarafun ar ei bedd. Hi gerddodd yn agos i 100,000 o filltiroedd yng ngwasanaeth ei gwlad. Haedda orffwys bellach, os haeddodd neb erioed.