Dychweledigion (Ibsen)/Yr Act Gyntaf

← Y Personau

Dychweledigion (Ibsen) gan Henrik Ibsen wedi'i gyfieithu gan Thomas Gwynn Jones

Yr Ail Act →

Digwydd y cwbl ym mhlasdy Meistres Alving, ar lan morgainc fawr yng ngorllewin Norwy.

YR ACT GYNTAF.

Ystafell helaeth; drws yn y pared chwith, a dau yn y de. Bwrdd crwn ar ganol yr ystafell, a chadeiriau wrtho; llyfrau, cylchgronau a phapurau newyddion ar y bwrdd. Ffenestr ar y chwith y tu blaen, soffa fechan yn ei hymyl, a bwrdd bychan ger llaw. Y pen draw ar lun tŷ blodau bychan, agored, a therfynau gwydr rhyngddo ag allan. Ar ochr dde 'r ystafell, drws yn arwain i'r ardd oddi allan. Drwy'r tŷ gwydr, gwelir morlan ddu, a glaw trwm yn ei lled guddio.

Saif Engstrand y Saer fry yn niws yr ardd. Ei goes chwith braidd yn grom; esgidiau pren am ei draed. Regine, a phiser gwag yn ei llaw, yn ei rwystro rhag dyfod ymhellach.

REGINE (dan ei llais): Beth fynnech chi? Cedwch draw. Yr ydych yn wlyb diferol.

ENGSTRAND: Dim ond glaw yr Hollalluog, fy mhlentyn.

REGINE: Glaw 'r gŵr drwg, meddaf i!

ENGSTRAND: Y tafod sydd gennyt, Regine! (Daw gam neu ddau i mewn) Ie, dyma oedd ar fy meddwl i——

REGINE Cedwch ych traed yn llonydd, greadur! Y mae'r gŵr bonheddig ifanc yn cysgu uwch ben.

ENGSTRAND: Yn cysgu uwch ben? Ganol dydd glân gloew fel hyn?

REGINE: Pa waeth i chi am hynny?

ENGSTRAND: Mi fum neithiwyr mewn gwledd——

REGINE: Mi gredaf yn rhwydd.

ENGSTRAND: Do, y mae rhyw wendid ynom ni, ddynion, fy ngeneth i——

REGINE Ar fy ngair, y mae!

ENGSTRAND: — —a llawer temtasiwn sydd yn y byd hwn, wyddost—; ac eto, yr oeddwn i—Duw a'i gŵyr—wrth fy ngwaith fore heddyw am hanner awr wedi pump.

REGINE: Da iawn, da iawn, gresyn oedd ei adael fel hyn. Ni feddaf i mo'r amser at ryw rendezvous â chi yma.

ENSTRAND: Ni feddi mo'r amser i beth?

REGINE Ni feddaf fi mo'r amser i'w golli gyda chi. Felly, gwadnwch hi oddi yma!

ENGSTRAND (gan ddynesu ddau gam): Ar f'enaid i, nid af ymaith heb gael siarad â thi. Ganol dydd heddyw, mi fyddaf wedi gorffen fy ngwaith yn yr Ysgoldy yna, ac wedyn, mi fyddaf yn mynd adref heno gyda 'r llong.

REGINE (yn murmur): Gwynt teg i chi!

ENGSTRAND: Diolch i ti 'ngeneth i.—Yfory, byddant yn agor y Cartref yna, ac y mae'n debyg y bydd digonedd o ddiod i'w gael, weli di. Ond, ni chaiff neb edliw i Jacob Engstrand na fedr ef ddim gwrthod, pan fo galw am hynny.

REGINE: O ho!

EGNSTRAND: Ie, ac yfory, bydd yma lawer o bobl ynghyd. Disgwylir y Gweinidog, Manders, hefyd oddi acw.

REGINE Y mae ef yn dyfod heddyw.

ENGSTRAND: Felly, mi wyddost. Ac am hynny, mi ddeelli na rof i iddo gyfle yn y byd i redeg arnaf eto.

REGINE: Ai felly y mae'r gwynt yn chwythu?

ENGSTRAND: Pa wynt?

REGINE (gan graffu arno): Pa gast y mynnech chi ei chware â'r gweinidog Manders y tro hwn?

ENGSTRAND: Yn araf deg! Yn araf deg! A wyt ti o'th gof? Pa gast a chwareuwn i âg ef? O, na, bu'r Gweinidog yn rhy garedig lawer ataf i. Ond, weli di, mi fynnwn siarad â thi, er mwyn i mi fedru mynd adref heno.

REGINE: O'm rhan i—goreu bo cyntaf.

ENGSTRAND: Ie, ond yr wyf am dy gael di i'm canlyn, Regine.

REGINE: (yn synn): Fy nghael i i'ch canlyn——? Beth yw'ch meddwl?

ENGSTRAND: Fy mod am dy gael i'm canlyn adref.

REGINE (gyda dirmyg): Na ddof, ni ddof i byth i'ch canlyn!

ENGSTRAND: O, cawn weled hynny eto!

REGINE Cawn; byddwch sicr y cawn weled. Myfi, wedi byw yma gyda Meistres Alving? Myfi, wedi bod yma fel un o'r teulu, megis? Myfi, fynd gyda chwi adref? A'r fath gartref? Pw!

ENGSTRAND: Beth gebystr yw hyn? A wrthodi di dy dad, eneth?

REGINE (yn isel, heb edrych arno): Llawer tro y dywedasoch nad wyf yn perthyn dim i chwi.

ENGSTRAND: Pw! Pa waeth i ti hynny?

REGINE: Pa sawl gwaith y buoch yn fy sarhau, ac yn dywedyd nad oeddwn ond——? Pw!

ENGSTRAND: Na, na, nid arferais i erioed air mor atgas.

REGINE: O, mi wn yn eithaf da pa air a arferech.

ENGSTRAND: Ie, hm! Pan fyddwn yn fy mreci y byddai hynny. Ac y mae cymaint o demtasiynau yn y byd hwn, Regine.

REGINE Y mae arnaf ofn fod!

ENGSTRAND: Ac ni ddigwyddai hynny ond pan fyddai dy fam yn flin. Byddai raid i mi gael rhywbeth i'w phoeni hi, 'ngeneth i. Byddai bob amser mor fawreddog. (Gan ddynwared). "Gad i mi, Engstrand! Gad lonydd i mi. Myfi, fu am dair blynedd yn gwasanaethu gyda'r Capten Alving yn Rosenvold!" (Gan chwerthin). Duw fo'n gwarchod! Ni fedrai hi byth anghofio gwasnaethu 'r gŵr mawr yma!

REGINE: Fy mam, druan!—Ni buoch fawr o dro yn ei phoeni i farwolaeth.

ENGSTRAND (gan ymsythu): O, naddo, debyg iawn! Arnaf i y bydd y bai bob amser.

REGINE (braidd yn is, gan droi draw): Ah!—a dyna 'r goes, wedyn!

ENGSTRAND: Beth a ddywedaist, eneth?

REGINE: Pied de mouton.

ENGSTRAND: Ai Saesneg yw hynny?

REGINE: Ie.

ENGSTRAND: Ie, ie; cefaist dy ddysg yma, do, do, a bydd hynny yn fantais fawr i ni, Regine.

REGINE (wedi ychydig ddistawrwydd): Beth yw'ch amcan, ynteu, yn ceisio fy nghael i i'r dref?

ENGSTRAND: Ai gofyn yr wyt ti beth a fynn tad â'i unig blentyn? Onid wyf i yn weddw ac ar fy mhen fy hun?

REGINE: Dyna ddigon o ryw ragrith fel yna! Pam y mynnech fi oddiyma?

ENGSTRAND: Wel, dylit ddeall fod gennyf rywbeth newydd mewn golwg.

REGINE: Yr ydych wedi ceisio lawer gwaith o'r blaen, ond i'r gwellt yr aeth hi bob tro.

ENGSTRAND: Felly y bu; ond y tro hwn, mi synni, Regine!—Diawl a'm 'sgubo i——

REGINE (gan daro'i throed yn y llawr): Dim tyngu yma!

ENGSTRAND: Taw, taw! 'Rwyt ti yn dy le, yn hynny, 'ngeneth i! Mi fynnwn ddywedyd wrthyt, ynteu, fy mod wedi rhoi tipyn o arian o'r neilltu tra bum yn gweithio ar y Cartref newydd yma.

REGINE: Yn wir? Wel, dyna lwc i chi.

ENGSTRAND: Ond sut y gall dyn ddodi ei arian i ddodwy mewn lle fel hyn?

REGINE: Wel, ac wedyn?

ENGSTRAND: Ie, weli di, mi feddyliais am roi'r arian mewn rhywbeth a dalai i mi. Tafarn ar gyfer pobl y môr——

REGINE: Pw! Twt!

ENGSTRAND: Tafarn dan gamp, wyt ti 'n deall: nid rhyw gaban i longwyr cyffredin. Nage, myn f'einioes i—tŷ fydd hwn ar gyfer capteiniaid a swyddogion—a phobl felly, wyt ti 'n deall?

REGINE: A pha beth a wnawn i yno——?

ENGSTRAND: Helpu, debyg iawn. Dim ond o ran golwg, fel y mae'n hawdd iti feddwl. Diawch, fydd hi ddim yn galed arnat ti, 'ngeneth i. Cei wneud fel y mynnech di.

REGINE: Debyg iawn, wir!

ENGSTRAND: Ond rhaid i ni gael ystafell ar gyfer merched yn y tŷ, y mae hynny cyn gliried â'r dydd. Ac yna, bydd yno le o'r goreu fu 'rioed gyda'r nos, rhwng canu a dawnsio, a phethau felly. Deall di yn awr, bydd yno bobl sy'n hwylio ar hyd a lled y byd. (Dynesa ati.) Paid â bod yn ffol yn awr, Regine, a phaid â sefyll yn d' oleuni dy hun. Beth a dâl iti aros yma? A fydd hynny o ryw les yn y byd i ti, a'r wreigdda Alving yma wedi gadael iti ddysgu cymaint? Mi glywais y byddi 'n mynd i'r Cartref newydd yma gyda'r plant. A fydd hynny yn rhywbeth iti, tybed? A wyt ti mor awyddus a hynny am ymboeni ynghylch y taclau budron?

REGINE: Nag ydwyf; pe digwyddai 'r peth a fynnwn i,—yna—Hwyrach y daw hynny! Hwyrach y daw hynny!

ENGSTRAND: Hwyrach y daw pa beth?

REGINE Ni waeth i chi ba beth. A ydych wedi cynilo llawer o arian yma?

ENGSTRAND: A rhoi 'r cwbl gyda'i gilydd, fe allai fod gennyf o dri i bedwar cant o bunnau.

REGINE: Go lew hynny!

ENGSTRAND: Digon i'w rhoi ar dro, 'ngeneth i.

REGINE: A oeddych yn meddwl ynteu am roi peth o'r arian i mi?

ENGSTRAND: Na, Duw a'i gŵyr, feddyliais i ddim am hynny, naddo.

REGINE Roech chi ddim unwaith gymaint a rhyw gerpyn o ddillad imi?

ENGSTRAND: Tyred gyda mi i'r dref yn awr, a chei gymaint o ddillad âg a fynni!

REGINE: Ach! Pe bai arnaf chwant am bethau felly, mi a'u gwnawn a'm llaw fy hun.

ENGSTRAND: Na, gweddai hynny yn well i law tad, Regine. Mi allaf eto gael tŷ bychan glanwaith yn Heol y Porth Bach. Ni raid wrth lawer o arian parod at hynny, a gallwn godi math o Gartref i forwyr, weli di?

REGINE: Ond nid af i ddim i'ch canlyn! Nid oes a fynnwyf â chi. I ffwrdd â chi!

ENGSTRAND: Diawl gwyllt! Nid hir y byddit ti gyda mi, 'ngeneth i. Ac yno, waeth heb! Pe gwyddit sut i ymddwyn. A thithau mor landeg âg yr wyt ers blwyddyn bellach——

REGINE: Yn awr?——

ENGSTRAND: Dôi yno swyddog cyn bo hir— ie, capten, fe allai——

REGINE: Ni phriodwn i un o'u bath. Nid oes gan bobl y môr ddim savoir vivre.

ENGSTRAND: Ddim beth?

REGINE: Mi adwaen bobl y môr, meddaf. Nid dynion i'w priodi ydynt hwy.

ENGSTRAND: Gad i'r priodi, ynteu. Mi dâl y peth mewn ffordd arall. (Yn gyfrinachol). Dyna i ti—y Sais—oedd ar y llong bleser—talodd hanner canpunt; ac nid oedd hi ddim tlysach na thithau.

REGINE (gan symud tuag ato): Allan â chi.

ENGSTRAND (gan gilio): Aros, aros; a drewit fi?

REGINE GWnaf! Os soniwch am fy mam, mi 'ch trawaf. Allan â chi, meddaf! (Gyrr ef allan drwy ddrws yr ardd) A pheidiwch â chlecian y drws; y mae 'r gŵr ieuanc, Meistr Alving——

ENGSTRAND: Yn cysgu, ydyw, mi wn. Syndod mor ofalus wyt ti am y gŵr ieuanc Alving (Yn isel.) Ho ho, nid ef yw'r dyn wedi 'r cwbl?—ef—?

REGINE: Allan! ac ar frys! Rhaid eich bod o'ch cof, ddyn! Nage, nid y ffordd yna. Dacw Manders y Gweinidog yn dyfod. I lawr hyd risiau'r gegin â chi!

ENGSTRAND (tua'r dde): Ie, ie, mi af rhag blaen. Ond siarad di âg ef, y gŵr sy'n dyfod. Dyna'r dyn a ddyfyd wrthyt pa beth yw dyled plentyn i'w dad. Ac unwaith eto, mi yw dy dad, wyddost. Mi allaf brofi hynny o lyfr y plwyf. (A allan drwy'r ail ddrws, Regine yn ei agor iddo, a'i gau ar ei ol.)

Edrych Regine yn frysiog yn y drych, sych ei hwyneb a'i chadach poced, tynha 'i chadach gwddf; ynd, ymbrysura gyda'r blodau eto.

MANDERS Y GWEINIDOG (a'i gôt uchaf amdano, glawlen yn ei law, côd fechan wrth gengl dros ei ysgwydd, yn dyfod i mewn drwy ddrws yr ardd i'r tŷ gwydr): Dydd da, Miss Engstrand.

REGINE (gan droi'n llawen ac mewn syndod ato): O! ai chwi sydd yna? Dydd da, Barchedig Syr! Y mae'r llong, ynteu, wedi cyrraedd?

MANDERS: Eisoes wedi glanio. (Daw i'r ystafell) Y mae'r glaw diddiwedd yma yn flin iawn.

REGINE: (gan ddynesu alo): Ond y mae'n dywydd iawn i bobl y tir, syr.

MANDERS: Ydyw, yn hynny yr ydych yn eich lle, yn sicr. Yr ydym ni, bobl y dref, yn dueddol i anghofio (gan droi i dynnu ei got).

REGINE: Oni allaf helpu? Dyna fo!—Ach, mor wlyb yw hi! Mi a'i dodaf yn y cyntedd. A'r ymbarel eto—gadewch i mi ei hagor fel y sycho. (A allan gyda'r pethau drwy'r ail ddrws i'r dde. Cymer y gweinidog y gôd a dyd hi gyda'i het ar gadair. Daw Regine yn ei hol.)

MANDERS: Ha, dyna rywbeth, cael to a chlydwch eto. Wel, a ydyw popeth yn iawn yma?

REGINE: Ydynt, diolch i chwi.

MANDERS: Ond fod digon i'w wneud y bore, onid oes?

REGINE: O, oes, y mae rhywbeth neu gilydd yn galw o hyd.

MANDERS: Ac y mae Meistres Alving gartref, mi dybiaf?

REGINE Ydyw, ydyw; y mae hi ar hyn o bryd i fyny yn y llofft, wedi mynd â chwpanaid o de i'r mab.

MANDERS: O, ie, dywedwch i mi—clywais ar y lanfa fod Oswald wedi dyfod adref.

REGINE: Do, daeth echdoe. Heddyw yr oeddym yn ei ddisgwyl i ddechreu.

MANDERS: Ac y mae'n iach lawen, mi obeithiaf?

REGINE Ydyw, diolch i chwi. Ond ei fod wedi blino yn arw ar y daith, achos trafaeliodd yr holl ffordd o Baris yma heb aros yn unman—yr wyf yn meddwl, yn wir, na newidiodd mo'i draen unwaith ar hyd y ffordd. Felly, y mae 'n cysgu ychydig, ac am hynny rhaid i ninnau beidio â chodi 'n lleisiau.

MANDERS: Ar bob cyfrif, yn isel, isel.

REGINE (gan symud cadair): Onid eisteddwch chwi, syr, a'ch gwneud eich hun yn gysurus? (Eistedd yntau. Dyd hithau ystôl dan ei draed). Dyna fo. A yw popeth yn iawn, syr?

MANDERS: Diolch! Diolch; mi eisteddaf yma yn gyfforddus. (Edrych arni.) A wyddoch chwi, Miss Engstrand, credaf eich bod wedi tyfu er pan welais chwi ddiweddaf.

REGINE: A gredwch chwi, Syr? Dywed y feistres garedig yma hefyd fy mod yn gryfach.

MANDERS: Yn gryfach? Ydych, hwyrach, ychydig;—llawn ddigon. (Seibiant byrr.)

REGINE: A gaf i alw ar Meistres Alving?

MANDERS: Diolch, diolch, nid oes frys, fy ngeneth i.—Wel, dywedwch i mi, Regine, pa fodd y mae eich tad yma?

REGINE: Diolch i chwi, syr, y mae yn lled dda.

MANDERS: Y tro diweddaf y bu yn y dref, daeth i edrych amdanaf.

REGINE Yn wir? Bydd yn falch iawn bob amser gael siarad â'r gweinidog.

MANDERS: Ac mi fyddwch chwithau yn galw i edrych amdano yn aml yma?

REGINE: Myfi?—Byddaf, wrth reswm, pan fo gennyf hamdden.

MANDERS: Nid yw'ch tad yn ddyn cadarn iawn, Miss Engstrand. Y mae arno angen arbennig am law i'w arwain.

REGINE: Oes, oes, rhaid i minnau ei rhoi iddo!

MANDERS: Rhaid cael rhywun yn agos ato, rhywun a garo ef, ag y rhoddo bwys ar ei farn. Cyffesodd hynny yn onest ddigon wrthyf y tro olaf y bu acw.

REGINE: Ie, soniodd am yr un peth wrthyf innau hefyd. Ond ni wn i a fedr Meistres Alving wneud hebof, yn enwedig yn awr, a'r holl waith gyda'r Cartref newydd o'n blaenau. Ac at hynny, mi fydd yn anodd iawn i mi ei gadael hi, a hithau wedi bod mor dda wrthyf erioed.

MANDERS: Ond dyletswydd plentyn, fy ngeneth i. Wrth reswm, rhaid i ni yn gyntaf gael barn eich meistres.

REGINE: Wn i ddim a weddai i mi—yn yr oed yma—edrych ar ôl tŷ dyn o'i fath ef.

MANDERS: Ond, Miss Engstrand annwyl, am eich tad eich hunan yr ydym yn sôn!

REGINE: Ie, purion,—ac eto,—pe bawn i mewn tŷ da, a chyda dyn gweddus——

MANDERS: Ond, Regine annwyl——

REGINE:——dyn y byddai gennaf ymddiried ynddo, ac y gallwn edrych ato fel tad——

MANDERS: Ie. Ond, fy mhlentyn annwyl i——

REGINE Yna, mi allwn yn hawdd fynd i'r dref. Y mae hi, yn wir, yn unig ofnadwy yma,—ac mi wyddoch chwi, syr, beth yw bod yn unig yn y byd. Mi allaf ddywedyd ar fy ngwir fy mod i yn barod a diwyd, ac o'r goreu o ran ewyllys. Oni wyddoch chwi am ryw le felly i mi, syr?

MANDERS: Myfi? Na wn, yn wir.

REGINE: Ond, Meistr Manders annwyl, cofiwch amdanaf, syr, pe bai—pe bai——

MANDERS (gan gyfodi): Wrth reswm, mi gofiaf, Miss Engstrand.

REGINE: Ie, ac yna, pe bawn——

MANDERS: Onid ewch chwi i alw ar Meistres Alving?

REGINE: Mi ddaw yn union, syr (gan fyned allan i'r chwith).

MANDERS (gan roi tro neu ddau o gwmpas yr ystafell: saif am ennyd yn y pen draw, a'i ddwylaw ar ei feingefn, gan edrych i'r ardd draw. Yna, daw yn ei ol at y bwrdd, cymer lyfr yn ei law ac edrych ar y teitl, rhydd dro sydyn, edrych ar y llyfr drachefn): Hm,-ie, ie! (Daw Meistres Alving i mewn drwy'r drws chwith. Daw Regine ar ei hol, ac a allan rhag blaen drachefn drwy'r drws de.) Dydd da, Meistres Alving. Dyma fi, fel yr addewais.

MEISTRES ALVING: Yn union fel yr oeddych yn addo—i'r funud!

MANDERS: Ond, credwch fi, yr oedd yn anodd iawn gennyf ddyfod. Y mae'r holl ddyletswyddau a'r galwadau pwysig sydd arnaf——

MEISTRES ALVING: Caredicaf yn y byd oedd arnoch ddyfod mor gynnar. Eto, fedrwn ni ddim rhoi sylw i bethau cyn cinio. Ond pa le y mae 'ch bag chi?

MANDERS (yn frysiog): O, mae'r pac i lawr yn y siop. Yno yr wyf am fwrw 'r nos.

MEISTRES ALVING (gan fygu chwerthiniad): Oes dim modd eich darbwyllo eto 'r tro yma i fwrw'r nos yn fy nhŷ i?

MANDERS: Na, na, Meistres Alving; diolch yn fawr i chwi; mi arhosaf yno fel arfer. Y mae'r lle mor gyfleus i mi ddal y llong i fynd yn f'ôl.

MEISTRES ALVING: Wel, mi gewch eich ewyllys. Ond mi fuaswn i yn meddwl y buasem ni, sy'n hen bobl bellach, yn ddigon——

MANDERS: Duw fo'm gwarchod, mor gellweirus ydych! Ond y mae'n naturiol i chi heddyw fod yn llawenach nag erioed. Ar un llaw, dyna 'r ŵyl yfory—ac ar y llall, dyma Oswald wedi dyfod adref.

MEISTRES ALVING: Ie, meddyliwch mor hapus wy!! Y mae dwy flynedd a throsodd er pan fu o adref o'r blaen. Ac at hynny, addawodd yntau aros yma drwy'r gaeaf gyda mi.

MANDERS: Yn wir? Y mae hynny 'n dda ac yn garedig iawn arno. Ac y mae'n sicr fod bywyd yn Rhufain a Pharis yn denu llawer mwy arno na'r bywyd tawel sydd yma.

MEISTRES ALVING: Ydyw, ond welwch chi, yma, y mae gyda 'i fam! O, fy machgen annwyl—y mae o yn hoff o'i galon o'i fam!

MANDERS: Ydyw, debyg iawn, peth rhy drist fyddai meddwl fod y byw ar wahan, a holl swyn celfyddyd, yn ddigon i ladd y teimladau naturiol.

MEISTRES ALVING: Ie, yr ydych yn iawn. Ond, diolch i Dduw, 'does dim perigl gydag Oswald. Yr wyf yn awyddus am weld a fuasech yn ei adnabod eto. Mi ddaw yn union deg; gorwedd y mae, i orffwyso ychydig. Ond, eisteddwch, da chwi, Meistr Manders.

MANDERS: Diolch. A yw 'n gyfleus i chwithau hefyd?

MEISTRES ALVING: O, ydyw! (Eistedd wrth y bwrdd.)

MANDERS: O'r goreu. Yn awr, mi gewch weled (a at y gadair lle gorwedd y gôd, a thyn fwndel o bapurau o honi; eistedd wrth ben arall y bwrdd, a chais le clir i'w bapuran). Dyma i chi yn gyntaf—(ymetyl). Dywedwch i mi, Meistres Alving, sut y daeth y llyfrau hyn yma?

MEISTRES ALVING: Y llyfrau hyn? Llyfrau y byddaf i yn eu darllen ydynt.

MANDERS: A fyddwch chwi yn darllen pethau o'r fath?

MEISTRES ALVING: Byddaf, wrth reswm.

MANDERS: Ac a fyddwch yn teimlo mewn difrif fod darllen y fath bethau yn eich gwneud yn well neu yn ddedwyddach?

MEISTRES ALVING: Byddaf yn teimlo yn dawelach.

MANDERS: Rhyfedd yw hynny. Pa fodd?

MEISTRES ALVING: Wel, am y byddaf yn aml yn cael eglurhad a chadarnhad ar bethau fydd yn rhedeg drwy fy meddwl fy hun. A dyma'r gwir, Meistr Manders,—nid oes dim newydd yn y llyfrau hyn, nid oes ynddynt ddim ond y pethau y mae'r rhan fwyaf o bobl yn eu meddwl a'u credu. Nid yw 'r hyn sydd ynddynt ond y pethau na fyn y rhan fwyaf o bobl fod yn onest yn eu cylch, neu na fynnant wybod amdanynt.

MANDERS Arglwydd mawr! A gredwch chwi, mewn difrif, fod y rhan fwyaf o bobl——?

MEISTRES ALVING: Credaf, yn ddiamau. MANDERS: Ond nid yma, yn ein gwlad ni? Nid yn ein plith ni?

MEISTRES ALVING: O, ie, yn sicr, yma, yn ein plith ni!

MANDERS: Wel, rhaid i mi ddywedyd!——

MEISTRES ALVING: Pa beth, ynteu, sydd gennych i'w ddywedyd yn erbyn y llyfrau hyn?

MANDERS: I'w ddywedyd? Ni chredwch fy mod i yn ymdrafferthu i astudio 'r fath bethau drwyddynt.

MEISTRES ALVING: Y mae hynny ynteu, cystal â chyfaddef na wyddoch ddim pa beth yr ydych yn ei gondemnio.

MANDERS: Darllenais ddigon am y pethau hyn fel y gallaf eu condemnio.

MEISTRES ALVING: Ie, ond eich barn chwi eich hun——

MANDERS: Wraig annwyl, y mae llawer peth mewn bywyd y mae'n rhaid i ddyn ymddiried i arall amdano. Felly y mae hi am y byd hwn, a da yw hynny. Oni bai am hynny, beth a ddoi o gymdeithas?

MEISTRES ALVING: Ie, ie, hwyrach eich bod yn iawn yn hynny.

MANDERS: At hynny, nid wyf yn gwadu nad allai fod llawer rhagoriaeth ar lyfrau o'r fath. Ni waharddwn i mo honynt ychwaith, pe mynnech wybod am rediad y syniadau sydd i'w cael yn y byd oddi allan, yn ôl a glywaf, y byd y gadawsoch i'ch mab aros ynddo cyhyd. Ond——

MEISTRES ALVING: Ond——?

MANDERS (gan siarad yn is): Ond ni byddis yn sôn am y pethau hynny, Meistres Alving. Ond, yn ddiau, ni ddylai dyn roddi cyfrif i bawb am yr hyn a fo yn ei fynwes ef ei hun.

MEISTRES ALVING: Na ddylai, yn sicr; dyna fy marn innau hefyd.

MANDERS: Ystyriwch, ynteu, faint o'ch rhwymedigaethau ynglyn â'r Cartref newydd yma sy 'n perthyn i'r safonau oedd gennych pan oedd eich golygiadau ar faterion moesol yn groes iawn i'r hyn ydynt bellach,—hyd y gallaf i farnu.

MEISTRES ALVING: Ie, ie, y mae hynny yn eithaf gwir. Ond, a gawn ni sôn am y Cartref——

MANDERS: Ie, soniwn am y Cartref. Ie—doeth iawn! Ac yn awr, awn dros y busnes. (Egyr fundel a thyn rai papurau allan). A welwch y rhai hyn?

MEISTRES ALVING: Ai dyna'r gweithredoedd?

MANDERS: Ie, ac mewn trefn i gyd. Credwch fi, gwaith anodd fu eu cael erbyn yr amser. Bu raid i mi wasgu amdanynt. Y mae'r awdurdodau bron yn boenus o gydwybodol mewn pethau fel hyn. (Gan chwilio ymhlith y papurau). Welwch chwi, dyma 'r weithred yn trosglwyddo'r tir, yn ôl y gyfraith, gyda 'r adeiladau newyddion, yn dai, ysgol, tŷ i'r athrawon, a chapel. A dyma'r gydnabyddiaeth swyddogol. Sylwch, os gwelwch yn dda. (Gan ddarllen). Rheolau Cartref y Plant "Er cof tragywydd am y Capten Alving"—

MEISTRES ALVING (wedi edrych ar y papur): Ie, dyna fo.

MANDERS: Dewisais y teitl Capten yn hytrach nag Ysgwier—y mae'n fwy dirodres.

MEISTRES ALVING: Ie, ie, yn union fel y barnoch.

MANDERS: A dyma lyfr cyfrif yr arian llog, a osodwyd o'r neilltu ar gyfer costau cadw 'r Cartref.

MEISTRES ALVING: Diolch lawer; ond, er mwyn cyfleustra, cedwch chwi 'r arian.

MANDERS: Gyda phleser. Fy meddwl i yw mai goreu i ni, ar y cyntaf, fydd gadael yr arian yn y Banc Cynilo. Nid yw'r llog yn rhyw ddeniadol iawn-pedwar y cant, a chwe mis o rybudd cyn eu codi. Os gallwn ni yn ddiweddarach gael gwell telerau—a rhaid i ni gael pob sicrwydd a diogelwch, wrth reswm—cawn sôn am hynny eto.

MEISTRES ALVING: Cawn, cawn, f'annwyl syr, chwi a ŵyr oreu.

MANDERS: Sut bynnag, mi gadwaf fy llygaid yn agored. Ac yn awr unwaith eto, mynnwn sôn wrthych am un peth arall.

MEISTRES ALVING: A pha beth yw hwnnw?

MANDERS: A fynnech chwi insiwrio 'r adeiladau ai peidio?

MEISTRES ALVING: Rhaid eu diogelu felly, wrth reswm.

MANDERS: Yn araf, araf, ynteu. Ystyriwn y mater dipyn yn fwy gofalus.

MEISTRES ALVING: Mi fyddaf o'm rhan i bob amser yn insiwrio popeth, yr adeiladau a'r dodrefn, yn gystal a'r beudai a'r celfi.

MANDERS: Debyg iawn. Ar eich eiddo 'ch hun. Felly y byddaf innau. Ond, welwch chwi, peth arall yw hyn. Bydd y Cartref, megis, wedi ei gysegru at amcan uwch.

MEISTRES ALVING: Bydd, bydd, ond am hynny——

MANDERS; O'm rhan fy hun, wrth reswm, ni welwn i ddim byd o'i le mewn diogelu rhag damwain o bob math.

MEISTRES ALVING: Felly yn union y buaswn innau yn meddwl.

MANDERS: Ond beth fyddai barn y lliaws yn y wlad o gwmpas am hynny? Gwyddoch chwi bethau felly yn well na mi.

MEISTRES ALVING: Hm—llais y—

MANDERS: A oes yma farn gyhoeddus go gref, barn gyhoeddus wirioneddol, felly, y gallem fyned yn ei herbyn?

MEISTRES ALVING: Beth yw'ch meddwl chwi, ynteu, wrth sôn am farn gyhoeddus wirioneddol?

MANDERS: Wel, meddwl yr oeddwn i yn y lle cyntaf am ddynion mewn sefyllfa mor annibynnol a dylanwadol fel na fedrwn ni beidio â rhoddi rhywfaint o bwys ar eu barn.

MEISTRES ALVING: Y mae yma lawer o rai felly, a fuasai 'n myned yn erbyn, hwyrach, pe bai——

MANDERS: Dyna hi, mi welwch! Yn y dref, y mae tyrfa o bobl felly. Meddyliwch yn awr am holl ganlynwyr fy nghyd-weinidogion! Byddai yn hawdd i ddyn yn ddifeddwl ddyfod yn erbyn peth fel hyn, pe baem heb ystyried yn ei gylch ymlaen llaw.

MEISTRES ALVING: Ond gyda golwg arnoch chwi, annwyl syr, sut bynnag y bo, fe wyddoch——

MANDERS: Gwn, gwn; y mae gennyf argyhoeddiadau fy hun, y mae'n wir. Eto, ni fedrem ni ddim rhwystro pobl rhag rhoi esboniad anghywir a niweidiol ar bethau. A gallai hynny beri llawer o ddrwg i'r Cartref ei hun.

MEISTRES ALVING: Wel, pe bai pethau felly, yna——

MANDERS: Heblaw hynny—pethau anhyfryd—ni fedraf i yn hawdd—yn wir, mi allwn fy nghael fy hun mewn sefyllfa boenus iawn. Yng nghylchoedd blaenaf y dref, telir sylw mawr i bwnc y Cartrefi hyn. Cyfodir y Cartref, mewn ystyr, er lles y dref, ac y mae'n ddiau y rhydd lawer o gymorth tuag at ysgafnhau treth y tlodion. Yn gymaint âg mai finnau fu eich cynghorwr, ac a wnaeth y trefniadau drosoch, naturiol i mi ofni mai yn f'erbyn i yn gyntaf y cyfodai eiddigedd a malais.

MEISTRES ALVING: Wel, ni bydd raid i chwi wynebu hynny.

MANDERS: Heb sôn am yr ymosod a fyddai arnaf, yn ddiameu, mewn rhyw bapurach a chyhoeddiadach——

MEISTRES ALVING: Dyna ddigon, annwyl Syr; y mae'r ystyriaethau hyn yn ddigon.

MANDERS: Hynny yw, fynnech chwi ddim i ni insiwrio?

MEISTRES ALVING: Na, gadawn iddo.

MANDERS (gan wyro 'n ol ar ei gadair): Ond beth pe digwyddai ryw anffawd? 'Does wybod yn y byd—A allech chwi wedyn gyfarfod y golled?

MEISTRES ALVING: Na allwn. Dywedaf hynny yn blaen. Na allwn, ddim.

MANDERS: Ie, ond wyddoch chwi, Meistres Alving,—yr ydym yn cymryd cyfrifoldeb go fawr arnom ein hunain.

MEISTRES ALVING: A dybiwch chwi ynteu y gallwn ni ddim amgen?

MANDERS: Na, dyna 'r union wir; ni allwn ni ddim amgen. Ni wiw i ni gamarwain neb; ac ni wiw i ni beri dim tramgwydd i'r awdurdodau chwaith.

MEISTRES ALVING: Na wiw, i chwi fel gweinidog, yn sicr.

MANDERS: Yr wyf i hefyd yn tybio y dylem gyfrif bod lwc dda i sefydliad fel hwn—ie, ei fod dan ofal a nawdd arbennig.

MEISTRES ALVING: Gobeithiwn hynny, sut bynnag, Syr!

MANDERS: A adawn ni ynteu i bethau fod felly?

MEISTRES ALVING: Ie, gadawn.

MANDERS: O'r goreu. Fel y mynnoch. (Gan ysgrifennu.) Felly—i fod heb ei insiwrio.

MEISTRES ALVING: Y mae braidd yn beth nodedig eich bod wedi sôn am y mater hwn heddyw——

MANDERS Meddyliais lawer gwaith o'r blaen am sôn amdano wrthych——

MEISTRES ALVING: A neithiwyr ddiweddaf yn y byd, bu agos i ni gael tân yma.

MANDERS: 'Does bosibl!

MEISTRES ALVING: Dim byd o bwys. Aeth twr o ysglodion ar dân yng ngweithdy 'r Saer.

MANDERS: Yn y lle y mae Engstrand yn gweithio?

MEISTRES ALVING: Ie. Dywed y dynion ei fod ef yn aml yn ddiofal iawn gyda'r goleu.

MANDERS: Y mae ganddo gymaint o bethau yn ei ben,—cymaint o demtasiynau. Diolch i Dduw, fel y clywais, y mae o yn ymdrechu byw yn ddifai yn awr.

MEISTRES ALVING: Yn wir? Pwy a ddywedodd hynny?

MANDERS: Y fo 'i hun a roes sicrwydd i mi. A gweithiwr medrus ydyw hefyd.

MEISTRES ALVING: O, ie, cyhyd âg y bydd yn sobr.

MANDERS: Ie, y gwendid anffodus hwn! Ond dywed fod yn rhaid iddo yfed weithiau, oherwydd ei goes ddrwg. Y tro diweddaf y bu gyda mi yn y dref, teimlais yn ddwfn drosto. Daeth acw i ddiolch i mi am y gwaith a gefais iddo yma, oedd yn rhoi cyfle iddo fod yn agos at Regine.

MEISTRES ALVING: Anaml iawn, ynteu, y bydd yn ei gweled hi.

MANDERS: O, na, bydd yn ei gweled bob dydd, dywedodd hynny wrthyf ei hun.

MEISTRES ALVING: O, wel, fe allai hynny!

MANDERS: Y mae ef yn teimlo yn fawr fod arno eisiau rhywun i'w gadw o fewn terfynau, pan ddaw'r demtasiwn arno. Y peth sy'n peri i ddyn dosturio wrth Jacob Engstrand yw ei fod mor ddiymadferth a'i fod yn achwyn arno 'i hun ac yn cyfaddef ei wendid. Pan oedd acw y tro diweddaf, dywedodd wrthyf—gwrandewch, Meistres Alving,—y buasai 'n llawenydd calon iddo gael Regine eto gydag ef gartref

MEISTRES ALVING: (yn gyffrous): Regine? MANDERS: Ni wiw i chwi fod yn erbyn.

MEISTRES ALVING: O, yn erbyn y byddaf, a'm holl egni. Heblaw hynny, caiff Regine waith yn y Cartref.

MANDERS: Ond, cofiwch mai ef yw ei thad——

MEISTRES ALVING: Mi wn yn dda ba fath dad fu ef iddi. Na, nid aiff hi byth yn ei hôl ato, ond ar fy ngwaethaf i.

MANDERS (yn cyfodi): Ond, na chynhyrfwch, da chwi. Truan fel yr ydych yn camddeall Engstrand. Byddai yn wir yn ddrwg gennych——

MEISTRES ALVING (yn dawelach): Yr un pryd, cymerais Regine ataf, ac yma yr erys hi. (Gwrendy). Tawn, annwyl Syr, na soniwn ragor am y peth hwn! (Gwen yn goleuo ei hwyneb). A glywch chwi! Y mae Oswald ar y grisiau. Bellach, soniwn amdano ef.

(Daw Oswald Alving i mewn drwy'r drws chwith. Hugan ysgafn amdano, het yn ei law, yntau yn mygu pibell fawr.)

OSWALD (gan sefyll yn y drws): Maddeuwch i mi—tybiais fod rhywrai yn yr ystafell ysgrifennu. (Daw yn nes.) Dydd da, meistr Gweinidog.

MANDERS (gan graffu arno): Ah!—Y mae hyn yn rhyfeddol!

MEISTRES ALVING: Ydyw, beth feddyliech chwi o hono, Meistr Manders!

MANDERS: Mi ddywedwn,—mi ddywedwn—Na, ond ai fo sydd yma mewn gwirionedd?

OSWALD: Ie, syr, mewn gwirionedd—y mab afradlon.

MANDERS: Ond, fy nghyfaill ieuanc annwyl——

OSWALD Bellach hefyd, y mab a ddaeth yn ei ôl.

MEISTRES ALVING: Meddwl y mae Oswald am yr amser yr oeddych chwi gymaint yn erbyn iddo fynd yn baentiwr.

MANDERS: Yng ngolwg dyn, dichon llawer cam edrych yn un amheus, ac eto, yn ddiweddarach—Lysgwyd law ag Oswald). Croeso, croeso! Na, f'annwyl Oswald—os caf eich galw eto wrth eich enw bedydd?

OSWALD: Sut amgen y mynnech chwi fy ngalw?

MANDERS: Da iawn. Dyna 'r oeddwn i ar fedr ei ddywedyd, na thybiwch fy mod i yn condemnio celfyddyd yn ddiamod. Na, mi gredaf fod yn yr alwedigaeth honno lawer peth a geidw'r dyn oddi mewn heb ei ddinistrio.

OSWALD: Gobeithiwn fod.

MEISTRES ALVING (gan wenu yn hapus): Mi wn amdano fo, fod ei ddyn oddi mewn yn gystal a'i ddyn oddi allan yn ddigon diogel, edrychwch arno yn awr, Manders.

OSWALD (gan gerdded yn ol a blaen): Ie, ie, f'annwyl fam. Ond gadawn hynny.

MANDERS: Yn awr, mewn gwirionedd,—nid oes amheuaeth am hynny. Ac yr ydych hefyd wedi dechreu gwneuthur enw i chwi eich hun. Byddai'r papurau yn fynych iawn yn canu eich clodydd. Eto, yn ddiweddar, mi dybiaf, ni bu lawer iawn o sôn amdanoch.

OSWALD (gan sefyll yn ymyl y blodau): Ni bum yn abl i baentio rhyw lawer iawn yn ddiweddar.

MEISTRES ALVING: Rhaid hyd yn oed i baentiwr gymryd gorffwys weithiau.

MANDERS: Rhaid, yn sicr. Rhaid iddo felly ei baratoi ei hun, a chasglu nerth at ei waith mawr.

OSWALD Rhaid. 'Mam, a gawn ni ginio cyn bo hir?

MEISTRES ALVING: Ym mhen rhyw gwta hanner awr. Y mae ganddo chwaeth at fwyd, i Dduw y bo'r diolch.

MANDERS: A chwaeth at dybaco hefyd!

OSWALD: Cefais hyd i hen bibell fy nhad fry yn yr ystafell, ac yna——

MANDERS: Aha! Dyna hi eto?

MEISTRES ALVING: Pa beth?

MANDERS: Wrth i Oswald ddyfod i mewn yma, a'r bibell yn ei enau, yr oedd yr un ffunud i mi a phe buasai ei dad yn fyw o'm blaen.

OSWALD: Na, yn wir?

MEISTRES ALVING: O, sut y gellwch ddywedyd hynny! Tynnu ar f'ôl i, yn sicr, y mae Oswald.

MANDERS: Ie, ond y mae rhyw dro ar y gwefusau, ar gongl y genau, sy'n peri i ddyn gofio yn ddiameu am Alving—yn enwedig âg yntau'n mygu.

MEISTRES ALVING: Dim o'r fath beth. I'm bryd i, y mae rhyw dro offeiriadol ar enau Oswald.

MANDERS: O, oes, O, oes; y mae'r un tro yn union ar enau amryw o'm cyd-weinidogion.

MEISTRES ALVING: Ond cymer y bibell allan, fy machgen i—ni wiw bod mwg tyba co yma.

OSWALD Rhag blaen. Nid oedd arnaf ond eisieu dwyn ar gof i chwi fy mod unwaith, yn blentyn, wedi bod yn mygu'r bibell hon o'r blaen.

MEISTRES ALVING: Tydi?

OSWALD: Ie. Bychan iawn oeddwn i ar y pryd. Ond yr wyf yn cofio myned at fy nhad i'w ystafell un noswaith, ac yr oedd yntau mor llawen, ac wedi ei blesio gymaint.

MEISTRES ALVING: Taw, nid wyt yn cofio dim am y blynyddoedd hynny.

OSWALD: Ydwyf; yr wyf yn cofio 'n dda fel y cymerodd fi ar ei lin, ac y gadawodd i mi fygu'r bibell. "Myga, fachgen," meddai, myga, fel dyn!" A mygais innau â'm holl egni, hyd nes teimlo fy mod yn wyn yn fy wyneb, a'r chwys yn ddafnau breision ar fy nhalcen. A chwarddai yntau yn galonnog——

MANDERS Felly y byddai yn union.

MEISTRES ALVING: Annwyl syr, wedi breuddwydio y mae Oswald.

OSWALD Nage, fy mam, nid breuddwyd na dim tebyg. Yna—onid ydych yn cofio hynny?—daethoch chwithau yno, a'm cymryd ymaith i'r ystafell fagu. Yno, euthum yn sal, a sylwais eich bod chwithau yn wylo.—A fyddai fy nhad yn gwneud rhyw gastiau felly yn aml?

MANDERS: Yn ei ieuenctid, dyn rhyfeddol am ddigrifwch ydoedd

OSWALD: A gwnaeth gymaint yn y byd yma. Cymaint o ddaioni a lles—ac eto, nid oedd yn hen!

MANDERS: Ie, f'annwyl Oswald Alving, yr ydych mewn gwirionedd wedi etifeddu enw dyn da a theilwng. Gobeithio y bydd hynny yn symbyliad i chwi——

OSWALD: Mi fydd felly, yn wir.

MANDERS: Sut bynnag, ffodus iawn oedd i chwi ddyfod adref erbyn diwrnod y coffau amdano.

OSWALD: Ychydig y gallaf i ei wneud er ei fwyn er hynny.

MEISTRES ALVING: Y goreu yw y caf ei gadw yma cyhyd eto.

MANDERS: Ie, yn ôl fel y clywaf, yr ydych yn bwriadu aros gartref drwy 'r gaeaf.

OSWALD Arhosaf yma ni wn i ba hyd, syr—Ah! da yw bod adref eto!

MEISTRES ALVING: Ie, onid e, fy machgen?

MANDERS (gan edrych yn dyner arno): Aethoch yn gynnar allan i'r byd, f'annwyl Oswald.

OSWALD: Do, yn wir. Weithiau, byddaf yn meddwl fy mod wedi mynd yn rhy gynnar.

MEISTRES ALVING: O, naddo. Ni wna hynny ond lles i fachgen iach a gweithgar. Ac yn enwedig i'r sawl a fo'n unig blentyn. Ni ddylai hwnnw aros gartref gyda'i dad a'i fam, a chael ei andwyo.

MANDERS: Dyna fater y gellid dadleu arno, Meistres Alving. Y cartref yw ac a fydd y lle priodol a'r cysgod goreu i blentyn.

OSWALD: Yn hynny o beth, rhaid i mi ddywedyd fod y gweinidog yn union yn ei le.

MANDERS: A welwch chwi, yn awr, beth yw meddwl eich mab eich hun? Gallwn, gallwn yn Pa beth yw'r rhwydd sôn am ei ddyfodol. canlyniadau i fod iddo? Y mae ef o chwech i saith ar hugain oed bellach, ac ni chafodd erioed gyfle i ddysgu adnabod cartref trefnus.

OSWALD Gyda 'ch cennad, syr—yr ydych yn methu yn awr.

MANDERS: Ai ê? Yr oeddwn i yn meddwl mai ymhlith pobl y gelfyddyd yma y buoch yn troi.

OSWALD Y mae hynny yn wir hefyd.

MANDERS: Ac felly, y rhan fwyaf, gyda phobl ieuainc, mi dybiaf.

OSWALD: Ie, y mae 'n wir.

MANDERS: Ond, mi dybiwn na byddai gan y rhan fwyaf o'r bobl hyn ddim moddion i sefydlu teulu a chael cartref iddynt eu hunain.

OSWALD: Yn ddiameu, y mae llawer o honynt heb ddigon o arian i fedru priodi.

MANDERS: Dyna 'n union yr hyn a ddywedwn innau.

OSWALD: Ond er hynny, gellwch gael Cartref. Ac felly y bydd gan ambell un; a chartref trefnus a chysurus iawn hefyd.

(Gwrendy Meistres Alving yn aiddgar, nodia weithiau, ond ni ddywed air.)

MANDERS: Ond nid sôn yr oeddwn i yn awr am ryw gasgliad o bobl ieuainc felly. Wrth sôn sam gartref, am gartref teulu yr wyf i yn meddwl, lle bo gŵr a'i wraig a'i blant yn byw.

OSWALD: Ie, neu ŵr a'i blant a mam ei blant.

MANDERS (gan gyffroi a tharo ei ddwylaw yn ei gilydd): Arglwydd trugarog——

OSWALD Beth sydd?

MANDERS: Byw gyda'i gilydd gyda mam ei blant!

OSWALD: Ie! Neu a fyddai well iddo droi mam ei blant ymaith?

MANDERS: Sôn yr ydych ynteu am gysylltiadau anghyfreithlon! Am y pethau a elwir yn briodasau gwylltion?

OSWALD: Ni welais i erioed ddim byd gwyllt iawn ym mywyd y bobl hyn gyda'i gilydd.

MANDERS: Ond sut y mae'n bosibl i—i ddyn gweddol gywir, neu ferch ieuanc fo'n ei pharchu ei hun, fyw fel hyn—a hynny yng ngŵydd pawb!

OSWALD: Ond beth a wnant? Paentiwr ifanc, tlawd,—geneth ifanc, dlawd. Costiai lawer o arian iddynt pe mynnent briodi. Pa beth a wnant, ynteu?

MANDERS: Pa beth a wnant? Wel, Meistr Alving, mi ddywedaf i chwi pa beth y dylent ei wneud. Dylent o'r dechreu ymgadw ar wahan, dyna a ddylent.

OSWALD: Ni byddai nemor werth ar siarad fel yna wrth bobl ieuainc a'u gwaed yn boeth, ac a fo'n caru ei gilydd.

MEISTRES ALVING: Na, ni byddai nemor werth!

MANDERS: A bod yr awdurdodau yn goddef y fath beth! Y gellir gwneud y fath beth yn gyhoeddus! (Saif o flaen Meistres Alving.) Yn awr, onid oedd wir achos i mi fod yn bryderus am eich mab? Mewn cylchoedd lle goddefir anfoesoldeb agored, ac y mae hyd yn oed y gyfraith yn gadael iddo—

OSWALD Mi ddywedaf rywbeth wrthych, syr. Byddwn yn ymweled bob dydd Sul â theuluoedd felly——

MANDERS: A hynny hefyd ar ddydd Sul!

OSWALD: Debyg iawn. Dyna 'r dydd y gall dyn ddifyrru tipyn arno ei hun. Ond ni chlywais i erioed yn eu mysg air amhriodol, ac ni welais ond ychydig erioed o ddim y gallai dyn ei alw yn anfoesoldeb. Naddo; a wyddoch chwi ba bryd ac ym mha le y cefais i hyd i anfoesoldeb yn y cylchoedd hyn?

MANDERS: Na, diolch i Dduw, ni wn i ddim.

OSWALD Felly, mi fyddaf mor hy a dywedyd wrthych. Mi a'i gwelais pan fyddai un neu arall o'r gwŷr priod a'r tadau, a osodir allan fel patrwm i bobl, wedi dyfod acw i weled ychydig trostynt eu hunain—yna, bydd y paentwyr yn cynnyg eu cymryd gyda hwy i'r gwahanol dafarnau lle'r ant eu hunain. Dyna 'r pryd y dysgwn ni bethau! Gall y gwŷr bonheddig hyn sôn wrthym am bethau a lleoedd na byddwn ni erioed wedi breuddwydio amdanynt.

MANDERS: Beth? A feiddiwch chwi mewn difrif ddywedyd fod gwŷr priod oddi yma yn myned——?

OSWALD: Oni chlywsoch chwi erioed ynteu mo 'r gwŷr priod hyn, ar ol dyfod adref, yn sôn am ddirfawr anfoesoldeb gwledydd estron?

MANDERS: Do, debyg iawn——

MEISTRES ALVING: Clywais innau hynny hefyd.

OSWALD: Ie, gellir, yn hawdd dderbyn eu gair. Y maent weithiau yn bobl brofiadol! (Gan wasgu ei ddwylaw ar ei ben.) O—y bywyd glân, rhydd acw,—fod yn rhaid pardduo cymaint arno!

MEISTRES ALVING: Ni wiw iti gynhyrfu cymaint arnat dy hun, Oswald, y mae hynny yn peri drwg i ti.

yn

OSWALD: Yr ydych yn eich lle, fy mam. Y mae peri drwg i mi. Welwch chwi, y blinder melltigedig yma ydyw 'r drwg. Mi af am dro bach yn awr cyn cinio. Maddeuwch i mi, syr; fedrwch chwi ddim deall y peth, ond y mae'n dyfod drosof unwaith eto. (A allan drwy'r ail ddor ar y dde.)

MEISTRES ALVING: Fy machgen druan!

MANDERS: Ie, da y gellwch ddywedyd hynny! Mor bell y mae ef eisoes wedi mynd! (Edrych Meistres Alving arno mewn dist awrwydd. Cyfyd Manders, a cherdda o gwmpas.) Galwodd ei hun yn fab afradlon. Ie, druan,—druan! (Edrych Meistres Alving arno o hyd.) A pha beth a ddywedwch chwi am hyn oll?

MEISTRES ALVING: Fod Oswald yn iawn ym mhob peth a ddywedodd.

MANDERS (gan sefyll yn synn): Iawn? Iawn! Gyda 'r fath egwyddorion!

MEISTRES ALVING: Manders, yr wyf innau, yma, ar fy mhen fy hun, wedi dyfod i feddwl yr un fath. Ond ni bum erioed yn ddigon hy i ddywedyd hynny. Ond bellach, gall fy mab siarad drosof.

MANDERS Gwraig mewn cyflwr gresynus ydych, Meistres Alving. Eto, rhaid i mi siarad o ddifrif â chwi. Ond nid eich cynghorwr, nid cyfaill ieuenctid eich diweddar ŵr a chwithau, sydd o'ch blaen yn awr. Y gweinidog sydd yma! A saif o'ch blaen yn yr ennyd drymaf yn hanes eich bywyd.

MEISTRES ALVING: A pha beth sydd gan y gweinidog i'w ddywedyd wrthyf?

MANDERS: Rhaid i mi ysgwyd ychydig ar eich cof, Meistres Alving. Y mae 'r achlysur yn un cymwys. Yfory, bydd deng mlynedd er pan gladdwyd eich gwr. Yfory, agorir y Cartref a godwyd er cof amdano; yfory, byddaf innau yn siarad o flaen torf o bobl;—ond heddyw, mi siaradaf â chwi eich hun.

MEISTRES ALVING: Da iawn, syr, siaredwch!

MANDERS: Oni chofiwch eich bod chwi, cyn pen y flwyddyn ar ôl priodi, yn sefyll ar ymyl y dibyn? Eich bod chwi wedi gadael eich tŷ a'ch cartref—— eich bod wedi gadael eich gwr; ie, Meistres Alving, wedi ei adael, ei adael, ac yn gwrthod mynd yn eich ôl ato, er maint a erfyniai ac a grefai?

MEISTRES ALVING: Ai angof gennych chwithau mor gwbl druenus oeddwn yn ystod y flwyddyn honno?

MANDERS: Dyna union ysbryd trybini bob amser, ei fod yn wastad yn ceisio hapusrwydd mewn bywyd. Pa hawl sydd gennym ni ddynion. i hapusrwydd? Na, gwneuthur ein dyledswydd a ddylem, Meistres Alving! A'ch dyletswydd chwi ydoedd dal yn dynn at eich gŵr, unwaith wedi i chwi ei ddewis ac wedi eich rhwymo mewn cwlwm cysegredig âg ef.

MEISTRES ALVING: Gwyddoch yn dda ba fath fywyd a arweiniai Alving yn ei ieuenctid, mor anghymedrol ydoedd.

MANDERS: Gwn, ysywaeth, am y sôn oedd amdano; a myfi fyddai'r olaf i esgusodi ei ymddygiad yn ystod ei ieuenctid. Ond ni osodwyd y wraig megis barnwr ar ei phriod. Eich dyled chwi oedd dwyn y groes yn ostyngedig, croes a osodwyd arnoch gan ewyllys uwch. Ond yn lle hynny, bwriasoch ymaith y groes mewn digofaint, gadawsoch y syrthiedig, y dylasech ei gynnal, aethoch ymaith gan wneuthur gwawd o'ch enw da a'ch clod eich hunan, ac heblaw hynny, o glod un arall hefyd.

MEISTRES ALVING; Un arall? Nid ydych yn meddwl, ynteu, ond am un arall.

MANDERS: Di feddwl i'r eithaf oedd arnoch geisio cysgod gennyf i.

MEISTRES ALVING: A chwithau yn weinidog? Ac yn gyfaill i'r teulu?

MANDERS: Yn union am y rhesymau hynny.—Ie, diolchwch i'ch Arglwydd a'ch Duw, fy mod i wedi cael y nerth angenrheidiol,—fy mod wedi eich dwyn yn ôl o'ch gwylltineb, ac wedi medru eich arwain drachefn i lwybr dyletswydd, yn eich cartref at eich priod cyfreithlon.

MEISTRES ALVING: Ie, Manders, eich gwaith chwi oedd hynny!

MANDERS: Nid oeddwn i ond offeryn yn llaw 'r Goruchaf. Ac oni bu o'r fendith fwyaf i holl ddyddiau 'ch bywyd fy mod i wedi gallu eich plygu dan iau dyletswydd ac ufudd-dod? Onid fel y dywedais wrthych y pryd hwnnw y bu wedi hynny? Oni adawodd Alving ei wendidau heibio, fel y daeth yn hŷn? Oni threuliodd ef ei fywyd gyda chwi yn gariadus ac heb gywilydd? Oni ddaeth ef yn gymwynaswr i'r holl wlad, ac oni ddyrchafodd ef chwithau gymaint fel yr oeddych yn gyfrannog yn ei holl weithredoedd? Ac hefyd yn cyfranogi yn effeithiol ynddynt—o, mi wn hynny yn dda, Meistres Alving, ac mi rown y glod i chwi.—Ond eto, mi ddof at yr ail gam gwag mawr yn eich bywyd.

MEISTRES ALVING: Beth a ddywedwch chwi am hwnnw?

MANDERS: Ac fel y gwadasoch ddyletswyddau gwraig unwaith, felly y gwadasoch ddyletswyddau mam.

MEISTRES ALVING: Ah!——

MANDERS: Y mae rhyw ysbryd pen-gryf, afiach, ynoch ar hyd eich oes. Bu eich holl deimladau a'ch holl ymdrechion yn tueddu at benrhyddid ac anghyfreithlondeb. Ni fedrech un amser orchfygu cymaint â thuedd at rywbeth. Pa beth bynnag mewn bywyd a fyddai yn cyfyngu neu yn gwasgu rhywfaint arnoch, yr ydych yn ddiarwybod ac yn ddifeddwl wedi ei fwrw ymaith fel baich y gallech wneuthur fel y mynnech âg ef. Nid oedd wrth eich bodd fod yn wraig—a gadawsoch eich gŵr. Poenus oedd gennych fod yn fam, a gyrasoch eich mab ymaith at estroniaid.

MEISTRES ALVING: Do, y mae'n wir, gwneuthum hynny.

MANDERS: A bellach, dyma chwithau yn estron iddo yntau.

MEISTRES ALVING: Na, na, nid gwir mo hynny!

MANDERS: Ie, gwir yw. Rhaid eich bod yn gweled hynny. Ac fel y daeth yn ei ôl atoch! Meddyliwch am hynny, Meistres Alving! Gwnaethoch gam â'ch priod;—gwelwch hynny bellach, ac yn awr, cyfodwch y cartref yma er cof amdano o'r herwydd. Hwyrach eich bod hefyd yn deall eich bod wedi gwneuthur cam â'ch mab; fe ddichon ei bod hi eto yn ddigon buan i'w arwain yn ei ôl o'r ffordd gyfeiliorn. Gofelwch amdano eich hun, a chywirwch ynddo pa beth bynnag a fo'n gofyn ei gywiro. Yna (gan ysgwyd ei fys) yn wir, Meistres Alving, byddwch yn fam gyfrifol!—Wrth ddywedyd hyn wrthych, yr wyf fi wedi gwneuthur fy nyletswydd. (Erys yn ddistaw gryn ennyd.)

MEISTRES ALVING (yn araf, a chan ei rheoli ei hun): Dyma chwi wedi dywedyd eich meddwl yn awr, ac yfory byddwch yn siarad ar goedd am goffadwriaeth fy mhriod. Yfory, ni byddaf i yn siarad; eto, mi fynnwn ddywedyd ychydig wrthych, yn union fel y dywedasoch chwithau wrthyf innau.

MANDERS: Purion—rhoddi esgusodion dros eich ymddygiad——

MEISTRES ALVING: Nage, dim ond adrodd pethau.

MANDERS: Wel?

MEISTRES ALVING: Y mae'r cwbl a ddywedasoch wrthyf amdanaf fi a'm priod a'n bywyd gyda'n gilydd, a'r modd y dygasoch fi yn fy ôl, fel y dywedech, i lwybr dyletswydd y mae hyn oll yn beth nas gwyddoch chwi o'ch gwybodaeth eich hun. O'r ennyd honno, ni ddaethoch chwi— ein cyfaill a'n hymwelwr beunyddiol—ddim dros ein rhiniog unwaith.

MANDERS: Aethoch chwi a'ch priod o'r dref yn fuan wedyn.

MEISTRES ALVING: Do; ac eto, ni ddaethoch chwi yma unwaith tra bu fy ngŵr fyw. Pethau ynglyn â'r cartref yma a barodd i chwi ddyfod i'm gweled gyntaf.

MANDERS (yn isel ac ansicr): Helen, os cerydd yw hyn i fod, rhaid i mi ofyn i chwi ystyried——

MEISTRES ALVING:—y parch oedd yn ddyledus i'ch sefyllfa, ie. Ac heblaw hynny, yr oeddwn innau yn wraig a redodd i ffwrdd oddiwrth ei gŵr! Rhag myned i dai mor amharchus, ni ddichon neb fod yn rhy ofalus!

MANDERS Annwyl—Meistres Alving, y mae hyn yn ormodiaeth ofnadwy.

MEISTRES ALVING: Ie, ie, ie, gadawn hynny. Dyma'r hyn y mynnwn i ei ddywedyd: pan sonioch am fy mywyd priod i, dibynnu yr ydych ar bethau a glywsoch oddiallan, a dim mwy.

MANDERS: Wel, ie; a pha beth am hynny? MEISTRES ALVING: Ond yn awr, Manders, yr wyf am ddywedyd y gwir i chwi. Cymerais fy llw y caech chwi ei wybod rywbryd. Dim ond chwychwi!

MANDERS: A pha beth yw'r gwir, ynteu?

MEISTRES ALVING: Y gwir yw fod fy ngwr wedi marw mor ddrygionus ag y bu fyw erioed!

MANDERS (gan geisio gafael ar gadair): Beth a ddywedsoch?

MEISTRES ALVING: Ar ol pedair blynedd ar bymtheg o fywyd priod, cyn waethed ei dueddiadau, o leiaf, âg ydoedd cyn ein rhwymo wrth yr allor.

MANDERS: A'r gwendidau ieuenctid hynny—y gŵyriadau,—y llithradau, os mynnwch, yr ydych yn eu galw yn fywyd drygionus!

MEISTRES ALVING: Dyna air y meddyg ei hun.

MANDERS: Eto nid wyf i yn eich deall.

MEISTRES ALVING: Nid rhaid i chwi.

MANDERS: 'Rwyf wedi synnu. Nad oedd eich holl fywyd priod—eich bywyd i gyd am lawer blwyddyn gydag ef, yn ddim amgen na rhyw bwll wedi ei guddio!

MEISTRES ALVING: Dim amgen. Yn awr, gwyddoch y gwir.

MANDERS: Nid allaf synio am y fath beth. Ni fedraf mo'i amgyffred! Mo'i ddeall! Ond sut yr oedd, ynteu, yn bosibl fod—? Sut y gellid cadw 'r peth yn gudd?

MEISTRES ALVING: O ddydd i ddydd, dyna. fu fy mrwydr ddiderfyn i. Pan aned Oswald, bu Alving dipyn gwell am ychydig. Ond ni pharhaodd hynny yn hir. Ac yna, bu raid i mi ymladd gymaint arall, ymladd am fy mywyd, rhag i neb wybod pa fath ddyn oedd tad fy mhlentyn. Heblaw hynny, gwyddoch mor ddeniadol y medrai Alving fod. Y mae'n ymddangos na fedrai neb feddwl ond da amdano. Un oedd ef o'r dynion hynny y mae eu geirda yn well na'u buchedd. Ond eto, Manders—cewch wybod hynny hefyd—yna, daeth y peth atgasaf o'r cwbl.

MANDERS: Dim atgasach fyth?

MEISTRES ALVING: Dioddefais y cwbl, er y gwyddwn yn dda pa beth a ddigwyddai yn gudd oddi allan i'r tŷ hwn. Ond yna, daeth y gwaradwydd i'r golwg rhwng y parwydydd hyn——

MANDERS Beth? Yma?

MEISTRESS ALVING; Ie, yn ein tŷ ni ein hunain. Yna (gan estyn ei llaw tuag at y drws cyntaf ar y dde) yn yr ystafell fwyta y deuthum i wybod am y peth gyntaf. Yr oeddwn yn gwneud rhywbeth yno, ac yr oedd y drws yn hanner agored. Clywais un o'r morwynion yn dyfod o'r ardd, gyda dwfr i'r blodau.

MANDERS: Yna?

MEISTRES ALVING: Yr un pryd, clywais swn Alving yn dyfod. Clywais ef yn siarad yn ddistaw â hi. Ac yna clywn—(gyda chwerthiniad ysgafn). Ah, y mae'n swnio yn fy nghlustiau 'r funud yma mor boenus a gwrthun!—clywn fy morwyn fy hun yn sisial-" Gollyngwch fi, syr! Gadewch lonydd i mi!"

MANDERS: Y fath ysgafnder diesgus ar ei ran! O, nid oedd ond rhyw ysgafnder, Meistres Alving, credwch fi.

MEISTRES ALVING: Gwybûm yn fuan pa beth oedd i'w ddisgwyl. Gosododd yr ysgwier ei fryd ar yr eneth, a bu canlyniad i hynny, Meistr Manders.

MANDERS (mewn dychryn): A hynny oll yn y tŷ hwn! Yn y tŷ hwn!

MEISTRES ALVING: Gwelais lawer o bethau yn y tŷ hwn. Er mwyn ei gadw yn y tŷ gyda'r hwyr—drwy'r nos—byddai raid i mi fod yn gydymaith iddo yn ei gyfeddach yn ei ystafell ei hun. Yno, byddai raid i mi eistedd fy hun gydag ef, a chlecian gwydrau ac yfed, a gwrando ar ei siarad gwag, gan dreulio fy holl nerth wrth ymdrechu âg ef a cheisio ei lusgo i'w wely——

MANDERS (gan ymwingo): Dioddef yr holl bethau hyn!

MEISTRES ALVING: Fy machgen bychan, drosto ef y dioddefwn. Ond fel y daeth y gwaradwydd olaf, drwy fy morwyn fy hun—; yna, tyngais i mi fy hun dyma 'r diwedd! Ac yna, cymerais yr awdurdod i'm llaw fy hun yn y tŷ—yr holl awdurdod—arno ef yn gystal ag ar bawb arall. Yr oedd gennyf erfyn yn ei erbyn bellach, chwi welwch; ni feiddiai wrthwynebu. Yna yr oedd Oswald yn tyfu. Yr oedd yn ei seithfed flwydd, ac yn dechreu sylwi a holi, fel y bydd plant. Ni allwn oddef hyn, Manders. Teimlwn y gwenwynid y plentyn os anadlai awyr y cartref aflan, llygredig hwn. Am hynny, danfonais ef ymaith. Ac yn awr, fe ddeellwch paham na bu a'i droed oddi mewn i'r tŷ byth wedyn tra fu byw ei dad. Ni ŵyr neb faint a gostiodd y cwbl i mi.

MANDERS: Mewn gwirionedd, dysgasoch adnabod bywyd.

MEISTRES ALVING: Ac ni allaswn byth ei ddioddef, oni bai'r gwaith oedd gennyf. Ie, gallaf ddywedyd fy mod wedi gweithio! Helaethu a gwella 'r ystâd, yr holl drefniadau llesol y clodforid ac y canmolid Alving o'u plegid, a dybiwch chwi ei fod ef yn malio gronyn amdanynt? Efe, a orweddai ar ei fainc esmwyth drwy'r dydd, gan ddarllen rhyw hen gronicl! Na; ond mi soniaf am hynny wrthych hefyd; myfi fyddai yn ei ddifyrru pan ddoi ei oriau ysgeifn; myfi oedd yn gorfod dwyn yr holl faich pan syrthiai drachefn i'w anghymedroldeb, neu pan fyddai mewn trueni a salwch ar unwaith.

MANDERS: Ac er cof am y dyn hwn, dyma chwi yn codi'r cartref!

MEISTRES ALVING: Dengys hynny i chwi rym cydwybod ddrwg!

MANDERS: Cydwybod ddrwg? Pa beth yw eich meddwl?

MEISTRES ALVING: Ofnwn o hyd i'r gwir ddyfod i oleu dydd ryw ddiwrnod ac i bobl ei gredu. Felly, byddai'r cartref yn sicr o ladd pob sôn, a chadw pob amheuaeth draw.

MANDERS: Ac yn ddiameu yr yr ydych wedi cyrraedd eich nod, Meistres Alving.

MEISTRES ALVING: Ac yna, yr oedd gennyf reswm arall. Ni fynnwn i Oswald, fy machgen annwyl, etifeddu dim ar ôl ei dad.

MANDERS: Felly, o eiddo Alving y mae'r——?

MEISTRES ALVING: Ie. Y mae'r symiau a roddais heibio o flwyddyn i flwyddyn at y cartref hwn—cyfrifais hwy yn fanwl—yn gyfartal i'r swm a roddai'r Capten Alving yn ei amser at ryw amcanion da.

MANDERS: Yr wyf yn deall——

MEISTRES ALVING:

ALVING: Dyna'r arian pryniant. Ni fynnaf i ddim o'r arian hynny fyned i law fy mab. Ar fy ôl i y caiff ef y cwbl a gaiff.

(Daw Oswald Alving i mewn drwy'r ail ddrws ar y dde, wedi tynnu ei het a'i got uchaf.)

MEISTRES ALVING (gan droi ato): Ddoist ti eisoes yn d'ôl, fy machgen annwyl i?

OSWALD: Do. Pa beth a wnaiff dyn yn y glaw tragywydd yma? Ond yr wyf yn deall y cawn ginio. Da iawn hynny!

REGINE (yn dyfod o'r ystafell fwyta, a pharsel ganddi): Dyma barsel i chwi, meistres (gan ei roddi iddi).

MEISTRES ALVING (gan roi cip olwg ar y gweinidog): Y caneuon erbyn yfory, mae'n debyg.

MANDERS: Hm!——

REGINE Y mae'r cinio eisoes yn barod.

MEISTRES ALVING: O'r goreu; mi ddown yn awr; dim ond agor—(dechreua agor y parsel).

REGINE (wrth Oswald): Meistr Oswald, ai gwin goleu ai tywyll a gymerwch chwi?

OSWALD: Y naill a'r llall, Miss Engstrand. REGINE: Bien! O'r goreu, Meistr Alving (a i'r ystafell fwyta).

OSWALD: Rhaid i mi ei helpu hi i dynnu'r cyrc (a i'r ystafell fwyta, ac egyr y drws ar ei ol).

MEISTRES ALVING (wedi agor y parsel): Ie dyma'r caneuon erbyn yfory, Meistr Manders.

MANDERS (gyda llaw grynedig): Pa fodd y gallaf yfory draddodi f'araith gyda theimlad ysgafn, nid!

MEISTRES ALVING: O, mi gewch eich traed tanoch yn fuan!

MANDERS (yn isel, fel na chlywer yn yr ystafell fwyta): Ie, rhaid i mi fedru, rhag i ni beri tramgwydd.

MEISTRES ALVING: (yn isel ond yn gyflym): Ie. Ond yna, daw diwedd ar y gomedi hir a chas. O fore yfory ymlaen, bydd yr un fath i mi a phe na bai'r gŵr marw wedi byw yn y tŷ hwn erioed. Ni bydd neb arall yma ond fy mab a'i fam. (O'r ystafell fwyta, clywir swn cadair yn syrthio; yr un eiliad, clywir-)

REGINE (yn chwyrn, ond yn yn isel): Oswald—Oswald! A wyt ti o'th gof? Gad lonydd i mi!

MEISTRES ALVING (yn gynhyrfus iawn): Ah! (cychwynna megis mewn dychryn tua'r drws hanner agored. Clywir Oswald yn pesychu ac yn hymian canu. Swn tynnu corcyn potel).

MANDERS (yn gyffrous): Ond beth sydd! Beth sydd, Meistres Alving?

MEISTRES ALVING (yn gryg): Drychiolaethau! Y ddau yn y tŷ gwydr—dacw hwy yn mynd o gwmpas!

MANDERS: Beth a ddywedwch? Regine?—Hi ydyw—?

MEISTRES ALVING: Ie. Dowch. Dim gair! (Cydia ym mraich y gweinidog, ac a gan ymroncio tua'r ystafell fwyta).