Dyddlyfr 1941/Ebrill

← Mawrth

Dyddlyfr 1941 gan William Ambrose Bebb

Mai →

Ebrill

Ebrill 2. Gyda'i goleuad hi, dau neu dri o lythyrau. Yn eu plith, Darlun a Chân yn anrheg gan Olygyddion "Llyfrau'r Dryw" i'r plant. Hwythau'n toddi gan falchter, ac mewn brys i weld y lluniau bob un cyn mynd i'r ysgol. Wedi gweld eu cefnau, minnau'n ei ddarllen, gyda blas. Yn wir, "dwli ar ambell un o'r cerddi, a'r lluniau. Canol y bore, cnoc ar y drws. Luned: "rhyw becyn i chi." "I fi?.. O ble?" "Llandderfel." Torri'r llinyn, tynnu'r papur, agor. Pwys o 'fenyn! . . . Ust! distaw bach, rhag ofn. Dyma dorri'r gyfraith gydag eneiniad. Yn gorwedd wrth y pwys 'menyn y mae llythyr. Pwy? Taw piau hi . . . dim gair, ond hyn. Un o'r hen fyfyrwyr, merch hefyd. Sôn am ryw fwynhau Dyddiadur 1940. . . ac am ryw gymwynasau â hi gynt. . . . Ac felly, "dyma ni'n danfon pwys o 'fenyn yn anrheg ichi, fel arwydd fechan o'm gwerthfawrogiad o'ch caredigrwydd . . ." O'r anrheg deg, a'r meddwl caredig,—yn y dyddiau di-fenyn hyn!

Yn ôl at fy narllen—Fumée, o waith Tourgueneff, a'i orffen gyda mwynhad perffaith. Am chwech, i Gyngor y Ddinas. Gwrthwynebu cais Cwmni Daimler i godi ffactri arfau ym Mangor. Llef un yn llefain, yn rhwygo a rhegi . . . Ofer!

Ebrill 6. Bore Sul, Sul y Blodau. O'r enw teg! Newyddion cynhyrfus: yr Almaen wedi cyhoeddi rhyfel ar Iwgo-Slafia a Groeg, er pump o'r gloch y bore. Cyn i'r Wawr dorri. Cyn i'r blodau golli eu trochiad gwlith. Gorau'r dydd, gorau'r digwydd!

Yn awr am gyflafan, a'i hamseru i'r union adeg. Ddoe, echdoe, yr Almaenwyr wedi cymryd Benghazi. Gorchest ddi-orchest, medd y papurau, am y gorau. Hanner munud . . . onid gorchest odidog, pan gymerodd y Saeson yr un lle? Wele'r annisgwyl,—eu gwthio yn ôl i'r Aifft ar fwy o garlam nag y daethant oddi yno. Hai ati am laddfeydd bellach!—bron i'r un dydd ag y dechreuodd llynedd yn Nenmarc a Norwy. Y llynedd, tua'r Gogledd a'r Gorllewin, eleni i'r Dehau a'r Dwyrain. Ewrop oll yn y crochan berwi!

Nos Sul: mynd i'r Graig, i ddadlau dadl yr Ysgol Sul. Llond y lle o werin gwlad, yn ddeallus ac eiddgar. Dianc i freuddwydio ar fy nhraed ar fy ffordd yn ôl. A'm rhwygo gan y Faeden Sgrech. Greddfol edrych i fyny. Y lleuad sydd bron â bod yn llawn!

Ebrill 9. Newyddion drwg ar gefn newyddion drwg; yr Almaenwyr wedi torri trwy amddiffynfeydd y Serbiaid a'r Groegiaid gan eu gwahanu, a chyrraedd y môr mewn un lle. Salonica ar fin syrthio. Yr un modd yng Ngogledd Affrica, carlamu o Benghazi tua Tobruk . . . dau le go ddibwys, medd y papurau erbyn hyn. O'r newid cân!

Allan i'r cae, gyda Hywel a Mererid a Dai, i "weld y me—me, . . . yn blysur, blysur . . . yn bwyta'r cae," a Dai'n cyhoeddi hynny nerth ei ben. "Paid Dai! Ust! inni gael dal un yn cysgu." "O'l gole, Dada." Nesu at gyrliau gwynion yn cysgu. Wrth ei gwt. Naid a phaic. Bant age! Dim modd,

Dai bach. Dychwelyd tua'r tŷ, a Dai eisiau da-da.

"D'oes dim ar gael, 'ngwas bach i . . ."

"Dai isie gweld! . . . "

Gweld amdani. O siop i siop. Dim. Tua thre yn eithaf hir ei wep. "Lle buost ti, Dai?" medd Luned. "Efo Dada . . . . Yn siop nad oes da-da!"

Ebrill 11. Dydd Gwener y Groglith,—fel yr eglura Lowri i'r efeilliaid, y ddau mor gall â'i gilydd.

Mererid: Dydd Gwener y Groglith? . . . Ie, mi wn i. Mi weles i enw e ar bapur mawr, yn y dre.

Luned: Pa bapur, Mererid?

Mererid: Papur mawr odd e . . . o flaen capel . . .

Luned: 'Wyddoch chi be sy'n 'i meddwl hi? . . . Poster yn cyhoeddi Cyfarfod Pregethu'r Wesleaid!

Mererid: Ond . . .oedd . . . oedd enw Dydd Gwener y Groglith arno fo, beth bynnag. Oedd, wir, Mama.

Hywel (fu gyda'i bethau ei hun drwy'r amser): Heddiw ma' Iesu Grist yn marw!

Luned: Hanes trist, ynte? On'd ydy' e'n drist? Lowri: Ond yw e'n ddim ots. Fe godith eto Ddydd Llun!

Wedi te, i'r dywededig gyfarfod pregethu. Tŷ llawn—y Parch. Roger Jones yn pregethu. Gŵr allan o'r cyffredin, ei wedd a'i ddawn. Wyneb go welw, go hir, gyda gên ymwthgar, a cheg enfawr. Llygaid brych-lwydion, a'r gwyn yn dra amlwg. Talcen helaeth, llais cyfoethog. Ei swyn yw ei anghyffredinedd. Pregethu'n rhesymegol, eto'n hwylus, hwyliog ac efengylaidd, a'i uchelfannau'n wir huawdl. Un o gedyrn y pulpud, yn ddiau.

Ebrill 13. Sul y Pasg. Luned yn mynd i'r Eglwys Gadeiriol, i'r Gwasanaeth Cymun—yr un Cymraeg, wrth gwrs. Dyfod adre yn bur anfodlon. Ar y Gwasanaeth? O na! 'roedd hwnnw'n ddifai, er na rydd yr Eglwys yr un pwysigrwydd iddo ag i'r Gwasanaeth Saesneg. Ni bydd Côr yr Eglwys Gadeiriol yno. Ni bydd yr Archesgob. Eiddo'r Gwasanaeth Saesneg ydynt hwy! O anfoes! Os rhwysg o gwbl, pam nad yn y Gwasanaeth Cymraeg? . . . yn y gwasanaeth pwysicaf hwn? Lluchia Luned y geiriau:—"Eglwys Gymraeg yw hon i fod. . . . Ond gwasanaeth eilradd a roddir i ni!"

Nac amheued neb ei ffyddlondeb hi i'r Eglwys! Ond y peth a'i cynhyrfodd bennaf oedd gweld Saeson yn dyfod i mewn yn hy cyn diwedd y Gwasanaeth Cymraeg. Chwerthin ar ei gilydd, clochtar yn uchel gan yr hen ffifflenni bach mwyaf difoes erioed. Hanner gair i Eglwys gall!

Ebrill 15. Yr Almaen yn dal i ffyrnigo'i sarn drwy wlad Groeg; heblaw Salonica, dau neu dri phorthladd arall yn ei dwylo. Mwy carlamus fyth yng Ngogledd Affrica. Rwsia'n gwneud cytundeb â Siapan. Ystyr hyn, os gwn i?

Y gorchwyl hyfryd sydd gen i! Ceisio cyfieithu gwaith y bardd Llydaweg, Jean Calloc'h, i Gymraeg. O! ers dyddiau! Gwaith araf, bid siwr, ond hoffus.

Dyfod ynghyd i giniawa, a gwasgar drachefn. Dyma ymwelydd, diddan ŵr o Lyn Dyfrdwy, ar ei ffordd yn ôl o Bwyllgor Canol y Blaid. Siwgr candi o lais, yn adrodd hanes y cyfeillion oll, ac yn synnu at f'enciliad i. Difyrred ei weled a'i glywed. Ar ganol ei stori fwyn, dyfod un o'r hen fyfyrwyr yma—yr annwyl D. R. Jones, a Dai bach yn llamu ar ei liniau. Erys yno am hydoedd, heb air o'i ben, megis angel ym mharadwys. Dirwyn ystorïau, a D.R. yn sôn am awyrblan Almaenaidd a drawodd ysgwydd y mynydd ger Aber fore ddoe, gan ladd un ac anafu dau. Y ddau hynny newydd gyrraedd Bangor, a llond yr heolydd o gynnwrf am gael un olwg arnynt. Cwpanaid o de gyda'n gilydd, a chilio o'r ddau ymwelydd. Minnau i'r ardd i balu, fforchio a hau. Wedi deg, y planiau'n chwyrnu a chorddi am oriau, a'r Sgrech yn galw pobl o'u tai. Tua Gogledd Iwerddon heno am sbleddach!

Ebrill 17. Amryw o lythyrau, i gyd yn diolch am y Dyddiadur. Pwy feddyliai! Neu, efallai, pwy a gredo i'm hymadrodd? Y cyntaf yn ŵr o awdurdod yn y Brifysgol—J.J.—ac yn mynd allan o'i ffordd i ddweud pethau fel hyn am y pwtyn llyfr: "Darllenais drachefn a thrachefn . . . llawer iawn o ddiolch. Agosatrwydd, didwylledd, angerdd. Y mae ynof awydd mawr am eich gweled chwi ac Eluned ynghanol eich tyaid o blant digyffelyb . . .

Brysied, brysied, a myrdd o groeso! Odid na wel nad mor ddigyffelyb y plant, ond am sŵn! Tymhestloedd ohono!

Yr ail, yn ŵr o barchus, arswydus swydd. Yntau'n fawr ei glod i'r llyfryn bach, " llyfr a gedwir gennyf ar hyd fy oes, . . . y darlun gorau ohonot ti . . . dy enaid . . . Wrth ei ddarllen, fe ddaeth ton ar ôl ton o hiraeth am dy weled . . ." Dilyw o fawl anghymedrol. Ac wedi'r mawl, hawl: "Tybed nad yw'r amser wedi dod i ti feddwl am ail gydio yn y gwaith?" Terfyna'i lythyr yn danbaid frwd:—

"Diolch filwaith, fy nghyfaill hoff
Bendith arnat a'th eiddo . . .
Cofion cynnes, B. O.

Ar y diwedd, y nodyn hwn yn gwynio:—"Mae Legonna yn y Carchar, a Gwyn Jones; bydd eraill cyn bo hir. Ni elli di wneud dim i Ffrainc ar hyn o bryd, ond fe elli i'r bechgyn hyn, ac i Gymru."

Pwy a ddyry lais i mi ateb? Ai di-fater gennyf fod y bechgyn yng ngharchar? Na ato Duw! A allaf wneud rhywbeth iddynt? Beth? . . . crio? gweiddi? bloeddio? llefain? lleisio ag utgyrn . . . seithwaith. Parod! A hyd at ddengwaith seithwaith. Ond nis rhyddheir. Pa leshad? Ac oni leisiais i gymaint â neb, ddydd a nos, yn ddiflino . . . am bymtheng mlynedd, ac ar y cyntaf yn unig? Fy nhystion sydd leng, a dyma un mewn llythyr heddiw. O Landrillo, gan hen fyfyriwr. O! nid dyna'i amcan! Dim ond canmol y Dyddiadur, a sôn am atgofion o ddyddiau coleg, etc. Gwrando, gyfaill. "Nid ofer fu eich llafur yn hau y dyddiau hynny . . . Cefais symbyliad gennych i ymroi mwy i Gymru a'i phethau' ac nid yw'n edifar gennyf."

Fy ymffrost! Ymaith ag ef, bob gronyn ohono. Ymaith! A wyf fodlon ar fy ateb iti, B.O.? Pell o fod. Dos rhagot, ti a'th gymdeithion. Minnau a'ch clodforaf, ac ni orffwysaf. Ar aelwyd Cymru y mae llawer o drigfannau. Henffych well!

Orig yn yr ardd, a blasu ei phridd,—y "baw," chwedl Dai, gan gogran ei orau glas. "Dai a Dada bia'l baw, yntê Dada?" a ffluwch â'i gnawd teg dros y gwelyau, a thrwy'r rhychiau, ar garlam cellweirus. I'r tŷ yn faw o'i drwyn i'w draed, a'r sioncyn yn torri drwyddi:—"Baw Dada ddalu, Mama; baw Dai a Dada."

Ebrill 18. Adroddiadau ysgubol am y cyrch ar Lundain, y gwaethaf hyd yn hyn, meddir. Lluniau'r difrod yn datgan dyhirwch dyn, neithiwr, echnos. Yfory ym Merlin, yn ddiau. Nos i nos a ddengys wybodaeth . . . yn elyn i ddyn a'i ddiwylliant!

Neithiwr hefyd, Iwgo-Slafia wedi ei gorfodi i ymostwng mewn llwch a gwaed. Druan fach: cyn pen pythefnos o darfu ar ei heddwch. Ei phrif-ddinas yn garnedd, a Dawns Angau yn ei heolydd hi. Yfory, ei malu'n falurion. Pa leshad iddi heddiw y Coup d'Etat ddoe? Gweniaith Lloegr, a chytundeb Rwsia?

Rhaid i'r gwan ddal y gannwyll,
I'r dewr i wneuthur ei dwyll.

Ebrill 20. Bore Sul. I'r "Tŷ." Pregeth a swmp ynddi, gan y Parch. Ffestin Williams ar Ioan i, 11—"At ei eiddo ei hun y daeth." Swmp a sylwedd, am Grist a'i Groes a'i Atgyfodiad, a'i wrthod gan y byd hyd heddiw. Gwe o feddyliau preiffion.

Eilwaith yr hwyr, ar Ioan xvi, 31—"A ydych chwi yn awr yn credu?" Credu: beth i'w gredu? Duw yn y byd . . . a'r rhyfel yn ei lenwi? Pa fath Dduw? Eiddo'r Iddew, Duw Jacob . . . ? Ai eiddo Crist?—Duw'r Tad, Tad Pawb, pob enaid . . . ie, yr Almaenwyr oll. Wedi credu, gweddïo. Gweddïo beth? . . . Buddugoliaeth? Nage! Heddwch?—i genhedloedd gwrthnysig! Eto, nage! Beth, ynteu? . . . DELED DY DEYRNAS. Manylu, dehongli, mawrhau hyn hyd y diwedd. Dewr o bregeth amserol, beiddgar a meddylgar, a grym argyhoeddiad yn ei chorddi hi. Ysgydwad i eneidiau crebachlyd!

Lleisiau'r byd am ruthro o'r peiriannau dur yn ddyfnach i mewn i'r tir santaidd, i ddaear Groeg, Monastir, Thermopylae . . . cymryd gafael o Larissa, a dringo i Fynydd Olympus, cartref y mabol gampau, cysegr y Deml i Zews!

Ebrill 25. Darlithio'r bore. I Ysgol—wedi cinio. Och am ysgol! Blinaf, beiaf, ceryddaf, o dro i dro . . . yn ofer!

Edrych yn y drych hwn dro
Gyrr galon graig i wylo.

Dychwelyd ar frys: gwasanaeth yr Urdd ym Mangor heno, yn yr Eglwys Gadeiriol. Dau Gymro fydd yno, wedi pererino o gwmpas Eglwysi Cadeiriol Cymru. Heno ym Mangor.

Cyrraedd adre. Luned a'r plant yn fy nisgwyl, ar binnau. Llond ffordd ohonom yn ei ffodotian hi ar lusg a throt tua'r Eglwys. Heibio'r drws, ac i mewn, i ehangder yr addoldy. Llu bach mewn lle mawr. O! mor ychydig. Minteioedd bach rhwyfus o blant, ar goll, megis, yn yr ehangle, a'r garreg ateb yn atsain eu siw a'u miw drwy'r gwacter. Nemor neb arall, heblaw eu "harweinyddion." O'r Colegau,—dim un enaid byw! O'r eglwysi, neb ond un, neb ond y Parch. John Hughes! O'r Eglwys Gadeiriol ei hun . . . prin ddigon at y gwasanaeth, un . . . dau . . . tri. . . pedwar . . . Mae'r Esgob? . . . maddeuwch . . . yr Archesgob? Gydag eira llynedd!?

Pa waeth? Yr ym ni yma, a digon i'r dydd ei degwch. Dechrau, drwy ganu . . . "O am ras i garu Iesu."

Yn nesaf, y ddau bererin, Ednyfed Thomas a Maxwell Evans, yn dwyn y Faner—Baner Urdd Gobaith Cymru—i mewn drwy'r Porth Gorllewinol. Llygadu tuag yn ôl, megis ar firagl yn troedio ar lawr hyglyw'r adeilad . . . pit-pat . . . pit-pat . . . gan nesu atoch yn araf, araf, gyda'r Faner enfawr hardd o'r tu blaen iddynt. Agosach, agosach . . . ar eich cyfer, . . . heibio, ymlaen, y Faner a'i chludydd. Gwefr i gorff, gwlith dan amrant! Ie: dim ond darn o sidan. Eto, arwydd o Gymru, ac anadl einioes y genedl yno. Cyfriniaeth un o ddirgelion egnion y ddynoliaeth. Rhagddynt,—at yr allor, a'i gosod hi i led-orwedd yno. Dyma binacl y gwasanaeth, a'i wir sagrafen.

Yn dilyn, darlleniad o Eseia lv; emyn,—" Fy Nuw, fy addfwyn Iesu;" gweddi, emyn eto,—" Iesu, ffynnon Dwyfol Hedd;" ac, yn olaf, anerchiad gan y Deon. Y cwbl yn weddusddwys ac urddasol. Gwasanaeth i'w hoffi, i'w gofio'n hir, hir. Ple'r oedd yr Archesgob?

Ebrill 28. Yr Almaenwyr wedi cyrraedd . . . i Athen a Chorinth! Rhyfel y Balcanau drosodd, mewn tair wythnos syfrdan. Yn nesaf, yr ynysoedd. Ynysoedd Groeg, Ynysoedd Groeg. Pa hyd, Creta? Pa hyd?

Tua Sir Fôn â mi, a Gwynt y Dwyrain newydd godi. Difyr o daith, ar ôl gollwng llond bws o sŵn "plant cadw" i lawr ger Llanfair Pwll. Yr haul yn taro'n gynnes ar y gwydr rhyngof a Menai. Y mynyddoedd yn feddal dyner o dan gysgod o niwlen denau. Melfedaidd hyd yn oed. Awel y bore'n fain, a'r cwmni'n llawn o ieuenctid y dydd. Yma, acw, disgyn ein myfyrwyr ni, bob yn ddau, bob yn dri . . . yn Llanfair, yn y "Bryn," yn y Dwyran, yn Niwbwrch. "Bore da," medd pob twr wrth ddisgyn, a mynd â'u tocyn cinio gyda hwy tua'r ysgol, lle bydd gweithio caled nes eu cludo'n ôl gyda'r hwyr. Disgyn finnau, yn olaf i gyd. Ac ymroddi, 'te, i baladr o ddiwrnod diwyd! Ers dyddiau yn edrych ymlaen ato. Wele'i dreulio ar gyrrau Môn, i mewn ac allan o ysgol i ysgol, a'i gloywi hi rhyngddynt.

Eisoes allan o Drefdraeth, a'm cudyn at Niwbwrch. Tair milltir? Efallai, fwy neu lai, ond lledrith i gyd—y ffordd drofaog, ddi-gysgod, y corstir gwastad, llef y gylfinhir a chwiban y chwibanogl, a'r haul sy'n cynhesu min y dwyreinwynt. Cam a charlam, nes clywed . . . ? . . . clustfeinio: Ie . . . " Gw-. . . cw' . . draw, yn aneglur o'r pellter. Cerdded yn fy mlaen, yn glust i gyd, a'm calon yn uchel. Toc, un tinciad arall. Sefyll. Nid oes eilwaith. Swildod y caniad cyntaf? Digon o ryfeddod, er hynny, fel gwrid pob rhyfeddod newydd. Ymollwng i'm cerdded, ac i'm cofion . . . " Wrth ddychwel tuag adre, Mi glywais gwcw lon . . ."

Cyrraedd Niwbwrch, a chloch y tŵr yn taro un ar ddeg, a phlant yr ysgol yn tewi â'u cloch hwythau. Cyfarch Mr. Roberts, yr ail athro, a hoffi ei glywed yn annerch gwynt y Dwyrain fel "Gŵr wrth y dydd ydy' o!" am ei fod yn gostegu gyda'r nos. Tywyllu'r drws am ennyd, ac i mewn at Mr. Thomas. Torri mwy na gair neu ddau ag ef; ac yna rhagof, o ddosbarth i ddosbarth. Blaguro yn awyrgylch hawddgar a hyfryd yr ysgol hon.

Wedi gorffen, Mr. Thomas yn fy nghymell i'w dŷ am ginio, er na chewch chi ddim rhyw lawer o sgram!" Meddai ef,—a Mrs. Thomas yn gofalu bod yno "sgram," er hynny, heblaw orig ddifyr o ymgom, heb "werthu lledod i gilydd" (i ddefnyddio un o ymadroddion Mr. Thomas am wenieithio neu ganu pennill mwyn i'th nain . . .).

Gadael fy nghyfeillion, a'i ffaglu hi am y Dwyran. Dros y glesni, dros gamfeydd a chaeau a chloddiau . . . dyna deg! Ennyd yno rhwng rhidens o gerddi a lluniau o Hanes Cymru; ac yn ôl i'r ffordd, a thua'r "Bryn,"—Brynsiencyn. Pum milltir o lonyddwch, heb neb yn nes i'r ffordd na llafurwyr y meysydd. Neb ond y mudion huawdl,—cawodydd o flodau drain duon ar y perthi mân, disgleirdeb o flodau'r 'menyn ym môn y cloddiau, ac ambell sypyn swilach o friallu; ymhellach, ambell gip breiniol ar bigyn uchaf tŵr Eglwys Llangaffo, ac ymhellaf oll esgyniad y mynyddoedd mawr mewn esmwythter llyfndew, moethus a melfedaidd.

I Ysgol y Bryn, i wrando gwersi difai, ac i glywed y plant yn mynegi eu serch at Fôn, at Gymru, at "Gartrefi Cymru," a'r mapiau ar y muriau yn drysorau gwerthfawr o flaen eu llygaid.

Fy phiol sydd lawn: tair Ysgol hoffus Gymreig, wyth milltir o gerdded. Digon i'r dydd ei degwch. Fe'i dygaf gyda mi tua thre.

Ebrill 30. Egyr y dydd gyda gogoneddus lythyr mawrfrydig oddi wrth y bardd, Cynan.

Newydd orffen darllen 1940: Lloffion o Ddyddiadur.' Rhaid anfon hyn o air yn frwd o'r galon i ddiolch i chi, ac i'ch llongyfarch ar gampwaith.

Fel yna'n union yr hoffwn innau sgrifennu rhyddiaith Gymraeg-pe medrwn, pe meiddiwn. Gosodasoch genedlaethau i ddod tan ddyled i chwi—yn gystal a'r genhedlaeth hon o Gymry—am ddarlun mor ddiffuant o'r galon ddynol trwy ddyddiau argyfyngus—amser cannu, diwrnod nithio . . .

I mi, y pethau bychain, annwyl, tyner, personol a theuluaidd sy'n rhoi gloywder pur ar y cwbl, megis gloywder dagrau'r gwlith ar ardd flodau. . . .

Darllenaf, darllenais. Rhyfeddaf, rhyfeddais. Dyfynnaf, dyfynnais, yn agos i'w hanner. Ymddiheuraf, mewn sachliain a lludw. Llythyr i'w gadw, a'i gau fel crair santaidd. I'w gau a'i guddio. Paham ei ddatguddio, a'i gyhoeddi gerbron gwlad? . . . Dim ond hyn. . . fel y gwelo pawb nad ofer yw ysgrifennu Cymraeg heddiw; bod i'r llenor Cymraeg y tâl a'r wobr mwyaf ar a eill neb ei obeithio, sef parch a chlod eich cyd-lenorion, ie, a'r werin. Fe'ch gŵyl llu, fe'ch gwêl llawer. Onid yw'r meddwl ei hun yn ogleisiol obeithiol? Nid diofalhau a ddylem, ond dyfalhau.