Dyddlyfr 1941/Mai

← Ebrill

Dyddlyfr 1941 gan William Ambrose Bebb

Mehefin →

Mai

Mai 3.

Pan ddêl Mai a'i lifrai las . . .
Mynnwn, pes Duw a'i mynnai
Pes deuddeg mis fai Mis Mai.

Pan ddel . . . Ddoe, echdoe, nid oedd ond prin Fai. Gwres gan heulwen, yn wir, a gwrid ar flagur, ond y dwyreinwynt a'i ddannedd yn finiog.

Heddiw, peidiodd, ac wele glamp o Fai o'n cwmpas. Bore Sadwrn. I'r Coleg ac nid i'r Ysgolion. Dwy ddarlith, a diwedd yn gynnar. Llwybreiddio dros gaeau'r Ffriddoedd tua'r trothwy. Y wlad mewn boddfa o len desog, denau, a'r mynyddoedd mwyaf yn hanner celu dani, ag eithrio ambell danfa o wyn eira yn disgleirio fel dysglau Marsli.

Cip ar y papurau: yr un chwedl, bod y milwyr Prydeinig wedi gorffen ei gloywi hi o dir Groeg. Pa nifer? . . . Dyna ddiwedd ar un smonnaeth arall. Ple'n nesaf?

Allan i'r ardd i ddarllen, ymysg pethau eraill, llythyr a gefais yn y Coleg. Hen fyfyriwr eto, a adawodd y Coleg ym mis Gorffennaf, 1936. Eglura pwy ydyw, a denfyn lun. Fel pe bai fodd i mi anghofio'r paladr mawr a gloyw hwnnw, Ifan Williams o Lerpwl! Byth!—na'i faint, na'i wên, na'i lais. Ymddiheuro yna am nad ysgrifennodd ataf o'r blaen er pan adawodd y Coleg. Ymddiheuro? a rheitiach gwaith ganddo, o lawer. Weithian, yn y fyddin. Ifan, o bawb! Er mis Mehefin . . . "nid anghofiaf y dydd byth, yr 20fed o Fehefin. . . . Coeliwch fi nid own lai nag ofni, gan nad own yn un am ymladd na rhyfel erioed,—er fy mod mor fawr!!

I'r fyddin ag Ifan, o'i anfodd, i Warrington, Manceinion, tua Llundain.. "a chwe mis yn ôl, fy symud unwaith eto i'r hen Gymru annwyl, ger Llanelli."

Gweithio yn yr adran Feddygol, "gwaith glân a dymunol iawn, ond pan fyddwn yn gorfod rhoi help gyda'r difrod a wneir mor fynych o'n cwmpas yma."

"ond heno rhaid imi ysgrifennu atoch. . . . Yr oeddwn yn Llanelli ddoe pan welais lyfr bach mewn ffenestr siop— Lloffion o Ddyddiadur. . . . I mewn â fi i'w brynu; wedyn yn ôl i'r camp i fynd ar night duty.' A heddiw cefais gyfle i'w ddarllen, a rhaid imi eich llongyfarch ar roi y gwerth swllt gorau imi a gefais erioed. Coeliwch fi, fe ddaeth aml i lump' i'm gwddf wrth ei ddarllen, yn enwedig pan oeddych yn sôn am y darlithoedd a'r Coleg. R'wy'n teimlo bum mlynedd yn iau yn barod . . .

Gwelais un darn ynddo oedd yn codi fy nghalon yn ofnadwy, lle'r oeddych yn ei rhoi hi i Bwyllgor Addysg Sir Fôn am erlid Gwilym Owen (mi gredaf mai ato ef yr oeddych yn cyfeirio) o'i hysgolion. Wel, mae'n falch iawn gennyf ddweud wrthych mai i dŷ 'nhad a mam yn Lerpwl yr aeth Gwilym pan welodd nad oedd ar Fôn mo'i eisiau,—y Nadolig diwethaf. Crwydrodd Lerpwl am wythnosau yn chwilio am waith ac yn y diwedd cafodd waith fel Hospital Assistant yn un o Ysbytai Lerpwl. A rwan mae'n dod yn ei flaen yn iawn yno, gan alw ar y teulu bach bob wythnos yn ddi-feth, ac felly yn helpu i lenwi'r gwacter a adewais i yn fy nghartref tua blwyddyn yn ôl.

Yn ei flaen tipyn am y Ddrama—Adar o'r Unlliw—a wnaed yma yn 1936, ganddo ef, Emlyn James, Ilid Williams, "Elis Hughes o Lanbabo (Deiniolen ddylwn ddweud!)," ac Ifan yn Esgob; tipyn o hanes y bechgyn erbyn hyn. . a gorffen drwy obeithio am lythyr yn ôl: "D'oes dim mwy gwerthfawr na llythyr gan fachgen yn y fyddin."

O'r deuddeg tudalen hawddgar, a'u llond o atgofion melys! Diolch yn enwedig am yr wybodaeth ynghylch Gwilym Owen. Erbyn hyn, be ddywedi di, Sir Fôn? Ai da gennyt yrru un o'th athrawon gorau i grwydro heolydd Lerpwl?

Nos da—i'r ynys dywell!"

Mai 4. Bore Sul o'r tecaf, a'r Gog yn agor genau'r dydd Santaidd, a rhoddi cyweirnod iddo. Diwrnod pen-blwydd Luned, hefyd. Yr un fel â ddoe—ac yfory—iddi hi, yn llawn gofal a gwaith.

Tua'r capel: . . . di-galon.

Am ddau, at fy nosbarth: niferus a hoenus.

Oddi yno gyda'r plant am dro. Prynhawnddydd perffaith,—ond yr efeilliaid yn ddifater ohono, gan edrych ymlaen at barti pen blwydd "Miles." Wedi gwneud ei hôl yno, Mererid yn anelu at Luned:—" Beth gawsoch chi i de, Mama?" Duw rhai yw eu bol.

Yn ddiweddarach dipyn, am dro i'r caeau, dros y "ffrioedd." Cerddorfa o adar yn llenwi'r awyr â sain nefol; a choed a pherthi mewn amlder lliwiau ieuainc. Nid lifrai las eto, ond lifrai o felyn a llwyd ar berthi, a phlu gwyddau bach o fanddail ar frigau—mwg euraid yn gymysg â thawch o lesni ir, a haen o edafedd aur. Mai yn ei holl addewid, a'i ddi-afrad gyfoeth. Gwynfyd!—yn gyrru ar ffo bob gofid o'r galon. Diwrnod pen blwydd Luned. Gwyn ei fyd!

Gwyn—pe cai ei fyd ei hun. Cyn iddo noswylio, fe'i trywenir gan waedd. . . yn adrodd hanes cyrch y nos neithiwr ar Lerpwl—"y gwaethaf hyd yn hyn." A chofia Luned iddi glywed ysgydwad ar ôl ysgydwad neithiwr y nos, a drysau'r tŷ'n clecian.

Gwynfyd a gwae. . . wyneb yn wyneb!

Heno eto. Yn fy ngwely'n ymborthi ar riniau'r dydd, dyma'r Faeden Sgrech yn cyrraedd fel saeth, a Dai bach yn ymysgwyd yn ei gwsg, gan nesu ataf, cydio, a llefain . . . " Da-da " . . . yn ei gwsg, heb ddeffro. Ni chwsg helgwn y nefoedd, ac ni adawant lonydd i blant yn eu hun.

Mai 6. Heddiw, fel doe ac echdoe, golau, heulog a chynnes ar hyd y dydd, a'r bore a'r hwyr yn rhuddfelynion gan haul a cherdd. Gwaith mor ysgafn â chwarae, darlithiau megis oriau o desni haul. Mynd i'r gwely beunos yn sŵn myrdd o longau awyr; codi bob dydd i glywed am gynhaeaf y nos-weithiau cannaid hyn.

Heno eto, dawns angau drwy'r awyr. I'r gwely am hanner nos, a gorfod codi'n union wedi rhoddi pen ar obennydd. Pedair awr o gerdded i fyny ac i lawr, i lawr ac i fyny, yn ôl a blaen. Bwhwman dan y ffurfafen dlos. Awr o wrando ar y gethern yn mynd: awr o dawelwch tra byddant wrth eu gwaith-draw. . . yn Lerpwl, Belfast: awr o wrando ar eu dwndwr yn dychwelyd o'u cyflafan. Pwy heno a laddwyd, a ddarniwyd, a losgwyd, a gladdwyd yn fyw? Dim ond y meddyliau erchyll hyn sy'n clwydo yn y pen a'r galon, ddydd ar ôl dydd. Pa hyd? Yfory . . . a thrennydd . . . cawn glywed hanes.

Mai 8. Clywed! Clywaf i Lerpwl oddef y gurfa greulonaf un a gafodd mewn chwe noson ddilynol. Am hanner nos, torrwyd ar lonyddwch y nos dawel gan y Faeden Sgrech, fel pob nos ers wythnos. Am bedair awr yr ysgyrnygodd y cŵn eu dannedd ar wragedd a phlant.

A ddihangodd o'r farn a ffy. Ffoedigaethau ofnadwy y dychrynedig . . . i'r Rhyl, i Abergele, i Golwyn ac i Gonwy, i Fangor ac i Fôn—i Gymru! Di gartref y ffônt, di-ddillad, di-bilyn i guddio cnawd. Curant wrth ddrysau'r rhai a ddirmygent gynnau. Curant, ac fe agorir drysau i'w gwaredu, i dosturio wrth doster eu profedigaethau. Agorir, gwrandewir ar eu hadroddiadau torcalonnus am gyflafannau cig-noeth . . .

Mai 10. Bore Sadwrn tesog, teg. I'r Coleg am ddwy awr. Wedyn i'r tŷ i weithio gyda'm llyfrau, ac i ddarllen allan yn yr haul. Y plant ar wasgar, yn hel eu gwynfyd o fan i fan, ac yn dychwelyd bob yn un ac un i'w cinio a'u te. Ond Dai. Erys ef i "chwale gyda Dada" tua phen y drws, a gwneud myrdd o ddiwydrwydd o'r ffordd i'r tŷ, o'r tŷ i'r ffordd, i fyny ac i lawr, dwmp, damp, drib drab, ac i'r ardd.

Helfa o newyddion, blith-draphlith, croes-ymgroes, gan hwn a'r llall, hon a hon . . . " fuo yn Lerpwl ddoe:" "Lle ofnadwy 'no"; "yn chwalfa i gyd": gallu gweld dros y dinistr o "Lime Street at yr Afon; Mae'n nhw'n ffoi odd 'no wrth y miloedd ar filoedd . . cannoedd wedi dod i Fangor heddiw eto!"

Yn ddistawach: "glywis i fod Martial Law yno. Peidiwch â deud wrth neb. Ond dyna glywis i, gan,ac mi odd hi wedi bod yno. Choelia'i ddim nad yw'r byd ma'n wallgo . . . " Gwir ai gau, ni wn. Gormod o wir, yn ddiau.

Heno, i'r Coleg, i fod ar "ddyletswydd" am wythnos, gan gysgu yno bob nos. Ysgwn i a ga'i gysgu?

Mai 13. Pum darlith . . . diwyd a difyr.

Pum? newydd. . . dyfal a dyrys: dyfal—y cyrch diwethaf ar Lundain, gan chwalu'r Senedd-dy, ac anafu y Westminster Abbey a'r British Museum: dyrys—Herr Hess, un o gyfeillion Hitler, wedi dianc o'r Almaen i Brydain. Dyna ichi!" medd cyfaill go sigl 'i gwt a larts 'i ben, "dyna i chi newydd da. Dei caton i! Dyna'r cynta i adael y llong sydd ar suddo!" gan siglo'i fraich mewn cynghanedd â'i gynffon. Tybed? Ai abwyd i ffyliaid? O! ni honnaf ddim gwybodaeth ond chwarddaf am ben y llu damcaniaethau. Haf bach Mihangel: o'r damcanu bach delaf erioed ar ganol y drin. Dyrys, onid cyfrwys?

Mai 17. Nos Wener. Tra la la! Fy wythnos ddyletswydd bron â darfod, heb gael fy neffro gan y Faeden yr un noson. Wedi wythnos o godi beunos, onid hyfryd?

A ninnau â dau o'r myfyrwyr yn gwylio gennym bob nos, gwylio, gwylio bob yn ddau, bob nos; gwylio ar y llawr, er mwyn i'r lleill gael llonydd i gysgu ar y llofft. Bob nos, cyn dringo dros y derw trwm tua'm gwely, gofynnaf ganddynt fy ngalw . . . os cân y Gwd-i—. . .

Yr un modd heno. Dringaf drwy'r anferth babell dderw, ac af i gysgu. Cysgu amdani! Awr, dwy

Deffro. Cnoc ar y drws. Un o'r ddau sy'n gwylio, mae'n siwr . . . "Mr. Bebb! mae'r Gwdihŵ wedi mynd!"

Codi, ac i lawr . . . at y ddau. Y ddau Warden yn cyrraedd hefyd," John," afrifed ei waith, a "Deiniol"—anwylsant gloyw. Miss Williams yn estyn cwpanaid o de. Ei hyfryted, am ddau o'r gloch y bore!

Allan. Golau fel dydd, tawel fel bedd.

Awr o ddisgwyl. Am beth? . . . Dyna Gnocell Porthaethwy, ac ar ei hôl Sgrech Bangor, y Gwdih . . .

Cysgod y perygl drosodd. "Tw-whit, tw-hw!" ac yn ôl i'r gwely.

Mai 20. Yn ôl, gartref, eto. Pedair darlith y bore. Wedi cinio, darllen llyfr Gaxotte ar Ffredric Fawr. Gwych o lyfr, a nefoedd o Fai o'm deutu, fry ac obry.

Wedi te, i'm pumed darlith. Ar fy ffordd, cwrdd â Lowri, Mererid a Hywel yn dod adre o'r dre, fel llinyn o'r tu ôl i'w gilydd, ac yn brysur yn sugno bob un ei wialen o 'Spanish.'

Wel: be gawsoch chi?—

Mererid: "Licris bôl, dwy am geiniog."

Ymlaen at fy nosbarth. Difyr iawn, ond bod un arall o'm myfyrwyr wedi gadael. O un i un yr ânt, byth a beunydd, beunydd a byth, o'u myfyrdod i'w merthyrdod.

Dychwelyd drwy'r caeau, a'r plant ar fin mynd i'r gwely. Dai â'i gnawd teg yn y bath, ac yn dynwared canu corn, 'i chalon hi . . . Bi.. bi.. bi. . b.. bib . . . !

Dai: "Ma' Dai'n gylu cwch, Dada!"

Hywel: "D'oes dim eisie canu corn mewn cwch, oes e, Dada?"

Mererid: "Oes! . . . i ddanfon y pysgod o'r ffordd! Mi clywes i e'n gneud pan o'n ni'n mynd gyda'r trip Ysgol Sul i Fiwmaris."

Dai: Bi . . . bi . . . bi.. bi-b . . . !"

Mai 22. Dai bach yn deffro mor fore ag arfer. Ond yn flin, heddiw. Minnau'n ffôl yn ei geryddu, er mor ysgafn. Y meddal bach yn crïo'n arw—ni eill ddioddef imi ei geryddu o gwbl—ac yn bloesg ddannod imi—"Dada drwg." Traidd fel saeth i'm calon. Ein dau'n di-ddigio am y cyntaf! Cyn bo hir, Luned yn codi, ac yn 'mofyn Dai. Sylwa fod cawod wynt, neu chwa o frech, dros ei gorff. Brech!—prun? Braw!

Digon o eglurhad ar ei flinder ysbryd.

Ceisio ganddo aros yn ei wely. Cystal i chi ofyn gan yr Haul aros yn ei wâl. Codi bawb, a Dai'n bwyta gystal â'r un. Pigog a blin, er hynny. Galw cymdoges garedig i mewn—Mrs. A.R. Cynghori galw'r meddyg.

Dyfod: modio Dai bach, a'i edrych yn ofalus, ac yntau'n crïo dan driniaeth y gŵr dieithr. Sibrwd y meddyg—"Y Dwymyn Goch!" Gedy, a meiriola Luned yn ffynnon o ddagrau. Cuddiaf fy rhai i ar y ffordd i'r Coleg. Darlithiaf am y tro olaf am wythnos. Darlithio, a Dai, yn y cyfamser, yn cael ei gymryd ymaith. Dychwelyd am un. Cegin dawel. Byrddaid distaw o lygaid cochion! Gwaeth na'r cwbl, lle gwag.

Ac mae'r 'deryn bach wedi mynd? . . ."

Luned: "Do . . o, mi wnes fy ngore i'w baratoi e ar gyfer dyfodiad yr Ambiwlans. 'Fynne fe ddim clywed. . "Na Dai mynd yn yl Ambalŵns! Dai, ddim isie mynd," a chrïo, a thorri'i galon.

Wedi ei dyfod, cafodd Luned nerth rywsut i fynd ag ef at y cerbyd, ac yntau'n gwingo a chrïo. Ei roddi i'r famaeth, a gorfod troi'n ôl, heb ei bachgen.

Ar y gair y cyrhaeddodd y lleill o'r ysgol. Anferth siom iddynt, a bloeddio crio hwythau. Newydd fod wrthi'n sychu eu dagrau pan gyrhaeddais i. O'r chweg i'r chwerw, mewn munud awr!

Pawb yn ddi-air o'i ben. O dipyn i beth, Mererid yn holi—Fydd Dewi'n fabi pan ddaw e adre?" A Hywel: "Fydd e'n medru cerdded?" (Luned yn dyfod adre o'r Ysbyty gyda baban newydd ei eni yw'r unig brofiad sydd ganddynt o ysbyty!). Min nos.

Luned a minnau'n rhodio tua'r Ysbyty i holi yn ei gylch. "Wedi tawelu . . . o'r diwedd. Cysgu'n awr!"

Mai 24.' Heddiw, fel ddoe—ac yfory—Luned ac Enid a minnau'n mynd i roi tro am y Dai bach. At y ffenestr, a dyna'i gyd. Nid digon, ond llawer. Ceisio ymguddio hefyd, rhag iddo'n gweled ac ymollwng i dorri ei galon. Dyna a ddigwyddodd ddoe, a chrïo dros y lle, fy nisyn bach gloyw. Heddiw'n cysgu â'i ben oddi wrthym. Ninnau ar flaenau'n traed yn dal anadl a syllu ar ei wegil aur a'i ben melyn. Ar y ffordd, gweled Dail Robin, Blodyn Taranau a'r Goes Goch, clywed rhegen yr ŷd, a gweld y wennol gyntaf. Henffych well iddynt oll, am gyfrannu'n unfryd i godi calon.

Pa ddiddordeb yn y newyddion? y pedwerydd dydd o gyflafan yn Ynys Creta,—crud Diwylliant y Groegiaid gynt. Pythefnos wedi trechu Groeg, meddiannodd yr Almaen holl ynysoedd y Môr Aegêaidd. Papurau Lloegr yn benwan wyllt. . . yn ceryddu Darlan yn ddidrugaredd, fel pe bai ei fyd e'n esmwyth! ac yn sôn am osod gorfodaeth filwrol ar Iwerddon. Ara' bach!

Mai 26. Codi'r bore, ac edrych ymlaen, fel pob dydd, at y tro am Dai. Mynd, Luned ac Enid a minnau. Cyrraedd, a chlywed ei grio. Dai wedi'n gweld am ei fod mewn gward newydd, a ninnau heb wybod. Morwyn yn rhedeg ato i'w gysuro. Ofer.

"Dai isie Dada: Dai isie Mama!"

Estyn dilledyn neu ddau i'r forwyn eu rhoddi iddo:

Dai ddim isie! Dai isie Mama . . . isie Dada!"

Dod ato'i hun toc, sychu'i ddagrau â dillad y gwely, ac edrych arnom yn hanner swil a hanner dig. Dai bach!

Gorfod ei throi hi, a thua thre. Ymgladdu i waith i geisio anghofio gofid. Darllen proflenni "Pererindodau." Cychwyn llyfr newydd Dyddiadur Can' Mlynedd yn ôl—1841. syniad yn fy mhen ers tro, dyfod ar ddeffro, ryw fore.

Churchill yn rhoi heibio'r bwriad o orfodi Ulster. Ei drechu'n lân, gan undeb moesol cenedl. Unoliaeth genedlaethol—O na feddai Cymru ar hwn!

Mai 31. Dydd olaf y Mis Mai. Bore hawddgar gan haul cynnar yn ymdreiddio drwy darth tesog. Tai bach Glan Adda yn ddwfn yn y glyn, yn anadlu eu mwg i fyny drwy'r tarth; dynion a merched yn rhodio'n ysgafndroed o'r "Ffriddoedd" i'r dref islaw; a dau nodyn y Gwcw'n disgyn drwy'r lledrith uwchben. Luned yn y tŷ, yn chwarae "dau droed bach" â'r babi, Owain, a fydd yn flwydd oed mewn tridiau. Eistedd allan yn llonydd gyfrannog o'r holl odidowgrwydd, sy'n ireiddio meddwl, corff ac enaid. Y meddwl yn gwibio o hyd ac o hyd at y drum ger Minffordd. Yno mae Dai bach yn garcharor.

Awn ato! Awn a gwelwn: gweled gwên, y wên gyntaf er pan ddaeth yma. O! Nid y wên fawr, orfoleddus, ddireidus arferol. Ond gwên, er hynny, gwên Dai bach ei hun. Dychwelwn yn llawenach o lawer. "O! ma' fe yn gwella 'nawr!"