Dyddlyfr 1941/Mawrth

← Chwefror

Dyddlyfr 1941 gan William Ambrose Bebb

Ebrill →

Mawrth

Mawrth 1. Bore Sadwrn, dwy ddarlith, y naill ar y modd i ddysgu Hanes, y llall ar Lywelyn Fawr. Difyr odiaeth.

Clywed eto,—clywed, nid darllen, am ladd mil a hanner o bobl yn yr ymosod ar Abertawe. Dinas wedi ei difa, meddir. Ddynion ynfyd!

Mawrth 5. Tair darlith: un ar Hanes, dwy ar y Sgrythur. Ciniawa yn y Coleg, a brasgamu'n ôl i'r "Ffriddoedd." Dai bach yn byrlymu ei eiriau teg i'm croesawu, "Dai caliad Dada," "Na, Dai caliad Mama!"

Mymryn o lonydd i ddarllen, toc,—Y Faner. Rhifyn da iawn; ysgrif wych gan Aneurin ap Talfan, yn disgrifio Blitz Abertawe. Gwych, nes bod iasau yn cerdded o'r pen i'r traed; llythyr gan J.E.D. yn ateb Golygydd y Llenor. Cyfrwys iawn, medrus gyfrwys, ond ar y mwyaf o dinc dagreuol. Paham dadlau o gwbl? Paham yr ymrwygo'n barhaus? . . . am yr hyn nid yw fara i ni!

Am chwech i Gyfarfod o Gyngor y Ddinas: llawn mwy dynol ac amcanus nag arfer. Llwyddo i gael ganddo fynegi cydymdeimlad ag ingoedd Abertawe a Chaerdydd, ac i fynnu gwybod a hoffent inni agor Cronfa yma. Caerdydd;—ie, cerddodd rhyw ansicr sibrwd am ei dioddef hithau, Mai "melltigedig " oedd yr ymosod arni echnos. Bob yn bwt, ac o dafod i dafod, y daw'r newyddion hyn, a'r sôn am ddynion yn ddarnau, ac am famau'n gwallgofi. Dduw'r Nef, Dy blant Di! Nid adar y to, y rhai a borthi Di, ond Dy blant, sydd yn "rhagori llawer arnynt hwy."

Mawrth 7. Llythyr gan gyfaill:—"Am fater y Faner, a ydych chwi wedi meddwl bod holl arweinyddion y Blaid yn awr yn Ffascistiaid agored?" Naddo! Pell o hynny,—er y gallasent fynegi'n groywach eu cas at Hitleriaeth a'i holl felltith.

Ar ganol pryd te, dyfod fy llyfr newydd i law—Dyddiadur 1940. O'r llawenydd, wedi'r oedi mawr gan y cyrchoedd awyr ar Abertawe a Chaerdydd, a llosgi tŷ Aneurin i'r llawr. Ei agor â dwylo'n crynu, a dangos y cyflwyniad—"I'r Efeilliaid, Hywel a Mererid"—i'r ddau. Llygaid yn pefrio wrth weld eu henwau mewn llyfr. "Hywel a fi!" medd un; "Mererid a fi " medd y llall, am y balchaf. Yna: Mererid:—"Gawn ni e, i ysgrifennu ynddo fe, nawr?" A Hywel, "A gwneud lluniau ynddo fe, yntê, Dada?"

Luned yn egluro'r sefyllfa iddynt, a minnau'n dangos y llun ar y cefn i Dai. "Pwy yw hwn, Dai?" Fel bollt,—"Da . . . da!"—gan chwarae ei droed ar goes y gadair i fyny ac i lawr, a'r droed arall wedyn, a'i lygaid yn pelydru arnom

Ac felly y cododd pawb o gylch y bwrdd, gan nesu'n dwrryn bach pranciog o gylch y llyfr bach. Lowri braidd yn brin ei sêl, eto'n cofio iddi hithau gael un wedi ei gyflwyno iddi.

Mil o ddiolch i'r brodyr o Landebie, a bendith ar eu hanturiaeth odidog, y ddewraf un er dechrau'r rhyfel.

Mawrth 8. Wedi cinio, i Gyngor y Ddinas. Defod bwysig—cyflwyno "Braint" y Ddinas i Syr John Lloyd. Seremoni urddasol, a'r areithiau i gyd, ond rhyw un, yn weddus a theilwng. Un bai,—pob araith ond un yn Saesneg. Honno'n ddifai ffraeth. Am y llall, tewch â sôn. Wedi elwch,—blerwch!

Dyfod tad Luned yma, Mr. Pierce Roberts o Langadfan, a'r ferch ieuengaf, Nest. Nest ddi-ddichell a di-doriad, cannwyll llygad ei thad, a llond gwlad o ddireidi. A'r tŷ llawn sydd yma, 'te!

Edrydd Mr. Roberts fel yr oedd y tŷ'n crynu pan oedd Abertawe dan y lach. Yn ucheldir Sir Drefaldwyn! Crynu bob un o'r tair nos, am oriau, a hwythau'n tybio mai Aberystwyth oedd tani.

Mawrth 11. Heno, wedi pum darlith, a dwy awr o Bwyllgor Trethi, dringo ac adre. Swpera. Ust.! Awyrblan? "Dyna nhw eto," medd Luned. "Ie: gewch chi weld, ac fe ddaw cri'r Seiren."

Do: fe ddaeth, a diasbedain.

Trwy'r drws, ac allan. Noson gannaid olau, ddi-gwmwl, a lleuad yn cerdded ei phreswylfeydd di-lwgr. I fyny'r ffordd at y "Friars." Luned yn galw . . . " Ambrose, dyma nhw, welwch! Tân mawr!" Troi yn fy ôl. . . . Sbïo. Ie: tân, tafodau a fflamiau yn dringo ac yn drysu drwy'i gilydd, . . .draw tua'r Waunfawr neu Ryd-ddu. "Y Cefn Du," medd A.R. Syllu yn fud a hanner dall, ar wrid yr oddaith fflam-goch. Ymwrando . . . â sŵn ffrwydriadau a saethu, . . .bwm! bom! . . .chwa o adlais. Distawrwydd dwfn, a'r tân yn llosgi'n farwor. Tawch, a diffodd! Digwydd, darfod. Gwaredigaeth!—o safnau'r ffwrn dân.

Mawrth 12. Newydd da! Ar fynydd noeth y disgynnodd y tân neithiwr, heb anaf i ddyn na chreadur. Darlithio'n ysgafn fy mron. Llythyr i mi yn y Coleg-oddi wrth T.I.E., yn diolch am Ddyddiadur 1940. Eisoes, wedi ei ddarllen ddwywaith; ac yn edrych ymlaen, medd ef, am Ddyddiadur 1941. Y llythyr cyntaf am y llyfr bach. D'oedd dim bai arno fe!

Mawrth 14. Adre erbyn un, a chiniawa. A ninnau oll wrth y bwrdd, dyma'r Faeden. Cyffro, ond heb ddychryn gormod, ag eithrio Dai, sy'n hel swp o ddagrau i grio. Gafael amdano, "dere di, Dai bach. Paid â chrio, 'ngwas bach i . . . " Sych y dagrau â'i lewys ac â chefn ei law. Anadla'n iach ac anghofio'r cwbl. Ar ben yr awr, daeth y "sŵn da," chwedl Dai; â'r plant i'r ysgol yn gopog iawn.

Rhwng saith a naw, yn fy Nosbarth W.E.A., yn sôn am fywyd pob dydd yn Nyddiau'r Tuduriaid. Mor anghofus o'r byd a'r bywyd sydd yr awr hon! Dyna dorri ar ein trafodaeth. Tewch â sôn . . . y Faeden sgrech! Penderfynu chwalu.

Adre am swper, ac yn ôl i'r ffordd. Edrych i fyny. Trwch o fân gneifiau yn tapestrïo'r wybren rhyngom â maith gyniwair gwrdi-gwrdi'r awyrblaniau. Ninnau'n mynd a dyfod, dyfod a mynd, ôl a blaen, fforddolion yn rhynnu mewn cotiau mawr. Pob un yn troi i'w dŷ yn awr ac eilwaith, i dwymo'i ddwylo; a G.R. yn dra gofalus i fynd i wrando newyddion hanner nos! Tuag un y bore, chwalu, a Luned wedi aros i lawr drwy'r amser i'm disgwyl.

Mawrth 19. Bechgyn a merched yr ail flwyddyn yn yr ysgolion yn dysgu. Ninnau'n ymweld â hwy bob yn ail â darlithio i'r lleill. Wedi tair darlith y bore, i Lanfair Fechan. Gwrando ar ddwy neu dair o wersi. Purion.

Cip ar y papurau. Heddiw yr adroddant ganlyniadau'r "cyrchoedd " a hebryngwyd dros ein pennau yr wythnos ddiwethaf. Hyn—nos Fercher a nos Iau, tua Lerpwl, lladd 500, clwyfo'n dost 500 arall; nos Iau a Gwener lladd 500 ar lannau Clyde, clwyfo 800. Gwaed y gwirion! O ryfela, rhyfela, ddydd a nos, a'r nos yn bennaf, ac yn erbyn gwragedd a phlant. "Rhyfel yw rhyfel" oedd yr hen arfer, gyda'i anrhydedd a'i sifalri. Bellach, rhyfel yw uffern, un arall o ddarganfyddiadau'r Ugeinfed Ganrif. Llygad am lygad, dan yr hen oruchwyliaeth; uffern am uffern, dan y newydd. Er mwyn rhyddid? . . . cyfiawnder? . . . gweriniaeth? Taw â sôn. Dychwelyd dan y nenbren. Sŵn plant piau hi; pob un a'i gam a'i gymwys, a Dai wedi dyfeisio enw newydd ar Siop Woolworth, y "Siop Goch." Onid cymwys?

I law, pwtyn o lythyr o'r De, yn "diolch am 1940' a'r Pythefnos, ac yn rhoddi'r unfed gorchymyn ar ddeg i lawr—Cedwch ymlaen am y Rhyfel . . ." Pwy? Di-enw, ond hyn—"Waeth pwy?"

Mawrth 24. I Ysgolion Llandudno drwy'r dydd. Prifathro un ohonynt yn flin am imi "daflu cwmwl" dros ysgol neu ddwy yno, yn Nyddiadur 1940. Cyfyd oddi wrth y bwrdd, a dengys y frawddeg imi. "'Dyw hi ddim yn deg! . . . yr argraff nad oes gweithio o blaid y Gymraeg. Gwn, mi wn! Oni wn i'n dda? . . . fod cystal gweithio yn ei ysgol ef ag yr un yn y ddwy Sir? A Chymry da yn Llandudno? Ar bob cyfrif, a glewion yn y gad bob un. Na, nid dihidio bawb yn Llandudno.

Mawrth 25. I Ysgolion Penmaenmawr a Chapel Ulo. Ar ginio, darllen llyfr Maurois: Why France Fell. Tra diddorol, ond ingol dost. Ei gerydd yn gytbwys gyrhaeddgar, a'i bawen yn dyner fel palf cath, wrth sôn am Loegr. Hawdd deall na bydd iddo groeso yno. Bydd llyfr Elie Bois, Truth on the Tragedy of France, yn llawer mwy derbyniol yno. Onid oes gair a ddywed?—Cân di bennill mwyn i'th nain, fe gân dy nain i tithau.

Cip ar y papurau hefyd:—Si bod Iwgo-Slafia am arwyddo cytundeb â'r Echel, er ofni rhwyg yn y Llywodraeth, a thwrf yn y wlad. Beth nesaf? Hitler i ymosod ar Roeg, ac arllwys ei luoedd aml-arfog am ei phen? Rwsia? . . . a ddaw hi o'i chragen? . . . ac ym mha liwiau?

Mawrth 29. Daeth yn wyliau eto. Marcio papurau,—penyd-wasanaeth! A gynlluniwyd, a ddaeth i ben,—Coup d'Etat yn Iwgo-Slafia. A'r papurau Seisnig, parchusaf, yn ei alw yn "deyrnged i gymeriad a gwir weriniaeth yr Iwgo-Slafiaid." Atolwg, penaethiaid y fyddin a'i gwnaeth! Gwyn eu byd y gwirion a ymbortha ar y ffiloreg hon.

Diwrnod pyglyd, pigoer, a'r mynyddoedd yn guchiog dan lwythi o eira. Gwaethaf dydd, y Sadwrn. Y plant yn ennill eu gwres wrth neidio a rhedeg, galw a gweiddi, a'r Dewi dwyflwydd gystal â'r un. Nid na ddaw i mewn weithiau i dwymo'i ddwylo cochion. Daw, ar golli ei anadl, a Luned yn ei gymell i wisgo cap yn dynn dros ei ben a'i glustiau . . . onidê "bydd Dai bach yn mynd yn sâl, a marw, a "bydd dim Dai bach i gael wedyn." Yntau'n codi ael, a gollwng,—"bydd Mama'n gallu plynu Dai bach alall yn y . . Siop Goch!" I'w ryfeddu!

Canol y prynhawn, dwm! . . . dwm! . . . Cyngor y Dref yn gorymdeithio'n drystiog, i agor yr Wythnos Arfau." Pobl yn heigio o bob cwr. Minnau'n marcio. Rhaid i'r plant gael mynd, debyg iawn. A'r forwyn mor falch â hwythau. Eu llygaid yn serennu gan y sŵn meddw. Dwmp di-damp i'w ganol. Dônt yn ôl toc, am y ffraethaf, pwt gan un a phwt gan y llall; a Dai wedi sylwi'n arbennig ar "y dyn â ffroc ganddo." Milwr mewn kilt!

Mawrth 31. Cawr o fore gwyllt. Mawrth yn "mynd allan" fel llew. Cer'! Naw wfft i'r marcio 'ma, hefyd.

Dau lythyr: un oddi wrth Orsaf Feistr "Cyffordd Dyfi," yn diolch am y Dyddiadur. Diolch? ac yntau wedi talu amdano!

Y llall oddi wrth "A," dim ond deunaw tudalen! A'i dweud hi, 'te, yn garlamus. Melltith ar y Blaid Lafur; melltith ar y Rhyfel! Bendith y Nefoedd ar Gomiwnyddiaeth, ac ar Rwsia! etc.