Dyddlyfr 1941/Mehefin

← Mai

Dyddlyfr 1941 gan William Ambrose Bebb

Gorffennaf →

Mehefin

Mehefin yr Ail. Y Llungwyn tlws ei enw. Teg hefyd, onibai am awelon miniog. Dydd o ŵyl, yn anad dim. Codwn ac awn, Luned a'r plant a minnau, bawb, wedi cinio. Y babi yn y pram, pentwr o fara-'menyn, dwy gacen, potelaid o laeth—llefrith, os mynnwch. Bant! yn un llinyn o gwmni llon. Galw gyda Dai bach. O'r sioncyn bach cyrliog, ac mor falch o'i lyfrau lliw a'r "gogi" (siocled)!

Bachgen pwy?—"Dada . . Mama! Dai yn galiad Dada a Mama."

Gadael, yn lled ysgafn galon, ac i Berfeddgoed. Gloddest o liwiau ar bob llaw, a gwyrthiau i'r plant ar bob clawdd, blodau o bob lliw a llun, a nythod adar, efallai. Chwilio'n ofalus am le cysgodol at ein te. Dyma fo, a'r eistedd gorffwysgar am y disgwyliedig bryd yn yr agored. Y Gog yn arllwys ei chathl hithau. Bochio ac yfed fel cewri, ac yna dringo'r clogwyni a'r cnapiau, rhedeg a champro, nes bod pob un wedi cael llond ei fol ohoni. Troi tuag adre wedyn. "O! welsom ni'r un nyth!" medd Lowri. Naddo. Ond dyma . . . yn y clawdd . . . nyth robin goch. A chwech wy ynddi. Wel, am ryfeddu, a llygaid Mererid fel dau lyn disglair, llonydd. Ar y ffordd adre, Sali'n gofyn i'r plant: ""Welsoch chi'r tŷ, o'r top, fancw? Mererid: "Naddo! am nad oedd 'na neb gartre!!" Cyrraedd, swpera, a mynd â llond llygaid o ryfeddodau gyda hwy i'r gwely.

Mehefin 3. Codi'n foddfa o chwŷs: annwyd ers dyddiau, ond heddiw'n llawer gwaeth. Pum darlith, a phob cymal yn llawn gwŷn. Ac ymlusgo i weld Dai, wrth gwrs! A'i wên wannaidd yn hen ddigon o dâl. Luned, yn y cyfamser, yn siopa yn y dre. Pob siop—y "Siop Goch" yn enwedig—a phob heol, yn orlawn o bobl. 'Wyddoch chi pam? Heddiw, ie, heddiw, y daw'r dogni ar ddillad i rym. Y gwahaniaeth? I ni, dim. Dim yw dim. Chwedl Luned, bydd mwy o "gwponau" gennym nag o geiniogau.

Heddiw hefyd yw dydd pen-blwydd Owain bach. Y blwyddyn bach ag ef! Dim te arbennig iddo fe. Dim, ond anrheg o forthwyl sinc bach del. Wrth ei fodd. I'r teg, tegan!

I'r hŷn, hunan! . . . O! dim ond llond ei ddillad o Weini—dog dwysdrem yn poeni, poeni, . . . a phoeni, . . . am ei . . . radd. Tewch!..

Mehefin 6. Dal i godi'n chwŷs bob bore, i gerdded o ddarlith i ddarlith, ac i ddringo'r drum at Dai bach,—ac afal gan Enid iddo. Afal? Pwy a ŵyr y crwydro a'r cerdded, y chwilio a'r chwilota, cyn cael yr un? Dim un o gwbl ym Mangor, pe baech chi'n rhoi'ch crys amdano! Ei gael, er hynny, ac Enid a Dai am y balchaf.

At y pentan, yn swp sâl. Dau lythyr yn calonogi'r claf. Un oddi wrth ŵr hollol ddieithr. Gweinidog gan y Bedyddwyr yn Sir Fynwy,—yn "diolch yn gynnes am eich gair diddorol dros y radio heddiw," yn sôn am "fwynhad arbennig wrth ddarllen eich Dyddiadur," . ac yn gobeithio "y cewch hamdden i roddi rhagor o ffrwyth eich sylwadaeth graff a'ch Cymraeg bendigedig. . . Dyn annwyl! Daw o'r Borth, ond llafuria "ymhlith Saeson, neu o leiaf Gymry wedi colli eu hiaith, a'm cariad at Gymru a phethau Cymreig yn aros. A'r saint .. yn parhau yn Gymreig eu hysbryd. Y mae gobaith eto!"

R. MENAI JONES.

Gobaith, oes. Gobaith! y rhin sy'n cadw llwch a fflam wrth ei gilydd.

Y llall, gan hen fyfyriwr, oedd yma wyth a naw mlynedd yn ôl,—"Griff Davies." Yn y fyddin, ond wedi bod gartref yn y Bermo,—"a chefais siwrne ardderchog yng nghwmni'ch Dyddiadur, o'r Bermo i Lundain. Mor fyw yr ymddanghosech o'm blaen fel yn y dyddiau difyr gynt."

Hen fyfyriwr yn seboni ei gyn-athro! Efallai. Ond ni chais am ffafr na gwobr. A gwobr na ffafr nid oes gennyf. Os sebon, sebon o'r galon. Ac nid sebon, ychwaith, ond llond calon o ddiolch yr alltud am y mymryn lleiaf o haul ar fryn. A mwy o ddiolch nag y gallai llenor o Gymro ei ddymuno byth. Os llenydda, llenydda i ysgafnhau baich dy gyd-Gymro yn y nos fagddu hon, i oeri tafod yn y ffwrn dân.

Heno, salach na sâl. Peswch yn f'ysigo, pigiadau dan y gesail dde. Anodd plygu i orwedd. Peidio â'm tro dyddiol at y trysor, Dai? â'm gwaith gyda'r myfyrwyr, ar yr awr olaf o flaen arholiad? ac â'm llafur ar Ddyddlyfr 1841, y Baradwys Bell? Na! oni'm llwyr orfodir.

Mehefin 9. Peidio a orfu. Yn y gwely, â'r meddyg yn cyhoeddi—Pliwrisi! Yr hen elyn unwaith eto. Daro dy ben di!

Nid mor ddrwg, ychwaith. Un cysur mawr: o'm gwely gallaf weld yr hafn yn y graig ym Mynydd Bangor, yno, tu hwnt i'r postyn teligraff ar ŵyr, i'r union fan y mae Dai bach yn gorfod treulio ei gyfnod gorweddiog yntau. Meddal? O! os mynnwch, ie.

A Luned yn cyrraedd yn ôl oddi wrtho, yn llawn o'i hanes, ac amdano'n holi, ohono'i hun:—

"A Dada'n mendio? . . ."

"A Dada'n codi? . . . "

Chwarddwch, goegwyr, chwarddwch! Yng ngwlych â'm llygaid i.

Cael pwl o ddarllen rhwng y gobennydd a'r golau,—Atgofion Tri Chwarter Canrif, Traethodau'r Dr. Lewis Edwards, As we were.

Mehefin 12. Wedi codi! . . . mymryn bach ddoe, mwy heddiw. Llwynogod o foreau bach eithaf anghynnes. Eu llygedynnau haul, er y cwbl, yn wyrth o groeso. Mentro i'r ardd, mentro i fyny at Dai. Gwên a gwrid, dyna dâl! "A Dada wedi mendio!" "Bachgen pwy?" "Dada."

Ail ddechrau darllen y papurau. Tynged Creta yn hen stori bellach. Heddiw, araith Darlan: Mai pwysig i Ffrainc gydweithredu â'r Almaen. Ffrainc? Pa Ffrainc? Yr hon sydd yn y llwch, yn gwaedu, yn dioddef, yn gaeth, yn garcharor? Cyd-weithredu! Yn gymwys fel y cydweithreda'r oen â'r blaidd a'i llyncodd. A! gŵymp!

Rhaid i'r gwan ddal y gannwyll
I'r dewr i wneuthur ei dwyll.

Llefaru'n odidog, er hynny,—am i'r Almaen "godi'n uwch na'i buddugoliaeth," a Ffrainc "yn uwch na'i darostyngiad." Celwydd tlws. Gofyn am fara, Gofyn am fara, a derbyn sarff. HITLER i godi'n uwch na'i fuddugoliaeth!

"Pinsia fi."

I beth?"

"Ond i edrych ydw i'n fyw ac yn effro . . . Ddyn glân . . . !" chwedl Williams am yr Hen Siandri.

Mehefin 16.

Un, dau, tri . . .
Meddai Clychau Aberdyfi.

Tra, la, la! Yn y wlad, ers deuddydd! Cynghorodd y meddyg fi i fynd, i orffen fy mendio. Dyna oedd mynd â'r gair o 'mhen i! Y Gymwynas!

Deuddydd wedi darfod, ysywaeth. Rhaid troi'n ôl heddiw, o Gilwinllan a'r ardal hoff.

Bore gloyw: tywyn haul yn chwarae mig yn nail y dderwen fawr cyn imi godi. Allan i'r ffald cyn bwyta,—llawr o ddaear greigiog rhwng glesni coed, caeau a dail; ei cherrig a'i llwch yn tesi i wyneb haul. Adar y bore ar frwysg hynt yn trydar gwe o gerdd uwchben; pryfed yn suo heibio; ieir yn diddig gogran eu "go-go" suol; gwyddau ifainc, newydd fwrw eu melyn, yn llafar hepian yn y tes; lloi bach yn ateb brefiadau ei gilydd rhwng clwyd y cae a'r tu-ôl i ddrws y cut; nant fechan Gwinau yn dyfal ddwndwr heibio; yr oen swci'n llwybreiddio ei gyrliog gam tua'r weirglodd; a'r wedd geffylau wedi mynd i lyfnu'r tir coch. Minnau ar ben y gamfa wrth y tŷ-mawn yn mwynhau fy niogi diwyd, ac yn dotio at ryfeddol lonyddwch cysurlawn a siriol yr holl fangre boblog. . . . Sŵn llestri'n symud eu lle yn y tŷ . . . a'm modryb yn galw: Ambrose: dowch ichi gael eich bwyd!"

Mynd, a'i fwynhau yntau. Toc, byddaf wedi canu'n iach i'r cwbl, ac i dridiau mawr o drugareddau—Cilywinllan, Talywern, Melinbyrhedyn, Llwyngronfa, Rhiwgriafiol, Darowain, etc.

Mehefin 19. "Yfory!" meddem i gyd ddoe.

"Heddiw!" sy'n dawnsio ar wefus pob un heddiw. Heddiw y dychwel Dai o dŷ ei gaethiwed,—heddiw'r bore, am ddeg o'r gloch. Nid oes modd cychwyn yn ddigon buan. Cyrraedd. Dai bach nid yn yr ysbyty, ond yn y tŷ sydd wrth ei dalcen, gyda'r Famaeth. Ein galw i mewn, am y tro cyntaf heb ffenestr na drws rhyngom ag ef. Ar ein gliniau o'i flaen, a chlebran a chlebran. Yntau'n hanner swil a hanner direidus. Ei godi i'n breichiau. Braint, braint! cael clymu dwy fraich amdano, ei wasgu'n dynn, ei gofleidio, ei gusanu. Ar fy mraich ag ef i'r cerbyd, a hyd at ddrws ei gartref.

Minnau tua'r Coleg i ail-gychwyn fy ngwaith, mor llawen â'r gog.

Mehefin 20. Darlithio ben bore. Gweithio yn yr ardd wedyn, a Dai bach yn gwegian o gwmpas, a phwt bach o'i hanes yn yr Ysbyty,—y crïo, y caredigrwydd a'r caredigion . . . Bob yn bwt y daw'r cwbl.

Min nos, torri'r glaswellt. Tap-tap ar y ffordd, a sefyll wrth y llidiart,—Mlle Cariou, yn aros i siarad. Y ddawn ganddi, yn fân ac yn fuan. Cipiaf ambell boeryn poeth o'r tywalltiad,—am "helyntion yn Llydaw, saethu Llydawr yng Nghoncarneau, un arall yng Nghemper, eraill . . . hwnt . . . ac yma; . . . Llydaw yn ganolfan yr elyniaeth at yr Almaenwyr. . . . Mme. Darlan yn cael ei hwtian yn St. Malo . . . ni feiddiai Darlan fynd i Brest. . . . Llydaw'n driw, ond yr hen genawon cenedlaethol 'na, Mordrel, Debauvais y rheini wedi agor y ffordd i'r Boches. . . . Y cnafon! . . . Cynhyrfus o stori fach, at fferu'ch gwaed. Minnau'n fud. Mud!—yn gwrando ac yn dychmygu. Mud, heb gael gair oddi yno ers blwyddyn. A'r fath flwyddyn? Na bai modd imi gael un cip olwg ar y tir annwyl a'm llu cyfeillion! "Dwy adain colomen . . . "

Mehefin 21. Canol haf, a'i awr anterth. Ei wawr yn agor ei gannaid ddydd drwy ddwyreiniol rith o niwl gwan, a'i haul cynnar a hwyr yn troi amlinell lom Eryri yn gyfresi o ddannedd-llif gloyw. Ei wres yn llosgi craig a chlogwyn, ac yn llenwi'r dyffryndir â'i dawch poeth.

Nerth Dai bach yn pallu yn y tes; Mererid yn llosgi ei chorff hanner noeth yn ei wyneb; Lowri'n blino, ac yn mynd i'r tŷ i guddio. Minnau'n gwrido'n loywgoch yn ei ganol.

Mehefin 22. Bore Sul: tua'r capel. Purion.

Dychwelyd at y teulu bach "fflonsh." Môr a mynydd o lawenydd. Yna, Enid yn dyfod â'r newydd—y Newydd. Yr Almaen wedi ymosod ar Rwsia er pump o'r gloch y bore! Cad-Gamlan newydd! Bore Sul eto!

Hitler a Stalin! Dau ormeswr Poland, dau leidr, dau anwir, dau anwar! Wedi cwympo allan o'r diwedd. Dau frawd, dau efaill; gelynion Crist, Crefydd, Diwylliant a Gwareiddiad y Gorllewin; malurwyr tegwch, tiriondeb, tangnefedd. Dau ysbeiliwr, heb ddigon o ysbail iddynt fyw'n gytun ar Gyfandir Ewrop. Dau doster di-dostur!

Beth a fynn Hitler?—ŷd? olew? tragwyddol heol?

Pa fodd y saif Stalin,—a'i lu awyr honedig aruthrol, a'i fyddinoedd ystadegol aneirif? A ymladdant? A fydd rhwyg a chwyldro? Milwyr gorau Stalin fydd ffyrdd drwg, corsydd anial a meithder o ehangdir. A'r ddau Gadfridog traddodiadol anorchfygol—Cadfridog Ionawr, a Chadfridog Chwefror! Ond eu bod yn bell, bell—chwe mis a mwy i ffwrdd. Dal hyd hynny fydd ei iachawdwriaeth ef.

Mehefin 23. I'r Coleg am hanner y bore. Môr o hyfrydwch yn y gwaith. Tua'm bwthyn erbyn cinio.

Goleddu golwg ar y papurau. Bras odiaeth! Datganiad Hitler, Datganiad Molotoff. Hitler: gwir ac anwir mewn gwe anwar a gwallgo. Cruglwyth o dwyll a dig dall. Molotoff: yn galw'i frawd yn gelwyddgi ac yn lleidr pen ffordd! Dyna ddel! A gwir bob gair: . . . Ond, araf bach, 'nawr, araf, araf, bach-pwy a gydladrataodd . . . ym Mholand? yn Ffinland?—Esthonia? Rwmania? Pwy ond y lefiathan arall, y bwystfil-o-ychydig-yn-uwch-na'r-bwystfil cyntaf? Pwy-ond Undeb Sosialaidd y Gwledydd Sofietaidd?

Ac yn awr, ar fore Sul—O! mae gennych eich dau barch i'r Sul—wele'r ddau leidr yn ymddangos i'w gilydd yn eu lliw priod, ac yn ymlarpio. Dwy flynedd yn ôl, yr ymgofleidio dwylo-mwnwgl, yr ymgyflwyno i gyfeillgarwch . . parhaus tragywydd!"

Llyna deg—yn llawn o dwyll!"

I chwi a'ch bath y credodd gwledydd Ewrop ers chwarter canrif, gan ddawnsio i gerdd eich gwallgofrwydd,—o'r Plas Gwydr yn Versailles i'r Pla Sgubol dros Gyfandir Ewrop. Do! Molotoff, defnyddiodd Hitler dy Rwsia di a Stalin, i lygru tiroedd a dynion ym Mholand, Belgium, Ffrainc. Yn awr, tery Rwsia, gan weryru ar ei luoedd parod i garlamu tua'r sbleddach "olaf" ar gig a gwaed. Ni'm dawr am Stalin. Ond caraf ei bobl,—wedi eu clywed a'u gweled yn cerdded allan o dudalennau Gogol, Tourguenoff, Pouchkine, Tolstoi a Gorki . . . Hwy a waedir yn awr, a'u gwythiennau hwy a bistylla rin eu calon a'u cyrff i'r ddaear a garant. Eu tir hwy a dorrir, eu gwenithdir a andwyir, eu cartrefi a deflir yn garneddau. Eu mamau a'u chwiorydd a'u plant a leddir, a labyddir, a dreisir. . . .

Mehefin 25. Darlithio'r darlithiau olaf am y flwyddyn Golegol hon. Llawen a lleddf. Pentwr o farcio toc.

Gorffen Y Baradwys Bell, a Dai bach a minnau'n mynd i'w bostio. Darllen y Faner. S.L. heb fod ar ei orau, o lawer.

Y newyddion? Pob ochr yn honni buddugoliaethau enfawr. Hawdd y gallant, gyda'r fath filoedd o finteioedd, a'r fath feithder o diroedd. Digon o le i chwarae â rhif a mesur! Un peth nodweddiadol: nid at Sosialaeth y Sofiet yr apelia arweinwyr Rwsia, ond at wladgarwch, serch at dir a chartref, yr hen reddfau naturiol, dyfnion a dynol.