Erthyglau, Pregethau a Chaniadau/Manylrwydd Y Farn

Erthyglau, Pregethau a Chaniadau

gan John John Roberts (Iolo Caernarfon)

MANYLRWYDD Y FARN.

Canys Duw a ddwg bob gweithred i farn, a phob peth dirgel, pa un bynag fyddo ai da ai drwg "—PREGETHWR Xii. 14.

DYSGIR ni yn yr adnod flaenorol mai "swm y cwbl a glybuwyd"—a glybuwyd yn y llyfr hwn—" yw, Ofna Dduw, a chadw ei orchymynion." A chawn yn yr adnod hon annogaeth i gyflawni "holl ddyled dyn" yn y ffaith y bydd i holl weithrediadau, yn gystal a phersonau, dynion gael eu dwyn i farn. Derbynia "pob un y pethau a wnaethpwyd yn y corff;" oblegid bernir ef "yn ol yr hyn a wnaeth.' Bydd i ymddygiadau dynolryw yn y byd ddylanwadu ar eu cyflwr yn y farn; bydd eu hanes tragwyddol yn ganlyniad naturiol ac angenrheidiol eu hanes daearol. Ac yn gymaint ag y byddwn ni yn cael ein barnu yn ol ein cyflawniadau, rhaid y bydd y cyflawniadau hynny mewn rhyw wedd arnynt—o ran yr haeddiant neu y drwg-haeddiant—o ran yr ysbrydion o honynt—yn bresennol yn y farn. Dysgir hynny yn bendant yn yr adnod hon. Gwel hefyd 2 Cor. v. 10; 1 Tim. v. 24 a 25.

Ceir ynddi ddau ddosbarthiad ar weithrediadau dynion; y mae y naill, yr hwn sydd yn arwynebol a dibwys, yn eu rhanu i rai cyhoeddus a dirgel. Cawn y cyntaf yn yr ymadrodd "pob gweithred," yn yr hwn y cynhwysir, heblaw gweithredoedd, bob rhan o ymarweddiad dyn ag sydd yn wybyddus yn y byd hwn. Y llall ydyw pob peth dirgel," yr hwn, yn ychwanegol at feddyliau a dymuniadau, a gymer i fewn y gweithredoedd hynny a gyflawnir mewn unigedd a thywyllwch. Cawn hefyd ddosbarthiad arall, yn ol eu natur foesol, ar weithrediadau dynion: Y maent yn dda neu yn ddrwg; y mae ysgogiadau dystaw yr ewyllys, yn gystal a'r cyflawniadau mwyaf trystfawr, yn meddu cymeriad, pur neu lygredig. A chan y bydd yr holl weithrediadau hyn, ai drwg ai da, ai hysbys ai anhysbys ydynt yn awr, yn y farn, gwelir mai priodol i ni fyddai bod mor rinweddol, a chyflawni cymaint o ddaioni ag sydd yn ddichonadwy i ni, ar y naill law; ac, ar y llall, ymdrechu hyd y mae ynom i gilio oddiwrth ddrygioni, ac i ddiddymu pechod ynom ein hunain, ac ymhob man arall y deuwn i gyfarfyddiad ag ef. Goddefwch i mi wasgu hyn yn mhellach at eich hystyriaethau:—

I. BYDD HOLL DDAIONI Y DDAEAR YN Y FARN.

1. Bydd holl weithredoedd daionus y ddaear yn y farn.—Mewn trefn i weithredu yn dda—yn drwyadl dda, rhaid meddwl a theimlo yn dda: oblegid meddyliau a theimladau wedi cymeryd ffurf ddaearol ydyw gweithredoedd. Ymddengys felly fod gweithredoedd, yn gystal a dynion, yn gyfansoddedig o ddwy ran—y weledig a'r anweledig, nen gorff ac enaid. Ac mewn trefn i ennill cymerad—wyaeth Duw a dyn, rhaid iddynt feddu corff hardd ac enaid sanctaidd. Y cyntaf—corff hardd, yn unig sydd yn angenrheidiol i sicrhau llawer o anrhydedd y ddaear; oblegyd ar olygiad, neu wynebpryd, gweithredoedd, yn gystal a phersonau, ac nid ar eu calonnau, yr edrych dyn. A gall gweithred feddu ymddangosiad allanol dymunol, tra y bydd yr ysbryd mewnol a roddodd fod iddi yn halogedig. Gall hunanoldeb, er mor ddirmygus ydyw yng ngolwg Duw, ymddangos yn hawddgar i ni: efallai y bydd iddo borthi y newynog, a dilladu y noeth; a chyf—lawni llawer o weithredoedd a feddant ddigon o ardderch—owgrwydd allanol, i beri i newyddiaduron y wlad barhau am wythnosau i alw sylw y byd atynt, ac i beri i'r byd ei hunan, yng nghanol ei rodres a'i brysurdeb, sefyll i edrych arnynt. Ond bydd ar weithredoedd a gyflawnir oddiar gymhelliadau isel o'r fath, gywilydd cyfodi eu penau yn nhragwyddoldeb. Oddieithr fod ein cyflawniadau yn tarddu oddiar amcanion anrhydeddus, gan nad faint a glodforir arnynt ar y ddaear, hwy a gollant eu cymeriad ac a ddeuant yn anmharchus cyn cyrraedd y farn.

Yn gyferbyniol i hyn, gall gweithred, er mai corff salw ac afluniaidd fydd ganddi, feddu enaid ardderchog. Ef—allai mai ffyddlondeb gyda'r Ysgol Sabbothol—ymdrech i ddysgu plant ac ieuenctyd i ddarllen ac i ddeall Gair yr Arglwydd ydyw y ffurf allanol sydd ar y weithred; dichon, er hynny, mai cariad anniffoddadwy at Waredwr y byd ydyw bywyd mewnol y weithred hono; ac y mae y bywyd hwnnw, fel bywyd Duw ei hun, yn dragwyddol. Hwyrach mai swm bychan o arian yn cael ei roddi yng nghasgliad y Feibl-Gymdeithas, neu y Gymdeithas Genadol, ydyw corff gweithred arall: pa beth ydyw ei henaid? Un o feddyliau mwyaf Duw wedi ymgartrefu yng nghalon dyn—dim byd llai na dymuniad angerddol am achubiaeth yr hil ddynol! A bydd yr Arglwydd yn rhwym o amddiffyn ysbryd mor ardderchog a hwn. Bydd hwn yn werth ei ddangos yn y farn. Ac onid yw y syniad y bydd ein holl weithredoedd daionus, pa mor ddinôd bynag y gallant ymddangos ar y ddaear, ar gael yn y dydd diweddaf, ac y bydd i'r Barnwr wrth oleuni llachar y dydd hwnnw, wneuthur arddangosiad gogoneddus o honynt i breswylwyr y bydoedd i gyd, onid yw hyn—y syniad y bydd pob daioni gwirioneddol a gyflawnwn yn bod am byth, ac y bydd yn ychwanegiad at ddaioni cyffredinol llywodraeth Duw yn gymhelliad grymus i ni gyflawni gweithredoedd da? Y mae hyn yn dra chalonogol i frodyr a chwiorydd gweiniaid, canys bydd y gronynau lleiaf o ffyddlondeb mewn coffadwriaeth yn oesoesoedd. Bydd yr araeth fach, ddïathrylith, ar Ddirwest, y cynghor ar y ffordd, y rhybudd yn y chwarel, a phob peth cyffelyb, yn y farn. Bydd i ddefnynau o lafur a hunanymwadiad a ddisgynant ar anialwch cras Amser, ac a annghofir yma yn fuan, gydymgrynhoi i ffurfio un môr mawr o ddaioni. Dylem ystyried nad ydyw gwerth unrhyw waith moesol yn dibynu ar ei faint neu ar ei ffurf, ond yn hytrach ar y cymhelliad fydd yn gorwedd o dano, neu ar yr amcan fydd mewn golwg wrth ei gyflawni. Anhawdd meddwl am gymwynas lai na rhoddi dyferyn o ddwfr oer i ddyn ar ei daith; ond pe gwnaem hynny mewn ysbryd priodol, byddai y weithred mewn bod yn dragywydd—ni byddai digon o dân yng nghreadigaeth Duw i ddileu y gwpanaid o ddwfr oer. "Ac mi a glywais lef o'r nef, yn dywedyd wrthyf, Ysgrif—ena, Gwyn eu byd y meirw y rhai sydd yn marw yn yr Arglwydd, o hyn allan, medd yr Ysbryd, fel y gorphwysont oddiwrth eu llafur; a'u gweithredoedd sydd yn eu canlyn hwynt."

Yn ychwanegol at ein gweithredoedd eu hunain, bydd eu holl ganlyniadau yn wybyddus yn y farn. Nis gallwn wrth oleuni amser ddilyn achosion i'w heffeithiau pellaf, mwy nag y gallwn ar bob adeg olrhain effeithiau i'w hachosion cyntaf. Un rheswm am hyny ydyw, fod rhai amgylchiadau bychain iawn, yn arwain i rai mawrion a phwysig iawn. Pe disgynai creadur dëallol, dyeithr i ddeddfau y byd hwn, yn un o gymoedd mynyddig Cymru, a phe craffai yno ar y niwl yn ymgeulo i leithder, ar y lleithder yn ymweithio yn ddefnynau, ac ar y defnynau yn cydgyfarfod i gyfansoddi ffrwd, gwaith anhawdd iddo, er sylwi fel hyn, fyddai ffurfio syniad am y ffrwd hono yn myned yn afonig, ac am yr afonig yn myned yn afon; a gorchwyl anhawddach iddo fyddai ymgodi i ddirnadaeth am yr afon hono yn dylanwadu ar gymeriad y wlad, yn rhoddi cyfeiriad i weithgarwch ei thrigolion, yn cynhyrchu masnach, yn galw dinasoedd i fod, ac yn effeithio yn y diwedd ar hanes y ddaear i gyd. Cyflawna dynion rai gweithredoedd ag sydd o ran eu heffeithiau yn ymdebygu i hyn. Bydd i'w canlyniadau ymestyn ymlaen, gan amlhau a chasglu nerth, nes taflu bywyd newydd i galon cymdeithas yn gyffredinol. Bydd i'w dylanwad ymchwyddo ac ymddyfnhau i ganlyn yr oesoedd; ac efallai y gwelir yn y diwedd y bydd, nid yn unig wedi creu chwyldroadau ar y ddaear, ond y bydd hefyd wedi newid gwyneb tragwyddoldeb ei hunan. Un o'r cyfryw weithredoedd ydyw gweddi—gwaith credadyn yn ymostwng mewn rhyw gongl anghysbell gerbron yr Arglwydd, i ofyn iddo achub un o'i gymydogion annuwiol. Hyn yn unig ydyw y weithred ynddi ei hun: pa beth yw ei chanlyniadau? Byddai y rhai canlynol yn hollol naturiol yn gyntaf oll atebir y weddi—achubir y dyn; bydd y dyn hwnnw yn foddion i achub deg ereill, bydd y deg yn foddion i achub cant, y cant yn foddion i achub mil, ac felly ymlaen. Ant rhagddynt o oes i oes, gan luosogi ac ymgryfhau; ac efallai y gwelir yn nhragwyddoldeb y bydd un weddi wedi dylanwadu ar nef ac uffern. Ac os nad ydyw hyn yn wybyddus ar y ddaear, nid ydyw hyny yn bwysig iawn, oblegyd datguddir y cyfan yn y farn. Meddylier hyn—mor fendigedig i gredadyn fydd cyfarfod gerbron yr Orseddfainc Wen â chynulleidfa o eneidiau ag y bydd ei weddiau a'i esiamplau ef wedi bod yn elfenau yn eu hachubiaeth! Onid ydyw y syniad fod yn ddichonadwy i'r fath fri a mwynhad syrthio i ran dyn marwol, yn deffro ynom ymroddiad byw a grymus!

2. Bydd holl ddirgelion daionus y ddaear yn y farn.—Y mae dymuniadau dynion, fel rheol, lawer yn eangach nag ydyw eu galluoedd; ac oddiar hyn—oddiar y ffaith fod gallu dyn i ddymuno yn fwy nag ydyw ei allu i gyflawni—y tardd llawer iawn o ddirgelion drwg a da y byd. Gwelir yn hyn hefyd un gwahaniaeth rhwng Duw a phlant Duw y mae ewyllys a gallu y Creawdwr yn gymesur, y naill fel y llall yn anfeidrol: pan ewyllysiodd Efe ddwyn bydoedd i fod, ymddangosasant yn ol ei ewyllys. Deuai hyn i'r golwg hefyd yn mywyd ein Gwaredwr: pan ewyllysiai Efe iachau dyn claf, neu fywhau dyn marw, cymerai hyny le yn ol ei ewyllys. Gyda golwg ar ddyn y dyn mwyaf a goreu mewn bod, y mae yn wahanol; er ymddwyn o hono ar y meddyliau mwyaf dyrchafedig a sanctaidd, y mae yn cael ei hun yn aml yn amddifad o nerth i'w troi yn weithredoedd. Gall ddymuno dymuniadau o'r math mwyaf arddunol a gogoneddus; ond dymuniadau, neu ysbrydion, ydynt; a pha fodd y gwisgir hwy â chnawd ac esgyrn! Gan na feddant gyrff, gorfodir hwy i ddychwelyd i'w byd eu hunain; oblegyd nid ydyw dynolryw, yn eu sefyllfa bresennol, yn alluog i gymdeithasu ag ysbrydion noeth, nac i deimlo yn ddedwydd yn eu presennoldeb. Bu mynwes aml i Gristion yn fagwrfa i lawer cynllun gwych i leshau ei gyd-ddynion; ond ni feddai allu na moddion i roddi ei gynllun mewn gweithrediad; yr hwn, oherwydd hynny, a nychodd ac a drengodd yn ei blisgyn ei hun. Dylem ystyried, er hynny, mai nid gwaith ofer ydyw meddwl yn gywir a theimlo yn dyner. Dïau fod llawer blodeuyn yn ymagor bob blwyddyn yn y ceunant dwfn, ac yn gwasgar ei beraroglau, gan fyw a marw yno, heb i lygaid dyn o gwbl ei weled; ond y mae yr haul yn edrych ac yn gwenu arno bob dydd o'r tymhor. Yn gyffelyb gyda golwg ar feddyliau ac amcanion, dymuniadau ac ocheneidiau y credadyn, nid yw ei gyd-ddynion yn eu gweled, nac yn gwybod fawr iawn am danynt; ond y mae Duw yn eu gweled. Ydyw! Y mae Efe yn canfod syniadau ac amcanion yn ymgodymu ag anhawsterau, ac yn ymdrechu dyfod yn weithredoedd. Y mae yn deall iaith teimladau a griddfanau a ymlusgant yn llesg hyd ddyfnderoedd yr enaid. Ac amddiffynir y cyfan gyda'r gofal hwnnw a ddichon yr Anfeidrol gymeryd o bethau. Nid aiff un meddylddrych sanctaidd na deisyfiad ardderchog byth ar goll. Bydd y cwbl yn y farn. Ac efallai fod meddwl yn dda, yn niffyg gallu i gyflawni yn wych, a gweithredu yn dda, yn gydwerth yng ngolwg Duw; dichon fod dymuniadau anrhydeddus a gweithredoedd anrhydeddus, yn ymadroddion cyfystyr yn iaith tragwyddoldeb. Dylai dyn gyflawni cymaint ag a fydd yn ddichonadwy iddo; ond wedi gwneuthur hynny, bydd ei alluoedd i feddwl a dymuno yn aros yn ddileihad; a bydd gwerth ar amcanion a dymuniadau ei galon. Datguddio y dirgelion hyn fydd rhan fawr o waith y farn. A bydd dynion erbyn hynny, yn gystal a Duw, yn ddigon ysbrydol i barchu cymhelliadau dyrchafedig, ac i werthfawrogi teimladau sanctaidd. Gellir gweled gweithredoedd, pa mor fychain bynag fyddont, ar y ddaear; ond pwy ddyn erioed a welodd ddyfnderoedd calon dyn arall? Meddianodd llawer Cristion ei enaid drwy amynedd o dan yr erledigaethau chwerwaf; dyoddefodd waradwydd a dirmyg heb ymddigio nac ymollwng; maddeuodd gamwri a chreulondeb ag oedd mor ddu a nos ac mor anniwall ag angeu. Ond ni chyhoeddwyd hynny yn newyddiaduron y byd. Gwneir hynny yn hyglyw" yn y dydd y barno Duw ddirgeloedd dynion." Caiff ambell sant fywgraffiad; ond nid ydyw y cofiant yn berffaith, oblegyd ychydig iawn a wyddai yr awdwr am weithrediadau mwyaf mewnol y gwrthrych. Ni fu erioed yn edrych ar ei galon yn wylo dagrau o waed oherwydd ei phechod. Ni welodd iselderau ei natur, yn y rhai yr arferai gwroldeb ac ofn, gobaith ac anobaith, ymgodymu am yr orseddfainc. Ni lwyddodd i ddarlunio yr ymladdfa rhwng y dyn newydd a'r hen, pan fyddai nwydau llygredig a gwyniau drygionus wedi ymgyffroi, ac yn cydymdrechu i ddiffoddi bywyd ysbrydol yr enaid. A dïau na welodd ef yn ennill y fuddugoliaeth, ac yn ymlid y diafol i uffern yn ol. Yn nhragwyddoldeb y dadlenir golygfeydd fel hyn. Bydd y cofiant yn berffaith yn y farn. Yna, gan fod y pethau hyn yn werthfawr, ac i gael eu datguddio, bydded i ni, os nad allwn gyflawni gweith—redoedd nerthol, ymdrechu meddwl yn gywir a dymuno yn bur; oblegyd os anfonwn at Dduw lawer o erfyniadau uniawn a dyrchafedig, ni a gawn drwy ein Harglwydd Iesu Grist oleuni yn nglyn cysgod angau, a hyder yn nydd y farn.

II. BYDD HOLL DDRYGIONI Y DDAEAR YN Y FARN.

1. Bydd holl weithredoedd drygionus y ddaear yn y farn:—Caniateir yn ddïau nad ydyw dyn, gan nad faint ydyw ei lygredigaeth, yn pechu yn uniongyrchol oddiar gariad at bechod ynddo ei hun; y mae yn troseddu deddf ei Greawdwr yn hytrach oblegyd ei bod yn gorwedd rhyngddo a gwrthrychau ei serch. Fel rheol, canlyniad, ac nid amcan, gweithredoedd dyn ydyw pechod. Yn gyson â hyn, er y clywir dynion weithiau yn ymffrostio mewn gweithredoedd drygionus, anfynych y clywir hwy yn ymogoneddu mewn drygioni digymysg. Carent allu dilyn tueddiadau pechadurus eu natur heb i neb eu gweled; ond nid ydynt bob amser yn llwyddo. Gwyddom fod y tueddiadau hyn, mewn miloedd o amgylchiadau, yn ymgryfhau cymaint nes ymffurfio yn weithredoedd ysgeler ac ofnadwy. Gwelir chwaeth at ddifyrion isel a chyfeddach, yn esgor ar afradlondeb a meddwdod.

anystyriaeth a rhyfyg y galon yn dysgu siarad; a rhydd rhegfeydd y dyn brawf adnewyddol ar amynedd Duw. O dan ddylanwad temtasiwn, trawsffurffr nwydau a medd—yliau halogedig yr enaid yn weithredoedd. O gael eu hir goledd, y mae y teimladau o genfigen a gelyniaeth yn casglu nerth, gan ddyfod yn aflywodraethus, ac gwaethaf arswyd gwaradwydd a chosb, ymddangosant ger bron y byd o dan y ffurf o lofruddiaeth. Ceir fel hyn fod rhyw bechodau "yn amlwg o'r blaen, yn rhagflaenu i farn." Cymerir sylw o weithredoedd fel hyn gan fren—inoedd y ddaear; a gwysir hwy hefyd i wyddfod Brenin tragwyddoldeb. Yr un pryd, er ofni a chredu nad ydyw y barnau a'r cosbau a oddiweddant bechodau rhyfygus yn y sefyllfa bresenol, namyn rhagredegwyr i bethau mwy ofnadwy mewn sefyllfa ddyfodol, prin iawn yr ydym yn gallu sylweddoli y ffaith y datguddir mewn byd arall ddrygioni y ddaear i olygon pawb! Yno gwelir pechod yn esgor ar farwolaeth. Yno canfyddir y tymhor o falchder yn terfynu mewn cywilydd tragwyddol, a'r olygfa o halogrwydd yn arwain i olygfa o drueni; clywir y dyfnder o bechod yn galw ar ddyfnder o ing; ni bydd y gyfrol o gabledd namyn rhagymadrodd i gyfrolau o anobaith; atebir rhegfeydd y ddaear gan dragwyddoldeb o riddfanau!

Gwyddom hefyd fod yn anhawdd i ddyn ymddwyn yn bechadurus heb ddylanwadu yn niweidiol ar ereill. Nid ydyw effeithiau ei ymddygiadau drygionus yn terfynu gydag ef ei hun. Llygrant awyr foesol ardal. Profant yn rhwystrau i ledaeniad crefydd mewn gwlad. Digalonant bererinion lluddedig ar elltydd geirwon rhinwedd. Y mae y sawl sydd, drwy ymadroddion neu weithredoedd, yn cymhell ieuenctyd i ymroddi i bleserau llygredig, yn gyfranog yn eu troseddau hwynt. Onid ydyw y rhai a guddiant faglau ar lwybrau bywyd, yn gyfrifol am y tramgwyddiadau a gymerant le? Dylid cosbi yr hwn a esyd hudoliaethau o flaen eneidiau anwadal, am eu dinystr hwynt. Delir dyn ymhob cylch yn atebol, i raddau mwy neu lai, am ganlyniadau ei weithredoedd, yn gystal ag am y gweithredoedd eu hunain. Os felly, mor fawr ydyw cyfrifoldeb, ac mor ddifrifol ydyw sefyllfa, miloedd o uchelwyr y deyrnas hon! Deuant drwy ymyfed, a lluaws o arferion diraddiol a halogedig ereill, yn athrawon i ieuenctyd eu hoes mewn drygioni. Pwy a ddichon fesur eu hannuwioldeb! Naturiol ydyw ofni y bydd effeithiau eu hesiamplau gwenwynig yn ddiderfyn mewn ëangder ac amrywiaeth. Ant ymlaen o oes i oes, gan amlhau a chasglu nerth; cânt adgyfodiad ymhob cenedlaeth; a Duw yn unig a ŵyr gymaint o alanastra gyflawnir gan ambell i bechadur dylanwadol! Bydd pob gweithred ddrygionus, a phob canlyniad pruddaidd a dardd oddiarni, yn y farn! Cosbir dysgawdwyr cyfrwys drygioni, a'u disgyblion ehud, yn ol eu haeddiant. "Edrychais hyd oni fwriwyd i lawr y gorseddfeydd, a'r Hen Ddihenydd a eisteddodd ei wisg oedd cyn wynned a'r eira, a gwallt ei ben fel gwlan pur; ei orseddfa yn fflam dân, a'i olwynion yn dân poeth. Afon danllyd oedd yn rhedeg, ac yn dyfod allan oddi ger ei fron ef: mil o filoedd a'i gwasanaethent, a myrdd fyrddiwn a safent ger ei fron: y farn a eisteddodd, ac agorwyd y llyfrau." Mor werthfawr yng ngwyneb hyn ydyw yr ymadroddion canlynol! "Ac megis y gosodwyd i ddynion farw unwaith, ac wedi hynny bod barn. Felly Crist hefyd, wedi ei offrymu unwaith i ddwyn ymaith bechodau llawer, a ymddengys yr ail waith, heb bechod, i'r rhai sydd yn ei ddisgwyl, er iachawdwriaeth."

2. Bydd holl ddirgelion drygionus y ddaear yn y farn:—Y mae dau ddosbarth o honynt. Un ydyw gweithredoedd dirgelaidd. Carai dyn, fel yr awgrymwyd eisoes, allu cuddio ei ddrygioni; ac y mae, i fesur mawr, yn llwyddo. Cyflawnir miloedd o bechodau nad oes neb ond y troseddwyr eu hunain yn gwybod am danynt: drwy yr effeithiau yn unig y daw y gweddill o ddynolryw yn hysbys o honynt. Cafwyd y llofruddiedig: yn y farn y cyhoeddir enw y llofrudd. Ac y mae llawer dyn yn gallu perswadio ei hun i feddwl, os na bydd dyn arall yn gweled, na bydd neb yn gweled, a bod y trosedd yn diflanu; ac y gall, mewn canlyniad, roddi ei fwriadau ysgeler mewn gweithrediad. Ar yr ystyriaeth hon y mae drwgweithredwyr yn gwneuthur cymaint o ddefnydd o dywyllwch; disgwyliant am y nos yn fwy nag y gwna y gwylwyr am y boreu,—am y rheswm eu bod yn tybied y gallant o dan ei hamddiffyniad hi gyflawni pob drygioni yn ddigosb. Afreidiol ydyw crybwyll wrthych chwi fod hyn yn gamsyniad. Rhaid i nos y ddaear drosglwyddo ei chyfrinion i ddydd y farn. Rhaid i dragwyddoldeb fedi y cynauaf a hauir gan amser. Os na bydd dyn yn gweled pechod, neu yn clywed cabledd dynolryw, dichon fod rhywun neu rywbeth yn gwneuthur y ddau. Hwyrach fod ein drygioni yn gadael argraff ar elfenau anian ac ar wrthrychau y greadigaeth: onid oes awgrymiadau felly yn y Bibl?" Y nefoedd a ddatguddiant ei anwiredd ef, a'r ddaear a gyfyd yn ei erbyn ef." Y mae y gareg i lefain o'r mur, a'r trawst i'w hateb o'r gwaith coed, gan gondemnio rhyw bobl. Os na welir y gweithredoedd drygionus gan greaduriaid rhesymol, efallai y gwelir hwy gan yr haul; a phwy ŵyr na bydd yr haul wedi dysgu siarad erbyn dydd y farn! Os na chlyw dyn holl regfeydd ei gyd-ddynion, dichon fod y lleuad neu y ser yn clywed y cwbl; ac efallai y gelwir arnynt hwy ryw ddiwrnod i adrodd hanes dynolryw. Byddai ganddynt bethau aruthr ac ofnadwy i'w mynegi am danynt. Ond, gan nad beth am dybiau o'r fath, y mae genym un sicrwydd y mae Duw yn canfod ac yn clywed pawb a phobpeth. Ni thywylla tywyllwch rhagddo Ef; goleua y nos iddo Ef megys dydd; un ffunud yw goleuni a thywyllwch iddo Ef. Canys ei lygaid ef sydd ar ffyrdd dyn, ac efe a wêl ei holl gamrau ef. Nid oes dywyllwch na chysgod angeu, lle y gall y rhai sydd yn gweithio anwiredd, ymguddio."

Ac yn gymaint a bod ei "lygaid yn agored ar holl ffyrdd meibion dynion," Efe a rydd "i bob un yn ol ei ffyrdd, ac yn ol ffrwyth ei weithredoedd." Efe a ddwg y cyfan i farn. Q Yn mhellach, nid drwy eiriau na gweithredoedd, gwybyddus nac anwybyddus, yn unig y cyflawnir pechodau ar y ddaear. Y mae dynion yn pechu wrth ewyllysio a bwriadu. Meithrinir yn eu calonnau ddymuniadau a dychmygion na feiddiodd y tafod erioed eu ffurfio yn eiriau. Coleddant yn eu heneidiau ddrychiolaethau ac ysbrydion rhy anfad i gael eu siarad. Lluniwyd, o drugaredd, fwy o ddrygau nag a gyflawnwyd. Bwriadwyd miloedd o ysgelerderau na chaed un fraich ddigon grymus i'w cario allan. Tynwyd cynlluniau o droseddau na feddai y galon ddynol feiddgarwch digonol i'w cwblhau. Gwyddom, yr un pryd, er na thrawsffurfiwyd holl fedd—yliau ac amcanion drygionus dynion yn weithredoedd, na chollwyd hwy. Gwedi iddynt unwaith gael bod, y maent yn dragwyddol; ac ni byddant yn guddiedig byth. Dynoethir hwy rhyw ddiwrnod gerbron pawb. Bydd yr anwiredd a luniwyd, er na thraethwyd ef, yn amlwg; a bydd y lladrad a fwriadwyd, er na chwblhawyd ef, yn weledig. Gwelir gweithredoedd drygionus wedi eu cyn—llunio ac heb eu cyflawni, ac amcanion o greulondeb wedi eu cenedlu ac heb eu geni. Canfyddir cenfigen wedi ymegnïo hyd angeu i ddinystrio cymeriad anrhydeddus; a gelyniaeth wedi pwrcasu cyllell, ond heb nerth i drywanu. Yn y farn y cymer hyny le. Cyhoeddir y cyfan yno i glywedigaeth y gynulleidfa fwyaf a ymgasglodd at ei gilydd erioed. Mor arswydus ydyw y syniad, y bydd i bechodau dirgelaf ac amcanion dyfnaf calonnau dynion gael eu datguddio i olygon pawb! Pa le y mae y dyn a fedd ewynau ysbrydol digon cryfion i allu dal y fath beth! Onid ein doethineb benaf ni, yng ngwyneb hyn, fyddai gwylied ar ein heneidiau, gan eu dysgu i ysgogi mewn ufudd—dod i orchymynion yr Arglwydd? Yn gymaint ag y bydd holl ddaioni a holl ddrygioni y ddaear yn y farn, pa ryw fath ddynion a ddylem ni fod mewn sanctaidd ymarweddiad a duwioldeb!

Ystyrier geiriau y Bibl: "Canys felly y carodd Duw y byd, fel y rhoddodd efe ei uniganedig Fab, fel na choller pwy bynag a gredo ynddo ef, ond caffael o hono fywyd tragwyddol." "Canys os pan oeddym yn elynion, y'n heddychwyd â Duw trwy farwolaeth ei Fab ef; mwy o lawer, wedi ein heddychu, y'n hachubir trwy ei fywyd ef." Yn wir, yn wir, meddaf i chwi, Y neb sydd yn gwrandaw fy ngair i, ac yn credu i'r hwn a'm hanfonodd i, a gaiff fywyd tragwyddol, ac ni ddaw i farn; eithr efe a aeth trwodd o farwolaeth i fywyd." "Pa fodd y dïangwn ni, os esgeuluswn iachawdwriaeth gymaint?" "Ac mi a welais orsedd—faingc wen fawr, a'r hwn oedd yn eistedd arni, oddiwrth wyneb yr hwn y ffodd y ddaear a'r nef; a lle ni chafwyd iddynt. Ac mi a welais y meirw, fychain a mawrion, yn sefyll ger bron Duw; a'r llyfrau a agorwyd: a llyfr arall a agorwyd, yr hwn yw llyfr y bywyd: a barnwyd y meirw wrth y pethau oedd wedi eu hysgrifenu yn y llyfrau, yn ol eu gweithredoedd. A rhoddodd y môr i fyny y meirw oedd ynddo; a marwolaeth ac uffern a roddasant i fyny y meirw oedd ynddynt hwythau: a hwy a farnwyd bob un yn ol eu gweithredoedd. A marwolaeth ac uffern a fwriwyd i'r llyn o dân. Hon yw yr ail farwol—aeth. A phwy bynag ni chafwyd wedi ei ysgrifenu yn llyfr y bywyd, bwriwyd ef i'r llyn o dân."

Nodiadau