Erthyglau, Pregethau a Chaniadau/Natur Addoliad
| ← Y Cynwysiad | Erthyglau, Pregethau a Chaniadau gan John John Roberts (Iolo Caernarfon) |
Hen Hanes → |
MYFYRION.
NATUR ADDOLIAD.
Y MAE yn perthyn i addoliad ddwy ran: natur a ffurf, neu enaid a chorff. Penderfynir y gyntaf gan natur Duw; penderfynir yr olaf gan ewyllys Duw. Rhaid i addoliad o ran ei natur gyfateb i natur y Gwrthddrych y cyflwynir ef iddo. "Ysbryd yw Duw;" oblegid hyny rhaid i bawb a fynant ei addoli, wneuthur hyny mewn ysbryd a gwirionedd. Rhaid, o ganlyniad, fod addoliad o ran ei hanfod yr un peth ymhob oes a byd, canys y mae natur Duw o angenrheidrwydd yn anghyfnewidiol. Gan mai ar ewyllys yr Arglwydd y mae ffurf addoliad yn dibynu, yr oedd i raddau yn agored i gyfnewidiad, ac y mae yn parhau i oddef mesur o amrywiaeth. Aeth drwy y fath gyfnewidiadau ag oedd yn angenrheidiol mewn trefn i gyfarfod â dynolryw mewn amgylchiadau gwahanol—gwahanol o ran y mesur o ddadguddiad a feddent, y graddau o ryddid a fwynhäent, a llawer o bethau ereill. Sefydlid o bryd i bryd y cyfryw ordinhadau ag oeddynt yn fwyaf addas i ddwyn oddiamgylch sancteiddiad y creadur a gogoniant y Creawdwr. Y ffurf gyntaf oedd yr Oruchwyliaeth Batriarchaidd—goruchwyliaeth nodedig o syml a rhydd. Dilynwyd hono gan yr Oruchwyliaeth Seremonïol, yr hon oedd lawn mor nodedig ar gyfrif y lliosogrwydd o ebyrth ac offrymau, o ddefodau a swyddogion, a berthynai iddi. Cymerwyd lle hono gan yr Oruchwyliaeth Efengylaidd; a chan nad faint o wahaniaeth oedd rhwng y ddwy flaenorol, gwahaniaetha hno lawn cymaint oddiwrth bob un ohonynt. Tra yn cyf- ranogi yn helaeth o symledd a rhyddid y trefniant Patriarchaidd, y mae yn perthyn iddi hefyd ordinhadau ac addoldai a swyddogion; ac er bod yn y pethau olaf a nodwyd yn ymdebygu rhywfaint i Oruchwyliaeth Moses, y mae, ar yr un pryd, yn gwahaniaethu yn ddirfawr oddiwrthi. Er esiampl, yr oedd lle yn elfen bwysig yn nghrefydd yr Iuddewon; yn Jerusalem ac yn y Deml yr oedd yn rhaid iddynt hwy addoli. Ond caniateir i ni ddewis ein lleoedd; cyfarfyddwn à Duw ymhob man—yn y bwthyn yn gystal ag yn y cysegr; ac y mae ei bresennoldeb Ef yn troi y cwm yn deml. Nid ydyw lle, gan hyny, na dull, mwyach, cyhyd ag y bydd lle a dull yn weddus—yn gyson à "phrydferthwch sancteiddrwydd," yn meddu llawer o bwysigrwydd. Ac y mae cysylltu. bendithion yr Efengyl wrth unrhyw le neillduol, yn wadiad o awdurdod ddwyfol y Testament Newydd. Yr un pryd, o dan bob goruchwyliaeth a thrwy yr holl gyf- newidiadau a grybwyllwyd, yr oedd ac y mae addoliad ei hun yn gwbl yr un peth. Cyflwynai Enoch a Dafydd i Dduw yr un offrymau, o ran egwyddor ac ysbryd, ag a gyflwynai Martin Luther a William Williams, Pantycelyn. Gan nad faint o wahaniaeth sydd rhwng dull yr eglwys filwriaethus a dull yr eglwys orfoleddus, neu rhwng dull dynion a dull angelion o addoli, can belled ag y maent yn addoli, y maent yn gwneyd yr un gwaith yn hollol o ran ei natur. Y mae mawl y ddaear o ran ei hanfod yr un peth a mawl y nef.
Gan adael heibio y naill wedd ar y pwnc, yr holiad y carwn ei ofyn, ac y carwn, pe gallwn, ei ateb, ydyw—Pa beth yw addoliad ynddo ei hun—pa beth ydyw, nid yn unig ar wahân oddiwrth y ffurfiau allanol a chyfnewidiol a nodwyd, ond ar wahân hefyd oddiwrth ordinhadau mwy hanfodol a sefydlog, megys gweddio a chanu mawl, darllen y Beibl a phregethu yr Efengyl-pa beth ydyw yn ei natur? Yr atebiad goreu a fedraf roddi ar hyn o bryd ydyw, ei fod yn rhyw fath o gymdeithas uchel ac ysbrydol rhwng dyn a Duw. Calon y creadur ydyw y ffynnonell o ba un y tardd diolchgarwch a moliant; y Creawdwr ydyw y gwrthddrych yr ymgyfeiriant ato. Er mai cyflwyno i, yn hytrach na derbyn oddiwrth, yr Arglwydd, yr ydym wrth addoli, dylem ystyried fod yn angenrheidiol iddo Ef dderbyn yr hyn a gyflwynwn cyn y bydd yn addoliad; canys y mae Efe mor sicr o dderbyn pob peth sydd, ag ydyw o wrthod pob peth nad ydyw, yn addoliad. Yn awr, mewn trefn i ddal cymundeb â dyn neu â Duw, y mae dau beth yn angenrheidiol: Un ydyw adnabyddiaeth. Caniateir yn ddiau fod cymdeithasu, yn yr ystyr o garu, ymddiried, ac ymhyfrydu, yn annibynol ar adnabyddiaeth, yn annichonadwy. Y llall ydyw cyd-ddealltwriaeth neu gydnawsedd. Rhaid bod y ddau i ryw raddau o dan lywodraeth yr un egwyddorion, ac yn ym- gyrhaedd at yr un amcanion. "A rodia dau ynghyd, heb fod yn gytun?" Gwelir yr angenrheidrwydd am yr elfen olaf wrth ystyried ein bod, tra yn gwybod llawer am wrthddrychau y greadigaeth, ar yr un pryd yn analluog i ddal cymdeithas â mynydd neu fôr. Yn debyg i fesur gyda golwg ar anifail, yr hwn sydd yn greadur uwch na mynydd. Er fod y meddiannydd yn adnabod ei ŷch, a bod yr ych yn adnabod ei feddiannydd, nid oes digon o gyd-ddealltwriaeth a chydymdeimlad rhyngddynt i gyn- nyrchu dim y byddai yn briodol ei alw yn gymundeb. Ac onid adwaenom ambell i ddyn, yr hwn, er nad ydym yn ei gasâu, sydd o ran tueddiadau ac arferion mor groes i ni, fel nad ydym yn hiraethu am weled ei wyneb yn un man? Yn unol â hyn, rhaid i ni, mewn trefn i allu addoli, fod yn adnabod yr Arglwydd, a bod yn alluog, i ryw raddau, i garu ac i gasâu y pethau y mae Efe yn eu caru ac yn eu casâu. A ydyw dyn felly? A ydyw yn gweled yr anweledig ac yn ymhyfrydu yn yr un pethau â Duw? Bu hyny yn wir am dano unwaith. Ar y cyntaf, adwaenai a charai ei Greawdwr, a daliai drwy hyny gymdeithas ddigyfrwng âg Ef. Ymddyddanent ac ymrodient ynghyd megys cyfeillion. Pan ddaeth dyn yn bechadur, dyrysodd y cyfan. Daeth y goleuni oedd ynddo yn dywyllwch, a throes ei gariad yn elyniaeth. Ymddirywiodd ei ufudd- dod i anufudd-dod, ac ymnewidiodd ei ffyddlondeb yn wrthryfel. Daeth cymundeb rhyngddynt, mewn canlyniad, yn annichonadwy. "Canys pa gyfeillach sydd rhwng cyfiawnder ac anghyfiawnder? a pha gymundeb rhwng goleuni a thywyllwch ?" Byddai dysgwyl i ddyn annuwiol addoli yr Arglwydd yr un peth a dysgwyl i elyn Duw ei garu. Rhaid iddo, mewn trefn i allu gwneuthur hyny, brofi rywbeth tebyg i gynnwysiad yr addewid gan- lynol: "A'r dydd hwnw y rhai byddar a glywant eiriau y llyfr, a llygaid y deillion a welant allan o niwl a thywyll- wch." Gyda chlust enwaededig, clyw "lais y nef" yn nghanol "holl leisiau'r greadigaeth." Gyda llygaid wedi eu hagoryd gan yr Ysbryd Glân, gwel, nid moroedd a mynyddoedd, ond bydoedd newyddion a llawnion o fywyd a gogoniant. Cenfydd brydferthwch cariad a sancteidd- rwydd. Daw sylweddau mawrion tragwyddoldeb yn wrthddrychau gwirioneddol ger ei fron, a chaiff ei hun yn aml yn syllu ar Dduw ei hunan. Gan nad i ba gyfeiriad y try ei olygon-ai Creadigaeth ai Rhagluniaeth neu Iachawdwriaeth, gwel drwy y cyfan Greawdwr a Thad. Mewn geiriau eraill, rhaid i bechadur, mewn trefn i allu addoli, gael ei eni oddiuchod, a thrwy gael ei eni oddi- uchod, ei wneuthur yn gyfranog "o'r duwiol anian". hyny yw, anian ddwyfol. Fel y mae plentyn a enir o rieni naturiol yn cyfranogi o natur a bywyd ei rieni, y mae dyn a enir o'r Ysbryd, mewn rhyw ystyr ac i ryw raddau, yn cyfranogi o natur a bywyd y Jehofah ei hunan. Gwneir ef mewn ystyr arbenig yn "hiliogaeth Duw." Yna, yn ychwanegol at weled ac adnabod, y mae yn teimlo a gweithredu. Yn yr olwg ar sylweddau tra- gywyddol, y mae yn ofni ac yn llawenhau, yn edifarhau ac yn molianu. Wrth edrych ar yr Arglwydd, llenwir ei galon â chariad a syndod, â diolchgarwch a gorfoledd. Ymbletha ei deimladau am briodoliaethau yr Anfeidrol. A gallwn yn awr ddarlunio addoliad fel gwaith y dwyfol yn y creadur yn ymgodi at y Dwyfol yn y Creawdwr. Tra mai wrth weled a theimlo Duw y gall dyn addoli yn wirioneddol, addas, yr un pryd, ydyw ystyried mai nid yr un olwg a gaiff y credadyn bob amser arno. Bydd rhai priodoliaethau yn amlycach heddyw, a rhai eraill yfory. Ond bydd i bob priodoledd a wêl, ddeffro yn ei enaid alluoedd a theimladau cyfatebol iddi hi ei hun.
Bydd cysondeb rhwng ansawdd ei galon a natur y dad- guddiad a gaiff. Oblegid hyny y mae yn perthyn i addoliad, er ei fod o ran ei hanfod yn un, amrywiol agweddau; ac y mae yr Arglwydd drwy hyny yn canfod ynddo adlewyrchiad o egwyddorion ei gymeriad Ef ei hun. Dichon y byddai engraifft neu ddwy yn foddion i wneuthur hyn yn eglurach. Cawn ddwy wedd arbenig ar Dduw. Y naill ydyw ei fawredd, ei allu, hollwybodaeth, tragwyddoldeb, anfeidroldeb, cyfiawnder, sancteiddrwydd, digofaint, ofnadwyaeth; y llall ydyw ei ddaioni, cariad, graslonrwydd, trugarogrwydd, maddeugarwch, tosturi, amynedd, ffyddlondeb. Gwelir y ddwy drwy y geiriau canlynol: "Er bod yr Arglwydd yn uchel, eto efe a edrych ar yr isel." Arddunedd hwyrach yw y gair sydd yn cyfleu y syniad mwyaf clir a chyflawn am y cyntaf. Y gair mwyaf priodol i osod allan yr olaf ydyw prydferthwch neu hawddgarwch.
I. Arddunedd Duw:-Amlygir hyn mewn gwahanol ffyrdd. Cawn ddadguddiad eglur ohono drwy y greadig- aeth. Oblegid y mae ynddi gynifer o fydoedd, a bydoedd mor fawrion; y mae hi yn gyfryw o ran ëangder ac amrywiaeth, mor gyfaddas i ateb ei dybenion, ac mor gyflawn o ddarpariadau ar gyfer y gwahanol rywogaethau o fywyd sydd ynddi, fel y gwesgir ni yn yr olwg arni i gredu fod mawredd, gallu, a doethineb ei Hawdwr yn anchwiliadwy. Gyda golwg ar gyfiawnder a sancteidd- rwydd, fel y maent yn briodoliaethau hanfodol yn ei natur, hwynt-hwy yw egwyddorion sylfaenol ei lywodraeth: wrthynt hwy y mae Efe ei hun yn byw, ac yn eu hol hwy y mae yn rheoli ei holl greaduriaid. Canfyddir i fesur bychan ddigofaint yr Anfeidrol drwy amgylchiadau fel y diluw a dinystr dinasoedd y gwastadedd; a phrofir ei ofnadwyaeth gan ddynion a chythreuliaid yn uffern. Mewn ymadroddion mor ardderchog y gosodir allan fawredd Duw yn y Bibl! Wele ychydig o esiamplau: "Yr hwn sydd yn symud mynyddoedd, ac heb wybod iddynt; yr hwn a ddywed wrth yr haul, ac ni chyfyd. Pwy a fesurodd y dyfroedd yn ei ddwrn, ac a fesurodd y nefoedd â'i rychwant? Wele, fel brycheuyn y cymer efe yr ynysoedd i fyny. Ti hefyd wyt Dduw o dragwyddoldeb hyd dragwyddoldeb. Canys mil o flynyddoedd ydynt yn dy olwg di fel doe. A elli di wrth chwilio gael gafael ar Dduw? a elli di gael yr Hollalluog hyd berffeithrwydd? Cyfuwch a'r nefoedd ydyw, beth a wnei di? dyfnach nag uffern yw, beth a elli di ei wybod? Mae ei fesur ef yn hwy na'r ddaear, ac yn lletach na'r môr. Edrychais hyd oni fwriwyd i lawr y gorseddfeydd, a'r Hen Ddihenydd a eisteddodd; ei wisg oedd cyn wynned a'r eira, a gwallt ei ben fel gwlan pur; ei orseddfa yn fflam dân, a'i olygon yn dân poeth. Afon danllyd oedd yn rhedeg, ac yn dyfod allan oddi ger ei fron ef: mil o filoedd a'i gwasanaethent, a myrdd fyrddiwn a safent ger ei fron y farn a eis- teddodd, ac agorwyd y llyfrau."
Yr olwg yma o fawredd a sancteiddrwydd a gaiff dyn weithiau ar Dduw; a pha beth mewn canlyniad a wna ? Pa beth, o dan y cyfryw amgylchiadau, ydyw addoliad? Cynwysa o leiaf ddwy elfen. Ymostyngiad yw y naill; y llall yw mawrygiad. Y mae y Cristion yn cywilyddio o hono ei hun, ac ar yr un pryd, yn anrhydeddu yr Arglwydd. Mewn geiriau ereill, y mae yn addoli ac yn gogoneddu ei Greawdwr. Er fy mod hyd yma wedi defnyddio y gair addoliad, yn ei ystyr gyffredin a phen- agored, i olygu unrhyw a phob math o ddefosiwn, ym- ddengys mai ei arwyddocâd manwl a chywir yn y ddau Destament yw, ymgrymu; a chyfieithir ef felly yn 1 Chron. xvi. 29: Ymgrymwch i'r Arglwydd mewn prydferthwch sancteiddrwydd." Dan yr ym- syniad am hollalluogrwydd a chyfiawnder, am hollwybod- aeth a phurdeb Dwyfol, ac oddiar ymwybyddiaeth o ddrygioni ei weithredoedd a llygredigaeth ei galon ei hun, addoli yn y golygiad hwn y mae y credadyn. "Myfi a glywais â'm clustiau son am danat; ond yn awr fy llygad a'th welodd di. Am hyny y mae yn ffiaidd genyf fi fy hun; ac yr ydwyf yn edifarhau mewn llwch a lludw.' Ond y mae ar unwaith yn edrych i fyny, ac o lwch a lludw edifeirwch yn gogoneddu y Jehofah; wrth yr hyn y golygir ei fod yn cydnabod ei fawrhydi, yn priodoli iddo bob gallu, doethineb, ac awdurdod y gall ddychymygu am danynt, ac yn cyfaddef ei fod yn anfeidrol fwy, galluocach, a gogoneddusach, nag y dichon iddo ef yn dragywydd feddwl na dychymygu. Fel y seraphiaid, y rhai, er eu bod yn seraphiaid, a ymguddiant yn eu hadenydd eu hunain yn mhresenoldeb yr Arglwydd, y mae yr addolwr yn yr un presenoldeb yn myned i lawr yn myned yn ddim yn ddim ond yn llygad i weled, yn galon i fawrhau ac yn llais i glodfori y Jehofah; ac y mae, ar yr un pryd, fel hwythau, yn llefain o eigion ei ddinodedd, "Sanct, Sanct, Sanct, yw Arglwydd y lluoedd." Y mae fel hyn, ar y naill law, yn ymostwng, yn ofni, yn llesmeirio; ac ar y llall, yn dyrchafu, yn mawrygu, yn gogoneddu. A thra nad ydyw yr elfenau hyn o ostyngeiddrwydd a pharched- igaeth yn absennol o unrhyw addoliad cymeradwy, credwn mai hwynt-hwy yw y prif elfenau yn addoliad y "Duw anfeidrol mewn gogoniant."
II. Prydferthwch Duw:-Canfyddwn adlewyrchiad o hawddgarwch yn gystal ag o arddunedd y Creawdwr ar, yn, a thrwy y greadigaeth. Gwelwn hyny nos a dydd, yn y nefoedd uchod ac ar y ddaear isod. Cyfarfyddwn ymhob cyfeiriad âg esiamplau o deleidrwydd a thlysni- mewn symudiad, mewn ffurf, ac mewn lliw. Onid yw ysgogiad y brithyll yn yr afon, neu yr aderyn drwy y wybr, a ffurf y dderwen neu y mynydd, a lliw y blodeuyn neu y ffurfafen, yn nodedig o brydferth? Y mae y blagur yn îr ac yn dlws; ac y mae maes o wenith melynwyn wrth ymdoni o dan yr awel, yn gweinyddu hyfrydwch i ni. Tyr y wawr yn firain, a machluda yr haul yn ogoneddus. Ymddengys harddwch drwy ruddiau gwridog y wyryf, a thrwy wallt gwyn a modrwyog ei thaid. Ac onid yw anadl laith a llygredig dyn yn ymnewid yn fynych, yn y gauaf, ac yn ymffurfio ar ffenestr ei ystafell-wely yn drefn ac yn geinder digyffelyb? Dangosai y byd hwn gymaint o gysondeb a mireinder i bobl oleuedig a chwaethus fel y Groegiaid, fel mai Cosmos—prydferthwch-oedd yr enw a roddent hwy arno. Dichon nad ydyw mor flagurog a swynol yn awr ag ydoedd unwaith, a bod blodau a pheraroglau Paradwys yn rhagori ar bob rhyw o flodau a pheraroglau a geir yn bresenol; oblegid y mae y ddaear o achos dyn yn felldigedig, a drain ac ysgall yw ei chynnyrch naturiol. Ac os yw byd melldigedig, fel yr eiddom ni, yn arddangos cymaint o drefn a thlysni, mor hyfryd raid fod yr olwg ar y greadigaeth pan ddywedodd y Creawdwr yn fuan wedi ei gorphen, mai "Da iawn ydoedd." Os ydoedd hi wrth ei fodd, ac yn ddadguddiad o hono Ef ei hun, mor ddysglaer a phrydferth raid fod y Nef! Ac os ydyw y Nef i gyd yn brydferthwch ac yn oleuni tragywyddol, mor ogoneddus raid fod Duw ei hun!
Naturiol, er hyny, pa mor fawr bynag ydyw, yn hytrach na moesol, yw y gogoniant uchod; tra mai gogoniant moesol-hawddgarwch cymeriad a chalon yr Arglwydd- sydd yn gweinyddu mwyaf o hyfrydwch i ni. Pryd- ferthwch daioni a chariad, maddeugarwch a thrugaredd y Goruchaf, sydd yn fywyd ac yn nefoedd i bechadur. Dadguddir hwn yn helaeth drwy y greadigaeth; canys y mae yn llawn o drefniadau caredig. Dadguddir ef yn helaethach drwy ragluniaeth-drwy oddefgarwch, gwar- edigaethau, a darpariadau tosturiol. A dadguddir ef yn berffaith drwy yr efengyl. Caiff y sawl sydd yn adnabod Crist olwg gyflawn ar y prydferthwch Dwyfol: "Yr hwn yw delw y Duw anweledig." Y mae "efe yn ddysgleir- deb ei ogoniant ef ac yn wir lun ei berson ef." Caraswn roddi esiamplau o ogoniant cariad y Jehofah yn y tri chyfeiriad a nodwyd; ond elwn drwy hyny yn rhy taith i amcanion yr ysgrif bresenol. Rhaid ymfodd- loni ar ddyfynu rhai adnodau, drwy y rhai y mae yr hawddgarwch Dwyfol yn tywynu yn ddysglaer: "Canys yn y dydd blin y'm cuddia o fewn ei babell; yn nirgelfa ei babell y'm cuddia. A gŵr fydd megis yn ym- guddfa rhag y gwynt, ac yn lloches rhag y dymhestl; megys afonydd dyfroedd mewn sychdir, megys cysgod craig fawr mewn tir sychedig. Pa Dduw sydd fel tydi, yn maddeu anwiredd, ac yn myned heibio i anwiredd gweddill ei etifeddiaeth? Ni ddeil efe ei ddig byth, am fod yn hoff ganddo drugaredd. Efe a ddychwel, efe a drugarhâ wrthym: efe a ddarostwng ein hanwireddau; a thi a defli eu holl bechodau i ddyfnderoedd y môr. Llygaid pob peth a ddysgwyliant wrthyt; ac yr ydwyt yn rhoddi eu bwyd iddynt yn ei bryd; gan agoryd dy law, a diwallu pob peth byw â'th ewyllys da. Ac Arglwydd y lluoedd a wna i'r holl bobloedd yn y mynydd hwn wledd o basgedigion, gwledd o loew-win; o basgedigion breision, a gloew-win puredig. Efe a lwnc angeu mewn buddugoliaeth; a'r Arglwydd Dduw a sych ymaith ddagrau oddiar bob wyneb; ac efe a dyn ymaith warthrudd ei bobl oddiar yr holl ddaear."
Caiff y credadyn weithiau yr olwg hon arno; a pha beth a wna wrth syllu arni? Pa beth ydyw addoliad, pan y mae hawddgarwch y Jehofah yn tori ar enaid yr addolydd? Cynwysa o leiaf ddwy elfen:—
1. Naturiol ydyw casglu fod ansawdd calon dyn wrth edrych ar brydferthwch yr Arglwydd, i raddau, yn gyffelyb i'r hyn ydyw wrth iddo edrych ar ryw brydferthwch arall. A gwyddom mai dylanwad tlysni yw deffro ynom anwyldeb ac ymhyfrydiad, a chynnyrchu ynom serchiadau a dymuniadau. Ac onid yr hyn a wna yr addolydd yn yr olwg ar hawddgarwch Duw ydyw, caru—yn gyntaf ac yn benaf, caru? Cyffröir hyd yr eithaf ei alluoedd i anwylo ac ymhyfrydu. Fel y mae yr haul wrth feirioli y ddaear, a chynhesu ac ireiddio ei gwraidd, yn dwyn allan o honi flodau a pheraroglau, felly y mae yr Arglwydd wrth gyfodi ar ac ymddadguddio i enaid pechadur, yn dadmer ei galon, yn toddi ymaith ohoni rew ac eira cenfigen, ac yn goleuo a gwresogi ei holl natur. Mewn canlyniad, bydd i serchogrwydd flaguro, ceir ffrwyth ar winwydd cariad, a dechreua y cymeriad wasgaru peraroglau. A rhaid fod peraroglau yn tarddu oddiar ddynoliaeth bur a chariadlawn, yn gymeradwy yn y Nef. Ymhellach, yn ol y graddau y dadguddir i ddyn yr hawddgarwch Dwyfol, yr ymgryfhâ ei gariad at yr Arglwydd, ac yn ol y graddau yr ymgryfhâ ei gariad at yr Arglwydd, y daw cariad yn frenin ar holl gynneddfau a theimladau ei natur. Heblaw hyny, nid ydyw cariad a gelyniaeth ond gwahanol agweddau ar yr un egwyddor; canys yr ydym wrth garu unrhyw berson, yn cael ein harwain i gasâu pob peth gwrthwynebol a niweidiol iddo. Y mae hyn yn wir gyda golwg ar ein cariad at Dduw; yr ydym wrth ei garu Ef yn cael ein llanw â chasineb at bob peth croes iddo. Felly y mae gelyniaeth—gelyniaeth at ddrygioni, yn hanfodol i addoliad. Wrth weled fod pechod wedi tynu dagrau o lygaid a gwaed o galon ei Waredwr, wyla yr addolydd ddagrau o o edifeirwch chwerwach na bustl, a phoethach na thân. Nis gallwn addoli yn annibynol ar gariad. Gan nad faint o yni a gweithgarwch fydd yn nghynneddfau a theimladau eraill yr enaid, os na bydd yr egwyddor hon yn treiddio yn fywyd ac yn ysbryd drwy y cwbl, bydd y cyfan yn ofer . 2. Yr elfen arall yn y wedd hon ar addoliad yw, ymgysegriad—nid ymgysegriad i waith, yn awr, yn gymaint ag ymgysegriad o ran meddwl a chalon i Dduw. Tardd hon oddiar yr elfen flaenorol,—ein cariad ato. Gwyddom ein bod, ar ol dechreu anwylo unrhyw berson dynol, ac yn ol mesur ein hanwyldeb o hono, yn cael ein harwain yn naturiol a dïarwybod i ni ein hunain i feddwl am dano, i ddymuno lles a dedwyddwch y cyfryw, i hiraethu am ei gymdeithas, ac i fyw iddo ac erddo. Y mae y dyn i gyd yn dilyn ei galon. Yn gyffelyb, wedi i bechadur, yn yr olwg ar raslonrwydd y Jehofah, ddechreu ei garu, y mae yn ol grym ei gariad ato yn meddwl am dano, "ac yn myfyrio yn ei gyfraith ef ddydd a nos." Daw mwynhau ei gymdeithas yn awyddfryd cryfaf ei galon, a'i ogoneddu yn nod uchaf ei fywyd. Teimla fod ei holl ffynnonau yn Nuw; ac oblegid hyny, Duw ydyw cartref meddyliau a theimladau ei natur; dychwelant oddiwrth bawb a phob peth, fel pererinion, ato; ac ynddo Ef y mae ei ysbryd yn byw, yn symud, ac yn bod. "Yr holl afonydd a redant i'r môr:" yr un modd, y mae dymuniadau ac amcanion yr addolwr yn ymgyfeirio byth at Dad ein Harglwydd Iesu Grist. Ac y mae hyn—myfyrio arno, hiraethu am gymundeb âg Ef, ac "edrych ar brydferthwch yr Arglwydd," yn addoliad. Yna, wedi i enaid ddyfod yn gysegredig i, ac yn glymedig wrth, Dduw, os bydd angen am ryw wasanaeth neu aberth, am arian neu ymdrechion—eisieu rhywun i wynebu ar galedi, gwarth, a pheryglon, gwaedda yr enaid hwnw, Wele fi! Wrth gael ei hun yn wrthddrych sylw a chymwynasgarwch anfeidrol, llenwir ei galon âg awydd angerddol i wasanaethu ei Greawdwr. Fel y bu Crist farw drosto ef, y mae yntau yn barod i farw dros Grist. Mor naturiol, gan hyny, ydyw addoliad Duw! Yn yr olwg ar brydferthwch ei gymeriad, y mae ei garu y peth mwyaf rhesymol a hyfryd mewn bod; wrth ei garu, daw myfyrio arno, chwennychu ei gymdeithas, a rhyfeddu at ei ddaioni, yn weithrediadau greddfol i ddyn; a thrwy y cwbl, daw ymdrechu ei ogon— eddu yn waith rhy hawdd a dymunol iddo allu peidio ei gyflawni.
III. Caiff yr addolydd un olwg arall ar Dduw—golwg arno, nid fel Un mawr a galluog, hollwybodol a chyfiawn, yn unig; nac fel Un graslawn a thrugarog, llawn o gariad a ffyddlondeb, yn unig; ond fel Un mawr, a da, galluog a graslawn, cyfiawn a thrugarog. Gwel fod nerth diderfyn a daioni diderfyn, gwybodaeth annherfynol a thosturi annherfynol, yn cydgyfarfod ynddo; a bod uniondeb a chymwynasgarwch, sancteiddrwydd a maddeugarwch anfeidrol, yn ymgofleidio ac yn ymgusanu yn ei natur. Dengys ei holl weithredoedd iddo mai braich cariad anfesurol ydyw ei hollalluogrwydd, ac mai llygad tosturi difesur ydyw ei hollwybodaeth. Cyfeirir at yr olwg gyflawn hon ar ei gymeriad mewn llïaws o fanau yn y Bibl. Cymerer dwy neu dair o esiamplau:—"Er bod yr Arglwydd yn uchel, eto efe a edrych ar yr isel.
Efe sydd yn iachâu y rhai briwedig o galon, ac yn rhwymo eu doluriau. Y mae efe yn rhifo rhifedi y ser; geilw hwynt oll wrth eu henwau. Pwy sydd fel yr Arglwydd ein Duw ni, yr hwn sydd yn preswylio yn uchel? Yr hwn a ymddarostwng i edrych y pethau yn y nefoedd, ac yn y ddaear? Efe sydd yn codi y tlawd o'r llwch, ac yn dyrchafu yr anghenus o'r domen; i'w osod gyda phen— defigion, ïe, gyda phendefigion ei bobl. Yr hwn a wna i'r anmhlantadwy gadw tŷ, a bod yn llawen—fam plant. Canys fel hyn y dywed y Goruchel a'r Dyrchafedig, yr Hwn a breswylia dragywyddoldeb, ac y mae ei enw yn sanctaidd, Y goruchelder a'r cysegr a breswyliaf, a chyda'r cystuddiedig a'r isel o ysbryd, i fywhâu y rhai isel o ysbryd, ac i fywhâu calon y rhai cystuddiedig."
Pan fydd awyr enaid yr addolwr yn lled glir, caiff yr olwg hon ar gysondeb ac eangder y cymeriad Dwyfol. Gwel y Brenin yn ei degwch. A bydd i hollalluogrwydd a sancteiddrwydd perffaith, wrth gael eu cyd—dymheru â daioni a chymwynasgarwch anfesurol, golli eu hofnadwy— aeth iddo; a chedwir cariad a graslonrwydd diderfyn, drwy eu hundeb à mawredd a chyfiawnder annherfynol, yn arddunol a gogoneddus gerbron ei olygon. Cawsai Edward Jones, Maes-y-plwm, y datguddiad hwn pan gyfansoddai y penill canlynol:
"Clyw, f'enaid tlawd, mae genyt Dad
Sy'n gwel'd dy fwriad gwàn,
A Brawd yn eiriol yn y nef
Cyn codi'th lef i'r làn:
Crêd nad diystyr gan dy Dad
Yw gwrando gwaedd dymuniad gwiw,
Pe byddai d'enau yn rhy fud
I'w dd'wedyd gerbron Duw."
Myfyrier arno,—er fod genau yr enaid yn rhy fud i ddywedyd llawer ger bron Duw—y mawr, sanctaidd, ac ofnadwy, gall anturio at ei Dad, a theimlo yn hyderus y bydd iddo Ef, drwy y Brawd sydd yn eiriol yn y nef, ystyried ei gri. Ni raid mynegi mai yr un un yw y ddau—y Tad a Duw. Pa beth a wna yr addolydd, neu a wneir ynddo, pan y sylla ar yr Arglwydd yn y goleuni hwn? Diau y caiff pob tuedd ddaionus ynddo adnewyddiad ac adgyfnerthiad; purir ac ysbrydolir ei natur; a llenwir ei galon â gwynfydedigrwydd annrhaethadwy. Pa beth o dan y fath amgylchiadau ydyw addoliad? Cynwysa yn ddiau bob elfen—cariad, parch, diolchgarwch, mawl, &c.; ond credwn fod dwy egwyddor yn ymdreiddio dan a thrwy y cwbl, sef ymddiried a gobaith. Wrth ganfod fod nerth diderfyn a thosturi diderfyn wedi cymeryd ei blaid, naturiol yw i ddyn ymddiried ac ymdawelu. Yna y derfydd am ei holl ofnau ef, a throir ei bryder yn dangnefedd heddychol. Wrth weled fod daioni, doethineb, a golud anfeidrol rhyngddo â thrueni, mor hawdd iddo ydyw gobeithio a llawenychu! Os ydyw wrth edrych yn ol yn cael achos i ymofidio, y mae yn cael achos i orfoleddu wrth edrych ymlaen; a gwelir yn aml, o dan y fath amgylchiadau, ddagrau edifeirwch a dagrau llawenydd yn cydlifo hyd ei ruddiau. Os ydyw rhan flaenorol ei fywyd yn auaf tywyll a thymhestlog, y mae ei ddyfodol yn haf blodeuog a dysglaer. Credwn fod yr elfenau hyn o ymddiried a gobaith, yn bresenol ymhob addoliad cymeradwy; mai yn ol y graddau y bydd y dadguddiad a gaiff yr enaid o Dduw yn eglur a chyflawn, yr ymgryfhânt; ac mai yn ol y graddau yr ymgryfhânt hwy, y bywheir ac y gwresogir yr elfenau eraill.
Crybwyllais fod addoliad yn golygu cymdeithas rhwng dyn â Duw; ac felly y mae. Yn ol y graddau y mae yn adnabod yr Arglwydd, ac yn ymddiried ac yn gobeithio ynddo, galluogir yr addolwr i nesâu ato ac i lefaru wrtho. Cymer cymundeb le rhwng creadur a Chreawdwr.
Ar y naill law, y mae y credadyn, fel plentyn, yn adrodd ei helyntion—pryder a thangnefedd ei ysbryd, profedigaethau a chysuron, peryglon a gwaredigaethau ei oes; yn cydnabod cymwynasgarwch a ffyddlondeb ei Dad nefol, ac yn cyfaddef ei bechodau amrywiol a llïosog, yn adrodd wrtho hanes allanol a mewnol ei fywyd. A bydd yr ymarllwysiad hwn yn ymwared ac yn adfywiad dirfawr iddo. Bendith i enaid helbulus yw cael mynegu ei ofidiau wrth ddyn caredig a doeth, a derbyn cydymdeimlad y cyfryw yn ei brofedigaethau. Ond y mae cael rhyddid i sibrwd ei drallodion yn nghlust tosturi Dwyfol, yn fywyd o farwolaeth i greadur blinderog. Ar y llaw arall, bydd yr Arglwydd, fel Tad tyner yn gwrandaw—yn clywed pob gair ac ochenaid; a bydd Efe wrth wrandaw yn cael hwyrach gymaint o hyfrydwch ag a fydd yr addolwr wrth adrodd. Dichon fod Duw yn meddwl mwy o gyfaddefiadau, o ymbiliau, a mawl ei bobl, nag a feddyliant hwy eu hunain o honynt. Y mae hanes enaid—pa mor ddiogoniant bynag ydyw y cyfryw beth ynddo ei hun—wrth gael ei draethu yn edifeiriol a diolchgar, yn dyfod yn addoliad o Awdwr yr enaid. Mwy, wrth wrandaw y mae yr Arglwydd, yn awr ac yn y man, yn gweled yn dda lefaru. Wrth glywed ei blentyn yn cydnabod ysgelerder a llïosogrwydd ei bechodau, ac yn achwyn arno ei hun oblegid maint a grym ei lygredigaeth, y mae yn dyweyd ambell i adnod wrth ei ysbryd, fel y gall Duw ddyweyd adnod:—" Deuwch yr awr hon, ac ymresymwn, medd yr Arglwydd pe byddai eich pechodau fel ysgarlad, ânt can wynned â'r eira; pe cochent fel porphor, byddant fel gwlan. Canys yr Hwn nid adnabu bechod, a wnaeth efe yn bechod drosom ni; fel y'n gwnelid ni yn gyfiawnder Duw ynddo ef. A rhoddaf i chwi galon newydd, ysbryd newydd hefyd a ddodaf o'ch mewn chwi; a thynaf y galon gareg o'ch cnawd chwi, ac mi a roddaf i chwi galon gig. Myfi a roddaf fy nghyfreithiau yn eu meddwl, ac yn eu calonau yr ysgrifenaf hwynt: a mi a fyddaf iddynt hwy yn Dduw, a hwythau a fyddant i minnau yn bobl." Wrth ei glywed—wrth ddeall fod yr Arglwydd yn meddwl maddeu ei holl anwiredd ac iachâu ei holl lesgedd, rhoddir ei enaid ar dân, ar dân o ddiolchgarwch a mawl. Yna, yn lle ymostwng a mawrhau, neu garu ac ymgysegru, neu ymddiried a gobeithio yn ddystaw, y mae ei deimladau yn aml yn ei orchfygu, ac y mae yn clodfori yr Arglwydd â holl frwdfrydedd ei ysbryd ac â holl nerth ei lais. Ambell i waith y mae yn canu rhai o ganiadau Sïon, yna yn wylo dagrau melus iawn, a phryd arall y mae, oddiar olwg ar oludoedd yr Efengyl ac oddiar brofiad o lawenydd, yn gorfoleddu—yn neidio ac yn moli Duw. Ymdodda ei feddyliau a'i deimladau i un anthem o fawl; a pha offeryn ar y ddaear a ddichon arllwys allan beroriaeth mor bur a hyfryd, mor ysbrydol a nefol, â chalon dyn—ag enaid duwiolfrydig yn y mwynhâd o gymdeithas yr Arglwydd!