Erthyglau, Pregethau a Chaniadau/Y Dyn Naturiol, Moesol, ac Ysbrydol

← Ysbryd bywyd

Erthyglau, Pregethau a Chaniadau gan John John Roberts (Iolo Caernarfon)

Hwn ac arall →

Y DYN NATURIOL, MOESOL, AC YSBRYDOL.

I. YMDDENGYS mai un o ddeddfau mawrion a chyffredinol llywodraeth Duw ydyw, fod y llai perffaith yn blaenori y mwy perffaith: "Eithr nid cyntaf yr ysbrydol, ond yr anianol; ac wedi hynny yr ysbrydol." Cawn esiamplau o honi—esiamplau o gynnydd ac ymddyrchafiad, ymhob cyfeiriad. Yr oedd defnydd yn blaenori bywyd yn y greadigaeth; ac ymddangosai ynddi ffurffau is o flaen ffurfiau uwch o fywyd. Yr un modd mewn Rhagluniaeth; y mae hanesiaeth ein byd yn dyfod o gyfnod i gyfnod yn ddysgleiriach, ddysgleiriach. Dilynir bar—bariaeth gan wareiddiad, a gorthrwm a thrueni gan ryddid a dedwyddwch. Y mae prif ddynion yr oes hon fel gwladweinwyr, athronwyr, beirdd, &c., wedi hanu o anwariaid. Onid yw pob goruchwyliaeth ar yr Eglwys yn rhagori—yn rhagori mewn dadguddiad ac ysbrydolrwydd ar yr un flaenorol? Yn gyffelyb gyda golwg ar ddyn, ymddengys yr anifail ynddo o flaen y person. Y mae yn cychwyn ar ei daith gyda chorff perffaith; yn raddol, os deuant byth, y daw ei gynneddfau deallol ac ysbrydol i weithredu yn berffaith. Rhaid ei fod yn flaenorol i bob addysg a deffroad, a chyn meddu unrhyw egwyddorion neu gymeriad moesol, yn feddianol ar ddynoliaeth. Mae yn hynach fel creadur nag ydyw fel sant. O dan bob cynnydd a dadblygiad, ac yn sail i bob ymddyrchafiad ac urddas, y mae ei natur—nid corff nac enaid, ond natur gynnwysedig o gorff ac enaid, ac unrhyw elfen arall a ddichon fod yn perthyn yn hanfodol i ni. Y gwreiddiol, o ganlyniad, yw y dyn naturiol; yr hyn ydyw efe yn flaenorol i, ac yn annibynol ar esiampl, addysg, a chrefydd; yr hyn y gwnaeth Duw ac y gwnaeth pechod ef.

Ymddengys fod y natur hon ag sydd yn eiddo i bob dyn, yn un neillduol ymhob dyn. Er mai yr un ddynoliaeth sydd gan ac yn mhawb, y mae hono yn amrywioi fesur mwy neu lai yn mhawb. Canfyddir neillduolion llïosog yn nghyrff dynion; ac y mae y rhai hynny yn gysgodau o neillduolion pwysig yn eu heneidiau. Cawn fod hyn yn wir am genedloedd; pe cydmharem y pedair cenedl a breswyliant yr Ynysoedd Prydeinig, y rhai ydynt i raddau helaeth yn byw yn yr un hinsawdd ac o dan yr un cyfreithiau, ac felly mewn amgylchiadau ag y buasai yn naturiol dysgwyl iddynt fod ar ddelw eu gilydd, gwelem fod pob un ohonynt yn meddu ac yn amlygu nodweddion arbenig a gwahaniaethol. Ac mor wir ac fod pob cenedl yn wahanol i bob un arall, y mae pob dyn ymhob cenedl yn wahanol i bob un arall ynddi. Dysgir ni na wnaeth Duw ddau flodeuyn, na dau haul, na dau ddim, yn hollol yr un fath; a thraidd yr un amrywiaeth drwy ddynolryw i gyd. Gwahaniaetha pob un o honynt mewn meddwl, teimlad, gallu, tuedd—mewn rhywbeth, oddiwrth bob un arall. Meddant ddigon o debygolrwydd i beri fod pob un o honynt yn ddyn, a digon o wahaniaeth i beri fod pob un o honynt yn ddyn neillduol. Gellir dywedyd am bob un a enir—ei fod yn ddyn newydd, ac am bob un a gleddir na bu erioed ac na bydd byth ei fath. Parhawn hefyd yn gyfryw rai; nis gallwn ddinystrio ein neillduolion hanfodol. Gallwn newid a gwella llawer arnom ein hunain, fel y gallwn gyfoethogi gweryd tylawd ein bro enedigol; yr un pryd, ar ol i ddiwylliad a gras wneyd eu goreu, erys gwahaniaeth amlwg rhwng dynoliaeth salw ac ardderchog. Nis gellir dileu hwnw yn y byd hwn o leiaf—mwy nag y gellir gwneyd llechweddau rhewllyd yr Alps mor ffrwythlawn a dyffrynoedd breision Italy. Cyfarfyddwn o herwydd hynny, yn fynych, â dyn annuwiol caredig a ffyddlawn, ac â chredadyn brwnt a diymddiried.

Tardd oddiar neillduolion ein natur rai canlyniadau lled bwysig. Crybwyllwn ddau:—(1) Fod pob dyn i raddau mwy neu lai yn anadnabyddus i bob dyn arall. Ymddengys mai yn ol mesur eu tebygolrwydd y gall dynolryw adnabod a deall eu gilydd; a chan eu bod i gyd yn gwahaniaethu rhyw gymaint oddiwrth eu gilydd, rhaid fod rhywfaint o bellder a dyeithrwch rhwng pob un a phob un arall o honynt. Pa fodd y gallwn ddirnad teimladau ac amcanion na buont erioed yn ein heneidiau! Y mae agendor, gul neu lydan, rhwng y ddau gyfaill cywiraf mewn bod. Nis gall y naill weled pob ogof oer a thywyll, na phob mynydd uchel a heulog, sy neu fu yn mhrofiad y llall. Gall amgylchiadau allanol dau gymydog fod yr un, a bod hanes eu heneidiau yn yr amgylchiadau hyny, oblegid y gwahaniaeth anianyddol a moesol sydd rhyngddynt, yn gwbl amddifad o debygolrwydd. Ymddengys fod pob un o honom i ryw raddau yn ddyn unig ar y ddaear, a bod ei lwybr drwy y byd yn un disathr: "Y galon sydd yn gwybod chwerwder ei henaid ei hun; a'r dyeithr ni bydd gyfranog o'i llawenydd." Rhaid, gan hyny, fod hanesyddiaeth gyflawn a pherffaith yn beth annichonadwy.

Canlyniad arall (2) sydd yn tarddu oddiar neillduolion ein natur yw, fod yr un temtasiynau yn meddu mwy o ddylanwad ar rai dynion nag ar eraill. Gwyddom ein bod yn fwy agored i syrthio i rai pechodau nag eraill. Cyflawnir yr un dyledswyddau gan rai gyda rhwyddineb, a chan eraill gydag anhawsder. Er fod drygioni, ar un golygiad, yr un peth ymhawb, y mae ar olygiad arall yn amrywio ymhob un, ac yn amrywio ymhob un yn ol nodweddion gwreiddiol cyfansoddiad y cyfryw un. Cymer ei agweddau neillduol oddiwrth neillduolion y natur y trig ynddi. Nid ydym yn gollwng dros gof fod yr amgylchiadau y dygir pobl i fyny ynddynt yn effeithio ar ffurf eu hannuwioldeb; ond y mae dylanwadau dyfnach a boreuach yn bod—eu tueddiadau cynhenid ac arbenig hwy eu hunain. Onid oes ymhob dyn ogwydd greddfol, nid yn unig at bechod, ond at rhyw bechod neillduol? Os felly, cyfreithlawn yw casglu fod yr un drwg, neu yr un rhinwedd, yn fwy o ddrwg neu o rinwedd mewn rhai nag eraill. Os yw, priodol fyddai ystyried hynny i raddau helaethach nag y gwneir yn bresenol yn ein llysoedd gwladol ac eglwysig. Credwn fod geirwiredd a sobrwydd yn bethau mor naturiol a hawdd i rai dynion, fel mai prin y maent yn rhinweddau ynddynt; tra y maent, oblegid eu bod mor anhawdd iddynt, yn rhinweddau mawrion mewn eraill. Rhaid fod byd o ddrygioni yn y cybydd a luniwyd yn greadur rhyddfrydig a haelionus. Os ydyw y marsiandwr Ilwyddiannus a chyfoethog mor ostyngedig a gweithiwr helbulus, y mae y cyntaf yn well nag yw yr olaf. Byddai amlygiad o greulondeb a dialedd mewn dyn ag oedd wrth natur yn dyner a charuaidd, yn dystiolaeth o ddirywiad a phechadurusrwydd mawr; a byddai arwyddion bychain o dosturi a chymwynasgarwch mewn rhywun a anwyd yn arth, yn brawf diammheuol o ras.

II. Defnyddir y gair moesol ar yr achlysur hwn mewn ystyr gyfyngach nag y gwneir weithiau, ac mewn ystyr ag sydd yn caniatau i ni ofyn, Ymha bethau y mae y dyn moesol yn gwahaniaethu oddiwrth y naturiol ac oddiwrth yr ysbrydol? Gallwn, cyn ymdrechu ateb, sylwi nad yw y gosodiad fod dyn yn greadur moesol yn cyfleu yn hollol yr un syniad, a bod dyn—rhywun neillduol yn ddyn moesol. Y gwirionedd a ddysgir drwy y cyntaf ydyw, fod y natur ddynol yn cynnwys neu yn meddu cynneddfau moesol: y ffaith a hysbysir drwy yr olaf yw, fod rhyw berson adnabyddus i ni yn byw dan lywodraeth egwyddorion moesol. Ond y mae rhagor yn y golygiad diweddaf rhwng moesol a moesol. Golygir wrtho weithiau ddyn yn cadw deddf ei wlad, ac yn ymddwyn yn gyson à rheolau y gymdeithas y perthyna iddi. Cyhyd ag y gwna hynny—ag yr ymddyga yn ol cyfreithiau y byd, bydd, gan nad pa mor fynych y trosedda gyfreithiau y Nef, yn ddyn moesol. Os yw yn dyfod i fyny â safon dynion, afreidiol yw ymofyn pa un a yw, ai nad yw, yn gymeradwy yn ngolwg Duw. Edrychir ar foesoldeb fel ymarweddiad didramgwydd, ac nid fel uniondeb calon; fel cydymffurfiad â gosodiadau daearol, ac nid fel ufudd-dod i orchymynion tragwyddol. Sylfaenir ymddiriedaeth a pharch ar yr allanol ac nid ar y mewnol. Gan nad beth ydyw ansawdd meddyliau, teimladau ac amcanion, unrhyw un, y mae, os yw ei weithredoedd yn gyfreithlawn a gweddaidd, uwchlaw beirniadaeth. Gall ei galon fod yn llawn o dwyll, cen figen, creulondeb, neu lygredigaeth; ond cyhyd ag na bo yn athrodwr neu orthrymwr, yn lleidr neu odinebwr, cyhoeddus, bydd yn gymeriad anrhydeddus. Os yw ei gorff yn ymagweddu yn briodol, nid yw o gwbl yn bwysig pa beth yw hanes ei enaid.

Adwaenom well dyn moesol na hwn; nid amgen, yr hwn sydd yn awyddus i wella ei hun yn fewnol ac yn allanol; yr hwn sydd yn ychwanegol at wylied ar ei ymddygiadau, yn diwyllio ei feddwl, yn amddiffyn unrhyw argraffiadau daionus a wneir ar ei enaid, ac yn ceisio troi tueddiadau goreu ei natur yn egwyddorion grymus ac yn ddeddfau sefydlog. Y mae drwy ffurfio arferion rhinweddol a gwneyd daioni, yn dysgwyl dyfod yn dda; ac y mae yn well nag y buasai heb yr ymdrechion hyn. Os nad yw ei galon yn baradwys, nid ydyw chwaith yn anialwch; os nad yw ei llewod wedi trengu, y maent yn ymguddio yn eu llochesau; ac y mae rhai llysiau iraidd, y rhai a gynyrchant flodau tlysion a ffrwythau peraidd, yn tyfu ynddi. Canfyddir yn natur y cyfryw ddyn moesol fesur o drefn. Y mae yr îs o dan reolaeth yr uwch, ac y mae y gwell yn teyrnasu ar y gwaeth ynddi. Cawn, er esiampl, fod y corff ynddi dan arglwyddiaeth yr enaid; y mae y person, o ganlyniad, yn rhydd oddiwrth ddiogi, glythineb, meddwdod, godineb. Medd y cyfryw ddyn hefyd ddigon o nerth a goleuni i ddwyn nwydau a theimladau yr enaid ei hun o dan lywodraeth deall a rheswm. Rhaid, gan hynny, ei fod uwchlaw y ffurfiau gwaethaf o lid a gwylltineb, o ryfyg a llwfrdra, a bod ei ysbryd yn mwynhau llawer o ryddid a thawelwch. Nid ydyw yn amddifad o gydwybodolrwydd ac anrhydedd; ac nid yw o herwydd hynny yn euog o dwyll a chelwydd, o anghyfiawnder a thrais gwaradwyddus. Perthyn iddo gymaint o serchawgrwydd a chymwynasgarwch, fel y mae yn ddieithr i genfigen, creulondeb, a dialedd, yn eu hagweddau mwyaf eithafol. Cawn fel hyn ei fod yn meddu mesur o lywodraeth arno ei hun, a bod gwahanol gynneddfau a theimladau ei natur yn cymedroli eu gilydd, ac yn cydymddangos mewn cydbwysedd gweddus yn ei fywyd. Nid yw yn bwhwman o begwn i begwn. Nid yw heddyw yn fynydd tanllyd, ac yfory yn ynys rewedig. Y mae hinsawdd ei enaid ar y cyfan yn dymherus a hyfryd. Ceir olyniad gweddol reolaidd o nos a dydd, ac o haf a gauaf, ynddo.

Ymddengys oddiwrth hyn mai y naturiol ydyw sylfaen y cymeriad, ac mai adeiladaeth ar y sylfaen hono yw y moesol. Y raw material yw y blaenaf; yr unrhyw ddefnydd wedi cael ei gaboli i ffurf brydferth yw yr olaf. Derbyniwn y cyntaf ar unwaith yn ein creadigaeth; y mae y diweddaf yn ganlyniad oes o feddwl, o deimlo, a gweithredu. Tyfiant—dadblygiad drwy feithriniad gofalus oddiar y naill yw y llall. Cynnyrch y creadur, o gan—lyniad, yw moesoldeb. Y gwr rhinweddol ei hun sydd, drwy gynorthwy gwahanol ddysgawdwyr a defnyddiad priodol o ddylanwadau allanol, yn ffurfio ei hun. Home-made article yw y dyn moesol. Efe ei hun sydd o ddefnyddiau naturiol yn gwneyd ei hun.

Rhaid, gan hynny, nad oes ynddo ddim uwch nag ef ei hun—dim (Ioan iii. 6) ysbrydol a dwyfol. Gan ei fod o ran ei nodweddiad yn tarddu oddiar y dynol, rhaid ei fod yn cyfranogi o ddiffygion a llygredigaeth y dynol. Caiff, er hynny, yn yr olwg ar unrhyw hawddgarwch a ddichon berthyn iddo, orfoledd ynddo ei hun. Gall wrth fwynhau perarogl ei gymeriad ddywedyd, "I'm gogoniant y creais ef, y lluniais ef, ac y gwnaethum ef."

Os ydyw y sylwadau blaenorol yn gywir, gwelir fod ein dyn moesol ni yn arwyddocâu yr un nodweddiad a dyn anianol y Testament Newydd. Saif yr olaf am air a ffurfiodd Aristotle i osod allan bleserau y meddwl yn gyferbyniol i bleserau y corff. Eneidiol fyddai y cyfieithiad mwyaf llythyrenol o hono. Ymlithrodd yn fuan i gyfleu y syniad o ddyn yn byw dan lywodraeth yr enaid mewn cyferbyniad i un yn byw dan lywodraeth y corff; a daeth yn raddol i olygu un goleuedig a rhinweddol y dyn goreu y gwyddai y Groegiaid am dano. A ydym ni yn adnabod ei amgenach? Gallwn sylwi mewn atebiad fod rhagoriaeth Cristionogaeth ar baganiaeth, ac ysbrydoliaeth ar athroniaeth, yn cael ei awgrymu drwy yr un gair hwn: yr ydym ni yn adnabod yr ysbrydol. Cyflwynir ger ein bron yn y Beibl gymeriad sydd, nid yn unig yn well, ond un sydd yn well o gymaint, fel y mae yr anianol—goreugwr paganiaeth yn ddyn drygionus yn ei ymyl—un sydd gymaint yn burach ac uwch, fel y mae y moesol—pendefig athroniaeth—yn ddynsawd dirmygus yn ei wyddfod. Try prydferthwch y dynol yn wrthuni yn llewyrch y dwyfol.

III. Y rhai ysbrydol ydyw un o enwau y Testament Newydd ar y credinwyr; a phrin y meddant o gwbl enw anrhydeddusach na hwn. Derbyniant ef oddiwrth eu natur oddiwrth eu natur eu hunain o dan adnewyddiad yr Ysbryd Glân; ac y mae yn awgrymu pob peth sydd yn bur a dyrchafedig. Rhaid eu bod yn cydnabod Duwdod y Gwaredwr cyn y gallasent fod yn Gristionogion. O herwydd eu bod o dan addysg yr Athraw ac yn dilyn yr Athraw, y gelwir hwy yn ddisgyblion. Dysgeidiaeth y titl o ffyddloniaid ydyw, eu bod yn credu yn yr anweledig, y tragwyddol, y Dwyfol, ac yn ymagweddu i raddau mwy neu lai yn ol eu cred. Meddant fel saint fesur o burdeb, ac amlygant rywfaint o ymgysegriad. Ond rhaid iddynt, mewn trefn i fod yn rhai ysbrydol, yn ychwanegol at gydsynio â dysgeidiaeth yr Ysgrythyrau am yr Arglwydd Iesu, fod mewn undeb âg Ef—fod Crist ynddynt hwy, a hwythau yn Nghrist. Y mae y rhai a deilyngant yr enw hwn yn gyfranogion o'r Ysbryd Glân," ac y maent yn byw, yn symud, ac yn bod o dan ei arweiniad. Cred eraill yn modolaeth sefyllfa ddyfodol; meddant hwy synwyrau i weled yr anweledig, i adnabod sylweddau tragwyddol, ac i ddal cymundeb â Duw ei hun. Profant, er eu bod yn y cnawd, raddau o ryddid oddiwrth nwydau cnawdol ac oddiwrth amcanion anianol; ac y maent, er eu bod ar y ddaear, yn byw uwchlaw y ddaear: "Canys ein hymarweddiad ni sydd yn y nefoedd."

Yr ysbrydol—y moesol—y naturiol: pa berthynas sydd rhwng y pethau hyn mewn dyn? Onid hyn—fod y cyntaf yn tarddu oddiar y ddau ddiweddaf? Os yw y moesol yn tyfu oddiar y naturiol, paham nad allwn ystyried mai dadblygiad pellach—mai ffrwyth addfetach ac uwch oddiar yr un gwreiddyn, yw yr ysbrydol? Ai nid bywyd cynenid y pren wedi troi yn afal pêr ydyw ef? Tuedd yr oes hon ydyw rhoddi atebion cadarnhaol i holiadau fel hyn—ydyw dal fod yr îs, neu y llai perffaith, yn cynnyrchu, yn gystal ag yn blaenori, yr uwch, neu y mwy perffaith; ac felly fod yr ysbrydol yn ymwreiddio yn ac yn tarddu oddiar yr anianol. Caiff dyn ei hun i ddechreu o dan ddylanwad ei gorff, yna dan arglwyddiaeth ei enaid, ac wedi hyny dan lywodraeth ei ysbryd. Y mae moesoldeb, o ganlyniad, yn fath o dir Beulah rhwng daearoldeb y naturiol a nefoldeb yr ysbrydol. Gwesgir ni gan athroniaeth ac Ysgrythyr i wrthod hyn. Gwyddom fod ymhob creadur rywfaint o le iddo ymagor a thyfu—fod gallu mewn mesen i ymddadblygu yn dderwen, ac mewn baban i gynyddu yn llanc. Nid yw yn debyg y gall mïeri neu frwyn weithio eu hunain yn balmwydd neu gedrwydd. A ddichon oenig ymnewid yn farch, neu blentyn yn gerub? Nid oes dim tebyg i hynny wedi cael hyd yn hyn ei brofi.

Daliwn yr un modd nad all y cnawdol, er ei fod yn blaenori y sanctaidd, byth gynnyrchu y sanctaidd. Ni ddichon yr anianol, trwy unrhyw ddadblygiad naturiol (Ioan iii. 3, a 1 Cor. xv. 50), ddyfod yn ysbrydol. Nid y daearol wedi ymolchi ac ymiro yw y nefol. A chredwn fod y dynion a ymdrechant, yn annibynol ar ddylanwad yr efengyl, weithio iddynt eu hunain gymeriadau perffaith, yn ceisio cyflawni yr annichonadwy. Byddai can hawdded iddynt newid eu rhywogaeth—llamu allan o un dosbarth o greaduriaid i mewn i ddosbarth arall o greaduriaid, a thraws-sylweddu llygredigaeth ac anianoldeb eu natur yn burdeb ac ysbrydolrwydd.

Ymegyr y pwnc hwn i lawer o gyfeiriadau. Ymfoddlonwn ar wneuthur tri neu bedwar o sylwadau byrion:—

1. Y mae y dyn ysbrydol yn un Ysgrythyr i wrthod hyn. Gwyddom fod ymhob creadur rywfaint o le iddo ymagor a thyfu—fod gallu mewn mesen i ymddadblygu yn dderwen, ac mewn baban i gynyddu yn llanc. Nid yw yn debyg y gall mïeri neu frwyn weithio eu hunain yn balmwydd neu gedrwydd. A ddichon oenig ymnewid yn farch, neu blentyn yn gerub? Nid oes dim tebyg i hynny wedi cael hyd yn hyn ei brofi.

Daliwn yr un modd nad all y cnawdol, er ei fod yn blaenori y sanctaidd, byth gynnyrchu y sanctaidd. Ni ddichon yr anianol, trwy unrhyw ddadblygiad naturiol (Ioan iii. 3, a 1 Cor. xv. 50), ddyfod yn ysbrydol. Nid y daearol wedi ymolchi ac ymiro yw y nefol. A chredwn fod y dynion a ymdrechant, yn annibynol ar ddylanwad yr efengyl, weithio iddynt eu hunain gymeriadau perffaith, yn ceisio cyflawni yr annichonadwy. Byddai can hawdded iddynt newid eu rhywogaeth—llamu allan o un dosbarth o greaduriaid i mewn i ddosbarth arall o greaduriaid, a thraws-sylweddu llygredigaeth ac anianoldeb eu natur yn burdeb ac ysbrydolrwydd.

Ymegyr y pwnc hwn i lawer o gyfeiriadau. Ymfoddlonwn ar wneuthur tri neu bedwar o sylwadau byrion:—

1. Y mae y dyn ysbrydol yn un goruwchnaturiol. Y mae felly o ran ei haniad ac o ran ei fywyd. Yn ol deddfau anian y dygwyd ef fel creadur i fod; a thrwy gyfranogi o gynnyrchion anian y mae yn parhau mewn bod.

Ond nid drwy (Ioan i. 13) unrhyw ymdrechion dynol, nac ymarferiad âg unrhyw foddion naturiol, y gwnaed ef yn sant. Derbyniodd fywyd tragwyddol drwy weithrediad neillduol yr Ysbryd Glân; a thrwy iddo gyfranogi o fendithion tragwyddol y mae y bywyd hwnw yn cynnyddu ac yn ymgryfhau ynddo. Gan nad pa mor ddaearol, neu anianol, neu gythreulig, ydyw o ran ei darddiad ac o ran ei gymeriad fel hen ddyn, y mae fel dyn newydd "oddi uchod;" ac y mae yn amlygu purdeb a chariad ei fyd gogoneddus ei hun yn nghanol llygredigaeth a gelyniaeth y byd hwn. Y mae bodolaeth y credadyn yn wyrth, ac yn gymaint o wyrth ag oedd creu Adda.

2. Y mae y dyn ysbrydol yn ddwyfol. Trwy ddyfod yn ddwyfol y gall pechadur ddyfod yn ysbrydol. Y mae yn dduwiol am ei fod yn ddwyfol. Golygir wrth ei alw yn ysbrydol fwy na bod ei ysbryd ef ei hun yn effro, ac yn dylanwadu ar egwyddorion ei enaid a gweithredoedd ei gorff. Y mae hynny yn wir; ond y mae yn wir am a thrwy fod Ysbryd anfeidrol yn preswylio yn ei galon, ac yn ymweithio drwy ei holl fywyd. Ni byddai unrhyw ormodiaeth mewn dysgu fod agos bob peth—y greadigaeth gyda'i hamrywiaeth diderfyn o greaduriaid a gwrthrychau—ar un golygiad, yn ddwyfol; oblegid y mae y cyfan yn waith Duw. Ond y mae y credadyn yn ddwyfol mewn ystyr uwch ac am reswm ardderchocach; nid oherwydd ei fod yn waith Duw, yn gymaint ag o achos ei fod wedi cael ei eni o Dduw, ac oblegid ei fod drwy gael ei eni o hono yn cyfranogi o Dduw, y mae ef yn ddwyfol. Bywyd ac egwyddorion y Jehofah yw bywyd ac egwyddorion y dyn hwn; a chynnydd mewn tebygolrwydd iddo Ef ydyw pob cynnydd teilwng o hono ei hun a wna efe.

3. Hawdd, ar ol y sylwadau blaenorol, ydyw chwanegu fod y dyn ysbrydol yn sanctaidd. Os ydynt hwy yn gywir, y mae hwn yn dilyn o angenrheidrwydd. Gan ei fod ef yn Nuw a Duw ynddo yntau (1 Ioan iv.), rhaid fod ei lygredigaeth, yn ol y mesur y mae y naill yn y llall, yn diflanu ymaith o hono. Cynnydda ei sancteiddrwydd yn ol y graddau y mae y bywyd dwyfol yn ymledu drwy ei enaid. Oblegid ei fod wedi cael ei eni o Dduw, a bod (1 Ioan iii. 9) ei had Ef yn aros ynddo ef, nid yw yn pechu; ac y mae am yr un rheswm yn colli y gallu i bechu. Os ydyw yr ysbrydol yn ddwyfol, rhaid ei fod yn sanctaidd: os nad ydyw yn sanctaidd, nid ydyw yn ysbrydol—cythreulig ydyw. Cynnwysa ei sancteiddrwydd ddwy elfen: purdeb ac ymgysegriad. Y mae y dyn hwn, ar y naill law, yn bur—yn bur o fewn ac o faes, yn bur ei galon ac yn ddifrycheulyd ei ymarweddiad; a gwahaniaetha yn fawr yn hyn oddiwrth y moesol. Dichon fod llawer o debygolrwydd rhwng ymarweddiad allanol y ddau, a bod y naill mor ddifeïus yn ngwyneb deddf y wlad ag yw y llall. A thueddir llïaws o bobl i dybied eu bod cyhyd ag y cadwant hono, yn rhai anrhydeddus. Ond dylent ystyried nad all y gyfraith wladol fod yn y golygiad uchaf yn safon drwg a da, oblegid nis gall gymhell pob dyledswydd, na gwahardd pob drygioni.

Nid yw yn cymeradwyo meddyliau, nac yn condemnio amcanion. Gall dau ddyn, o ganlyniad, ag ydynt yn ei goleuni hi yn debyg, fod yn ngoleuni deddf uwch yn gwbl wahanol. Os felly, gall yr anianol fod o ran ei fuchedd allanol yn ymyl y sanctaidd, a bod o ran ei egwyddorion a bywyd cudd—iedig ei enaid, can belled oddiwrtho ag yw y dwyrain oddiwrth y gorllewin. Y mae yr ysbrydol, ar y llaw arall, yn gysegredig: y mae yn gadael ei hun ac yn myned allan o hono ei hun, gan ymroddi i wasanaethu a gogoneddu ei Greawdwr; tra y mae y moesol o angenrheidrwydd yn byw i fesur helaeth iddo ef ei hun. Nid yw yr olaf yn adnabod neb uwch nag ef ei hun, ac y mae ei ym—drechion yn terfynu ynddo ef ei hun; ond y mae y blaenaf oddiar deimlo ei fod wedi derbyn y cwbl ag ydyw ac a fedd o a chan Dduw, yn ymgyflwyno yn yr hyn oll ag ydyw ac a all i Dduw.

4. Y mae y dyn ysbrydol, yn ol mesur ei ysbrydolrwydd, yn nefol. Golyga hyn, yn ychwanegol at hawl a graddau o gymhwysder i fyned iddi, fod y nef ei hun o ran ei hegwyddorion eisoes yn ei enaid; a phrin y gall cymhwysder i fyned iddi fod yn ddim llai na hi ei hun. Caiff y cred—adyn ei hun yn ol ei gynnydd ysbrydol o hyd mewn mwy o oleuni; daw ei ddirnadaeth yn gliriach ac eangach, ei ddymuniadau yn fwy dyrchafedig, ei fyfyrdodau yn fwy angylaidd. Amlygir drwy ei fywyd lawer o burdeb a phrydferthwch y "breswylfa lonydd." Gŵyr yn awr rywbeth am ei dedwyddwch; cydgyferfydd ffrydiau o ddyddanwch nefol a ffrydiau o dristwch y ddaear yn fynych yn ei brofiad. Nid yw ychwaith yn amddifad o ogoniant; oblegid y mae ei natur yn dyfod yn barhaus yn llawnach, lawnach o wirionedd a chariad, ac o bob egwyddor ag sydd yn gwneuthur dyn yn greadur ardderchog. Y mae awyrgylch ei enaid yn baradwysaidd. Nid oes yn ei hinsawdd ddefnyddiau tymhestloedd, ac nid oes ar ei ffurfafen gymylau tewion. Y mae ei awyr yn iachus ac yn llawn o beraroglau. Daw y cyfryw un wrth ddeall ei haniad goruchel yn well, o hyd yn fwy o bererin yn y byd hwn; a hiraetha weithiau am ymddattodiad oddiwrth gysylltiadau daearol ac am ryddid i fyned adref. . Y mae felly o ran ei haniad ac o ran ei fywyd. Yn ol deddfau anian y dygwyd ef fel creadur i fod; a thrwy gyfranogi o gynnyrchion anian y mae yn parhau mewn bod.

Ond nid drwy (Ioan i. 13) unrhyw ymdrechion dynol, nac ymarferiad âg unrhyw foddion naturiol, y gwnaed ef yn sant. Derbyniodd fywyd tragwyddol drwy weithrediad neillduol yr Ysbryd Glân; a thrwy iddo gyfranogi o fendithion tragwyddol y mae y bywyd hwnw yn cynnyddu ac yn ymgryfhau ynddo. Gan nad pa mor ddaearol, neu anianol, neu gythreulig, ydyw o ran ei darddiad ac o ran ei gymeriad fel hen ddyn, y mae fel dyn newydd "oddi uchod;" ac y mae yn amlygu purdeb a chariad ei fyd gogoneddus ei hun yn nghanol llygredigaeth a gelyniaeth y byd hwn. Y mae bodolaeth y credadyn yn wyrth, ac yn gymaint o wyrth ag oedd creu Adda.

2. Y mae y dyn ysbrydol yn ddwyfol. Trwy ddyfod yn ddwyfol y gall pechadur ddyfod yn ysbrydol. Y mae yn Q dduwiol am ei fod yn ddwyfol. Golygir wrth ei alw yn ysbrydol fwy na bod ei ysbryd ef ei hun yn effro, ac yn dylanwadu ar egwyddorion ei enaid a gweithredoedd ei gorff. Y mae hynny yn wir; ond y mae yn wir am a thrwy fod Ysbryd anfeidrol yn preswylio yn ei galon, ac yn ymweithio drwy ei holl fywyd. Ni byddai unrhyw ormodiaeth mewn dysgu fod agos bob peth—y greadigaeth gyda'i hamrywiaeth diderfyn o greaduriaid a gwrthrychau—ar un golygiad, yn ddwyfol; oblegid y mae y cyfan yn waith Duw. Ond y mae y credadyn yn ddwyfol mewn ystyr uwch ac am reswm ardderchocach; nid oherwydd ei fod yn waith Duw, yn gymaint ag o achos ei fod wedi cael ei eni o Dduw, ac oblegid ei fod drwy gael ei eni o hono yn cyfranogi o Dduw, y mae ef yn ddwyfol. Bywyd ac egwyddorion y Jehofah yw bywyd ac egwyddorion y dyn hwn; a chynnydd mewn tebygolrwydd iddo Ef ydyw pob cynnydd teilwng o hono ei hun a wna efe.

3. Hawdd, ar ol y sylwadau blaenorol, ydyw chwanegu fod y dyn ysbrydol yn sanctaidd. Os ydynt hwy yn gywir, y mae hwn yn dilyn o angenrheidrwydd. Gan ei fod ef yn Nuw a Duw ynddo yntau (1 Ioan iv.), rhaid fod ei lygredigaeth, yn ol y mesur y mae y naill yn y llall, yn diflanu ymaith o hono. Cynnydda ei sancteiddrwydd yn ol y graddau y mae y bywyd dwyfol yn ymledu drwy ei enaid. Oblegid ei fod wedi cael ei eni o Dduw, a bod (1 Ioan iii. 9) ei had Ef yn aros ynddo ef, nid yw yn pechu; ac y mae am yr un rheswm yn colli y gallu i bechu. Os ydyw yr ysbrydol yn ddwyfol, rhaid ei fod yn sanctaidd: os nad ydyw yn sanctaidd, nid ydyw yn ysbrydol—cythreulig ydyw. Cynnwysa ei sancteiddrwydd ddwy elfen: purdeb ac ymgysegriad. Y mae y dyn hwn, ar y naill law, yn bur—yn bur o fewn ac o faes, yn bur ei galon ac yn ddifrycheulyd ei ymarweddiad; a gwahaniaetha yn fawr yn hyn oddiwrth y moesol. Dichon fod llawer o debygolrwydd rhwng ymarweddiad allanol y ddau, a bod y naill mor ddifeïus yn ngwyneb deddf y wlad ag yw y llall. A thueddir llïaws o bobl i dybied eu bod cyhyd ag y cadwant hono, yn rhai anrhydeddus. Ond dylent ystyried nad all y gyfraith wladol fod yn y golygiad uchaf yn safon drwg a da, oblegid nis gall gymhell pob dyledswydd, na gwahardd pob drygioni.

Nid yw yn cymeradwyo meddyliau, nac yn condemnio amcanion. Gall dau ddyn, o ganlyniad, ag ydynt yn ei goleuni hi yn debyg, fod yn ngoleuni deddf uwch yn gwbl wahanol. Os felly, gall yr anianol fod o ran ei fuchedd allanol yn ymyl y sanctaidd, a bod o ran ei egwyddorion a bywyd cudd—iedig ei enaid, can belled oddiwrtho ag yw y dwyrain oddiwrth y gorllewin. Y mae yr ysbrydol, ar y llaw arall, yn gysegredig: y mae yn gadael ei hun ac yn myned allan o hono ei hun, gan ymroddi i wasanaethu a gogoneddu ei Greawdwr; tra y mae y moesol o angenrheidrwydd yn byw i fesur helaeth iddo ef ei hun. Nid yw yr olaf yn adnabod neb uwch nag ef ei hun, ac y mae ei ym—drechion yn terfynu ynddo ef ei hun; ond y mae y blaenaf oddiar deimlo ei fod wedi derbyn y cwbl ag ydyw ac a fedd o a chan Dduw, yn ymgyflwyno yn yr hyn oll ag ydyw ac a all i Dduw.

4. Y mae y dyn ysbrydol, yn ol mesur ei ysbrydolrwydd, yn nefol. Golyga hyn, yn ychwanegol at hawl a graddau o gymhwysder i fyned iddi, fod y nef ei hun o ran ei hegwyddorion eisoes yn ei enaid; a phrin y gall cymhwysder i fyned iddi fod yn ddim llai na hi ei hun. Caiff y cred—adyn ei hun yn ol ei gynnydd ysbrydol o hyd mewn mwy o oleuni; daw ei ddirnadaeth yn gliriach ac eangach, ei ddymuniadau yn fwy dyrchafedig, ei fyfyrdodau yn fwy angylaidd. Amlygir drwy ei fywyd lawer o burdeb a phrydferthwch y "breswylfa lonydd." Gŵyr yn awr rywbeth am ei dedwyddwch; cydgyferfydd ffrydiau o ddyddanwch nefol a ffrydiau o dristwch y ddaear yn fynych yn ei brofiad. Nid yw ychwaith yn amddifad o ogoniant; oblegid y mae ei natur yn dyfod yn barhaus yn llawnach, lawnach o wirionedd a chariad, ac o bob egwyddor ag sydd yn gwneuthur dyn yn greadur ardderchog. Y mae awyrgylch ei enaid yn baradwysaidd. Nid oes yn ei hinsawdd ddefnyddiau tymhestloedd, ac nid oes ar ei ffurfafen gymylau tewion. Y mae ei awyr yn iachus ac yn llawn o beraroglau. Daw y cyfryw un wrth ddeall ei haniad goruchel yn well, o hyd yn fwy o bererin yn y byd hwn; a hiraetha weithiau am ymddattodiad oddiwrth gysylltiadau daearol ac am ryddid i fyned adref.