Ffrwythau Dethol/Ysgol a llyfrau

← Pennod I

Ffrwythau Dethol gan Ben Davies, Pant-teg golygwyd gan Tom Eirug Davies

Barddoni a chystadlu →

PENNOD II
YSGOL A LLYFRAU

YN ddi-ddadl fy ysgol gyntaf oedd yr ysgol ar yr aelwyd, wrth ddarllen ac ysgrifennu yno a William fy mrawd oedd yr athro. Un o'r athrawon gorau a welais erioed. Nid oedd llawer o lyfrau yn yr ysgol gyntaf hon. Y Beibl, Geiriadur Brown (mae hwnnw yn fy ngofal i), "Deuddeg Mlynedd yng Nghanolbarth Affrica" (Thomas), Baledi, Caneuon, "Diddanwch yr Aelwyd ", a chyn hir daeth rhai o ganeuon Ceiriog, Mynyddog, Watcyn Wyn ac Islwyn.

Yr ail ysgol y bum ynddi oedd yr ysgol Sul ar " hyd y tai". Cynhelid hon brynhawn Sul yn amaethdai'r ardal, o dŷ i dŷ, gan symud o'r naill dŷ i'r llall, wrth reol sefydlog. Nid pob un oedd yn hyddysg yn nhro yr ysgol, a byddai dadl ambell dro, pa le yr oedd i fod nesaf. I osod terfyn ar hyn gwnaeth William fy mrawd ddiagram, i egluro tro yr ysgol. Gosododd ef ar wyneb ddalen llyfr "llafur yr ysgol ". A chan ei fod gennyf wrth law, nid anniddorol fyddai darlun o hono yma:—

TRO YR YSGOL YN 1875

Erbyn dyfod i'r flwyddyn 1876, mae Brynhenllysg, Sarn- fân, a'r Dorwen, wedi eu hychwanegu at yr uchod.

Dechreuid yr ysgol drwy ganu, darllen, canu a gweddïo, yna rhennid yn bedwar neu bump dosbarth: dosbarth yr hen bobl, dosbarth gwŷr ieuainc cryfion, dosbarth rhai llai, a dosbarth plant.

Yn y ddau ddosbarth olaf y cofiaf fi fy hun-yn myned i'r room bach' fel rheol, ac yn eistedd ar erchwyn gwely, gan ddarllen, a cheisio ateb cwestiynau, a chwerthin am ryw ddireidi.

Ar y diwedd byddai'r dosbarthiadau yn dod ynghyd i'r gegin i "gwpla'r ysgol ", a byddai rhywun yn adrodd pennod neu salm a ddysgesid yn ystod yr wythnos. Yr oedd cof rhyfedd gan Charles, Llwynmoch. Cofiaf ef yn adrodd y Salm fawr bob gair, ar ddiwedd yr ysgol.

Dyma'r adeg y dechreuais innau ddysgu'r Beibl ar fy nghof. Adroddais lu o'r Salmau, a darnau o'r Efengylau yn yr ysgol hon. Yn hon, ac ar yr aelwyd y dysgais ddarllen Cymraeg, ac y dechreuais deimlo diddordeb mewn pethau crefyddol. Diwrnod go fawr oedd y diwrnod yr euthum i Ystalyfera i brynu Testament i mi fy hun,-Testament bychan bach, a'r 'coteshion' ynddo, ynghyd â rhai cyfeiriadau daearyddol ac ychydig nodiadau eglurhaol. Mor swynol oedd gwybod sawl Mair a sawl Ioan oedd yn y Testament Newydd ; a pha faint o ffordd oedd o Jerusalem i Jerico; a maint môr Galilea, a'r gwahanol enwau arno. Y pethau hyn a'u cyffelyb a ddysgid yn bennaf i'r plant yn yr ysgol syml honno, a buont yn foddion i agor llawer meddwl. Byddai dosbarth yr hen bobl yn dadlau ar bynciau diwinyddol, wrth gwrs. yr ysgol hon y cyfeiriwyd fy meddwl gyntaf at fy nyletswydd i ymaelodi yn yr Eglwys. Cynhelid yr ysgol y Sul hwnnw yn Brynhenllysg. 'Newyrth Jonah, Bryn- henllysg oedd athro'r bechgyn y Sul hwnnw. Dywedodd ar y diwedd wrthyf, ei bod yn bryd i mi feddwl am ddod yn aelod. Cyffyrddodd y peth â'm calon yn ddwfn. Bum

ymron a thorri allan i wylo. Ar ôl mynd adref hysbysais fy mam o'r hyn a ddywedasai 'Newyrth Jonah wrthyf. Barnai hithau fy mod yn rhy ieuanc, ond ar yr un pryd, os oeddwn yn teimlo awydd am i mi aros ar ôl y noson honno. Daeth y pwnc yn gyfrifoldeb personol go fawr. Y nos Sul hwnnw yn hen gapel Cwmllynfell arosais ar ôl, a'r Cymundeb dilynol derbyniwyd fi (a nifer ereill o bobl ieuainc) yn gyflawn aelod. Yr oedd hyn yn y flwyddyn 1873.

Ni wn yn iawn pa oedran y dechreuais ar yr ysgol ddyddiol. Fe ddichon i mi fod ryw gymaint yn yr ysgol hon pan rhwng saith ac wyth oed. Ond gan fod y ffordd ymhell, a'r esgidiau yn brin, a'r galwadau i fyned ar ôl y defaid neu'r da, neu gyflawni rhyw orchwylion ar y caeau mor aml, bylchog a di-lun iawn a fu fy ysgol.

Pa ddiben darlunio yr hen ysgoldy a'r hen ysgolfeistr Y mae'r darlun wedi ei dynnu gynifer gwaith. Efallai, er hynny, fod hen ysgoldy Cwmllynfell mewn rhyw bethau yn hollol ar ei ben ei hun. Gelwid hi yn British School, a deallaf yn awr y dygid ei thraul gan yr ardalwyr. Wyddwn i ddim yn y byd beth oedd British School yn ei olygu, ond tybiwn fod ei pherchen ryw dro wedi bod yn gwisgo british' fel 'Newyrth Morgan, Llwynmoch! Safai'r ysgoldy ar gyfer hen gapel Cwmllynfell, yr ochr arall i'r afon-afon Llynfell. Y tu cefn iddo yr oedd cae, a alwem yn 'Ffaldau'. O'i flaen yr oedd y Bryn, a'r heol. Yr oedd gan yr ysgolfeistr bulpud—nid desc gyffredin, ond pulpud, a phedair neu bump gris i fyned i fyny iddo. O'r fan yma byddai yn galw ein henwau yn y bore, a ninnau yn ateb yes sir

Byddai'n ceryddu yn ddidrugaredd weithiau, a byddai'r frwydr yn boeth rhyngddo ef a'r plant. Byddai nifer yn ymosod arno ambell dro, a'r llwch yn codi'n gymylau. Cofiaf ef yn gollwng ruler o'i bulpud, at un o'r plant, ac i hwnnw fy nharo i, nes codi whwrlyn' mawr ar fy mhen. Weithiau gosodid troseddwr gwaeth na'r cyffredin yn y black hole. Yr oedd gwacter dan y llawr, a chodid un o'r planciau i fyny, a theflid y troseddwr i'r dyfnder, fel Joseph i'r pydew. Byddai carcharor y black hole yno am brynhawn, a chodid ef ar ôl i'r plant fyned allan. Ceisid difa'r amser yn y black hole drwy chwilio am y marbles oedd wedi mynd i lawr yno drwy'r tyllau yn llawr yr ysgoldy.

Ffordd arall o gosbi oedd gosod y troseddwr i sefyll ar un goes ar y ddesc! Saesneg oedd iaith wrth gwrs, ac nid oeddwn yn deall dim ohoni ond 'yes' a 'no', ac ni roddid yno'r un cymorth i'w deall ychwaith. Cofiaf yn awr rai o'r geiriau a adroddem gyda'n gilydd :—"It is a sin to steal a pin, much more to steal a greater thing" neu'r llyfr a ddarllenem "Cain was a tiller of the ground, and Abel was a keeper of sheep". Nid oedd gennyf ddim syniad pa beth a olygai'r uchod. Nid oeddwn yn tybio bod iddynt ystyr yn y byd. Nid oedd. yr amser chwarae wrth fy modd ychwaith, am fod y plant yn chwarae mor gas, a chynifer ohonynt am ymladd. Yr oedd rhyw ysbryd creulon, angharedig, yn yr ysgol hon, ac y mae'n ddirgelwch i mi heddiw. Byddai rhyfel weithiau rhwng plant "y Cwm" a phlant "y Bryn". Byddent yn cyfarfod yn ddwy fyddin â phastwyni ac â cherrig, ac weithiau clwyfid ambell un yn go gas. Ymlidient ei gilydd drwy'r coed, a'r afon, i'r tyllau a'r tai! Diau fod dylanwad y rhyfel ar y cyfandir-rhyfel "Ffrainc a Prussia" ar y plant. Yr amser dedwyddaf i mi oedd pedwar o'r gloch, pan ollyngid y plant allan o'r ysgol i fynd adref. Cerddwn adref gyda dau neu dri o blant ereill dros y relwe i ddechrau, yna dros lwybr troed, a draws y cae—dros bont bren ddi-ganllaw yn groes i afon Llynfell. Yna dros gae eilwaith ac heibio'r Ty-gwyn drwy'r buarth, yna dros y caeau a'r gweunydd, dros Gwter Jâms yna allan i gaeau'r Ddôl-gam. Melys oedd y tawelwch yno, a mwyn oedd tro i'r caeau neu i fyny'r bryn at Garreg Maen Bras. Byddai hiraeth dwys yn fy meddiannu yn yr ysgol yn aml, hiraeth am y mynydd, a'r afon loyw, am y defaid a'r ŵyn, a'm llyfrau Cymraeg.

Gan fod dyletswyddau'r fferm yn galw arnaf i golli'r ysgol yn fynych, nid wyf yn sicr i mi ddysgu dim yn yr ysgol yn y dyddiau bratiog hynny. Do, dysgais gasâu Saesneg blin gennyf hynny heddiw. Diau y buasai fy ngyrfa wedi bod yn dra gwahanol, pe wedi dysgu caru iaith arall pan yn llanc. Ond methwyd llanc. Ond methwyd a gwneud Sais o honof, ac nid da gennyf yr iaith honno hyd heddiw.

Y LOFA

Pan o fewn mis i fod yn ddeuddeg oed, bu raid i minnau, fel fy mrodyr ereill, wynebu'r lofa. Cofiaf ddisgyn i waelod hen bwll Cwmllynfell, a William fy mrawd yn fy arwain. Wedi cyrraedd gwaelod y pwll, cerddem i lawr am tua milltir i goluddion y ddaear. Fy ngwaith yma oedd "cadw drws "—dryso. Gofalu ei agor i'r 'siwrnai i fyned heibio, yna ei gau. Amcan y drws oedd cadw'r awyr i gerdded yn ei ffordd briodol er mwyn iawn awyru'r lofa. Wrth fyned y tu cefn i'r drws, clywid yr awyr yn ysgubo drwy'r brif-ffordd fel corwynt. Byddwn yma am oriau wrthyf fy hun—a chyfansoddais yma lawer o benillion ac englynion—gorffwysant yn dawel ar y llechi llaith ym mynwes yr eigion du. Yr oedd Gwilym Wyn yn un o'r hauliers a ddelai heibio, a byddai yn fy holi am ryw gynghanedd neu'i gilydd bob siwrnai. Yn y prynhawn cyntaf, daeth William fy mrawd o ganol prysurdeb ei waith, i edrych sut yr oeddwn, ac edrych os oeddwn yn eistedd mewn lle diogel.

Dylwn nodi yma un enghraifft o anwybodaeth llanc o fin y mynydd yn dechrau ei yrfa "dan y ddaear". Llusern wifrau bŵl iawn oedd gennyf. Nid oedd ond ychydig iawn o rai gwydr y pryd hwnnw. Yr oeddwn innau mewn trafferth parhaus yn ceisio torri ffwrdd o'r fflam y pabwyr oedd wedi llosgi, er mwyn cael y fflam yn loywachi. Yr oedd rhyw wifren fach o waelod y lamp at wneud hyn, ond methwn i a'i chael i weithio yn dda. O'r diwedd, torrais dwll bychan yn y case, â'm cyllell, modd y gallwn drwsio'r lamp â hoelen pedol ceffyl. Ni wyddwn ddim fod un perygl yn y byd yn y twll bychan hwnnw. Ond, ymddengys ei fod yn ddigon mawr i chwythu'r cyfan i ddinistr, pe buaswn wedi digwydd myned i'r fan lle yr oedd nwy. Gwelwyd y peth gan Gwilym Wyn wrth ddod heibio-diffoddodd fy lamp ar unwaith, ac aeth â mi yn ôl i'r orsaf i gael case newydd.

Ni allaf fanylu yma ar lawer o helyntion bywyd y llanc oedd yn cadw'r drws, dan y ddaear, yn y dyddiau hynny. Cofiaf y byddwn yn gweled y diwrnod yn hir iawn—yn ddiddiwedd o hir. Byddwn yno fel rheol, am tua deuddeg awr. Rhaid oedd myned i mewn gyda'r siwrnai gyntaf, ac allan ar ôl yr olaf. Byddwn yn codi yn y bore tua hanner awr wedi pump, ac yn cyrraedd adref ryw ychydig wedi saith, ac ar ddydd Sadwrn byddwn yn codi am dri yn y bore, ac yn cyrraedd adref tua chwarter wedi pedwar yn y prynhawn. Ym mis Medi yr euthum dan ddaear i ddechrau, a threuliais o'r adeg honno hyd y Nadolig heb weled golau'r dydd, ond yn unig ar nawn Sadwrn a'r Sul. Y gyflog oedd swllt y dydd, ac arian y 'doctor', a rhyw fanion ereill yn cael eu cadw yn ôl! Carchar rhyfedd oedd hwn i blentyn y mynydd. Cofiaf yr oriau unig yn y gongl gerllaw'r drws! Ai awr heibio weithiau heb i mi weled na chlywed neb. Edrychwn i'r tywyllwch bythol ar bob llaw. Rhoddai fy llusern bŵl ddigon o olau i mi i weled y tywyllwch! Clywwn sŵn y diferyn unig yn disgyn—fel ticiadau hen gloc araf yn y pellter—yn myned i gyfeiriad arall. Os cofiaf yn iawn, dim ond rhyw bedair siwrnai yn y dydd ai heibio i mi yn ystod deuddeg awr. Deuai hiraeth poenus ataf ar adegau am y caeau, a'r defaid, a'r bryn, a'r mynydd. Ar awr o syched angerddol byddwn yn portreadu dylif croyw, eirias Ffrydiau Twrch' gerbron fy meddwl, ac yn meddwl fod haul yn tywynnu ar y caeau—a minnau yn y dyfnder du. Yr oedd pruddglwyf yn fy nghalon bob awr. Gyda mynwes drom lwythog yr awn i lawr y pwll bob bore— ac un ochenaid hir ddistaw oedd y diwrnod ar ei hyd. Nid oeddwn yn gallu chwerthin yn y dyddiau hynny. Methwn a mwynhau nos Sadwrn na'r Sul, am fod bore Llun a'i garchar du a'i safn yn agored ar fy nghyfer.

Eithr daeth diwedd ar yr helynt yn lled sydyn. Tua diwedd y flwyddyn 1874, neu yn gynnar yn nechrau 1875, stopiodd yr hen waith! Aeth fy mrodyr i weithio i Gwm Rhondda, a chefais innau fod gartref. Cefais ganiatad fy rhieni i fyned i'r ysgol eto am ambell ddiwrnod. Erbyn hyn yr oedd ysgol-feistr newydd wedi dyfod i Gwmllynfell, a gair da iddo gan bawb. Gŵr ieuanc o'r enw Mr. Roberts, o Abercraf—Mr. J. J. Roberts, Pontardawe, wedi hynny. Gwnaeth ef waith ardderchog yng Nghwmllynfell cyn symud ohono i Bontardawe. Bu yn eithriadol garedig i mi, ac y mae gennyf barch dwfn iddo yn fy nghalon. Pan ddeallodd fy mod wedi bod yn y 'lofa'-gosododd fi ar fy mhen fy hun mewn congl glyd o'r ysgoldy, ac ymwelai â mi droeon yn ystod y dydd i'm cyfarwyddo gyda'r sums. Nid oedd gennyf yr un awydd am gymryd dim ond Arithmetic—ond dechreuodd ef fy nenu i ddarllen, ac ysgrifennu allan o un o lyfrau y Royal Readers. Gosododd fi i ddysgu barddoniaeth ar fy nghof. A'r diwedd fu iddo ofyn i mi a thri arall o rai ymron yr un oedran i baratoi at arholiad y Pupil Teachers. Gosododd ni yn athrawon ar wahanol ddosbarthiadau yn ystod y dydd, a rhoddai wersi i ni i'w gwneud ar ôl mynd adref. Bum am rai misoedd yn 'teacho', ac yn llafurio'n galed bob nos gyda'r gwersi. Nid oedd fy nhad yn fodlon o gwbl i mi fyned yn 'deacher'. Yr oedd fy mam ychydig yn fwy rhadlon. Yr oedd gennyf gof da a gallaswn ddysgu unrhyw beth ymron. Cynygiodd Mr. Roberts wobr i'r un a ddysgai orau "The Sofa" (Cowper) ar ei gof. Cofiaf noson y prawf, ger y tân, yn yr hen ysgoldy. Daeth y wobr i mi yn rhwydd. Yr oeddwn yn ei wybod bob gair. Dyna fy ngwobr gyntaf, yn sicr. Yr wyf yn cofio darnau ohono hyd heddiw:—

"I sing the sofa, I who lately sang
On Truth, Hope, and Charity."

Gadawer i mi weled, pa le mae'r pedwar llanc—

Mae Ebenezer yn ei fedd; bu farw ymhen rhyw ddwy flynedd wedi hynny—llanc talentog oedd ef, a gweithiodd yn rhy galed i ateb corff gwan.

Ifan—mae yntau hefyd yn ei fedd. Bu ef yn fasnachwr cyfrifol unwaith yn un o gymoedd y Garw, dirywiodd, a bu farw yn dlawd, a lled ddiamddiffyn. Cofiaf ymweled ag ef yn ei gystudd, a golwg druenus iawn ar bopeth o'i gylch.

Morgan: mae ef yn fyw, pan yr ysgrifennir y llinellau hyn; ond y mae ei iechyd yntau wedi rhoddi ffordd i raddau, wedi byw bywyd lled afradlon.

Tom mae ef yn Ficer yng ngogledd Sir Aberteifi, ac yn un o'r dynion caredicaf ei ysbryd yn yr holl wlad, ac wedi gwneud diwrnod o waith rhagorol. ^[1]

Daeth dydd arholiad y candidates. Aethom ein pump i Dreforris a dyna'r tro cyntaf i mi fod yno. Dychrynwyd fi gan faint yr ysgoldy, a'r swyddogion meistrolgar yn cerdded yn ôl ac ymlaen, a'u parseli yn eu dwylo, ac yn siarad mor awdurdodol, a dim gair o Gymraeg. 'Rwy'n sicr fod fy atebion i yn erchyll. 'Roedd y pennill i'w ramadegu (parsio) yn dechrau fel hyn :

Rome for empire, far renown, Tramples on a thousand state.

Cymerais innau Rome yn 'roam '—a gosodais ar ei gyfer: Transitive Verb!

Wedi gorffen yr arholiad aethpwyd i lawr i Aber Tawe at lan y môr yn ôl gorchymyn Mr. Roberts,—a daeth yntau i'n cyfarfod yno.

Ymhen ychydig wythnosau daeth gwybodaeth am ganlyniadau yr arholiad. Dim ond un wedi pasio—Tom— yr oedd ef yn llawer gwell Sais na'r un ohonom. Daliodd Ebenezer ati er mwyn cynnig eilwaith. Aeth y gweddill ohonom adref. Wrth edrych yn ôl difyr yw gofyn, beth pe buaswn yn pasio'r arholiad?

Wele fi eto'n rhydd, ar y caeau a'r mynydd, yn cerdded llwybrau'r defaid, ac yn codi ambell glawdd. Ond, Och fi! erbyn hyn, y mae hen bwll Cwmllynfell wedi ail ddechrau, ac y mae fy nhad yn anesmwyth yn ei awydd am i mi ennill rhyw geiniog i helpu'r ffarm.

Dyma fi eto yn myned i ofyn am waith, ac yn ei gael, ac wele fi yn ôl yn y dyfnder du, wrth yr hen orchwyl diflas, di-ynni o ddryso'.

Mae fy mrodyr yn y Rhondda, yn ennill gwell arian, a minnau yma'n llanc tua thair ar ddeg oed, yn unig yng nghanol gweithwyr dieithr i mi, parod hefyd i halogi bywyd yr ieuanc, a gwneud pob difyrrwch am ei ben.

Annymunol iawn a fu'r 'dryso' y waith hon. Yr oeddwn yn gorfod dilyn yr haulier gyda'r gwahanol siwrneion ar hyd y gwaith'; a chan fod y ceffyl yn un ieuanc a gwyllt, heb ei dorri i mewn i weithio dan y ddaear, yr oeddwn yn gorfod ei arwain i fyny'r heading, gan ei fod am redeg yn ormodol pan na fuasai ond un ddram wâg yn llwyth iddo. Ciciai fi, a chnoai fi'n alaethus weithiau, ac nid oedd lle i ddweyd fy nghŵyn; gan fod yr haulier yn fwy dideimlad na'r ceffyl. Yr oedd y ceffyl yn fy nghnoi a'm cicio ond yr oedd yr haulier yn fy rhegi, gan daflu'r sprags at fy mhen. Yr oedd sŵn rhegfeydd felly yn brathu ysbryd tyner llanc o ganol cysegredigrwydd y mynydd, ac yr oedd cynnig fy nharo â'r sprags, yn codi awydd ynof i redeg adref. Ni chynigiais daro 'nôl. Gwnai rhai o'r bechgyn hynny. Ond yr oedd y ddyletswydd deuluaidd, ac ysgol Sul y tyddyndai, a'm haelodaeth grefyddol yn sefyll rhyngof â tharo'n ôl. Cofiaf hefyd, un tro wedi ceintach mawr a thafodi, a chynnig at fy nharo, i mi benderfynu y buaswn ryw ddiwrnod, ryw—bryd, os byth y deuwn yn ddigon cryf, yn rhoddi curfa fawr i ŵr o'r enw D—— Llosgai yr awydd am roddi curfa iddo yn fy nghalon. Yn fuan teithiasom i wahanol gyfeiriadau, ac ni chefais gyfle i roddi'r gurfa, ond yr wyf wedi pregethu iddo lawer gwaith ar ôl hynny, ac yntau yn gwrando fel pechadur! Y tro diwethaf y pregethais iddo, yr oedd wedi heneiddio llawer, gwrandawai arnaf gyda gwên, ac yr oedd deigryn yng nghil ei lygad! Diau ei fod yntau'n cofio'r dyddiau tymhestlog gynt, ond yr oedd pob awydd am ddial wedi mynd.

Un bore gaeafol, a'm pen yn dost, a'm mam yn fy ngalw i fynd i'r gwaith, a minnau yn methu ateb gan wylo, wrth feddwl wynebu anghysur fy niwrnod gwaith yn y fath gyflwr, daeth fy mam i'r llofft i edrych, paham na buaswn yn ateb. Codais innau, ac wrth newid fy nghrys, gwelodd gleisiau mawr ar fy mreichiau a'm hysgwyddau, ac meddai—

Pa beth yw'r cleisiau yna

"Y ceffyl sydd yn fy nghnoi," atebwn. "Pwy geffyl" gofynnai hithau.

A bu raid dweyd yr hanes. Dywedodd nad oeddwn i ddioddef peth felly, y buasai hi yn byw ar fara a halen yn hytrach nag edrych arnaf yn cael fy maeddu felly. Drwy ei dylanwad hi ar rai o'r gweithwyr, cefais le yn fuan gyda cholier'—a dechreuais innau dorri glo. Cyn gadael y drws, gadawer i mi nodi i mi unwaith fod ymron colli fy mywyd. Un tro, clywwn sŵn dram yn dod i lawr yr heading, rhedais i agor y drws, ac ar y foment yr oedd y drws yn deilchion a minnau, a'm lamp wedi diffodd, wedi fy nharo i'r ochr gan ddarnau o'r drws. Dram ar wyllt ydoedd, ac ni allsai fod rhagor nac ychydig fodfeddi rhyngof â bod yn ei gafael. Gwelais yr haulier yn dod i lawr yn araf, ac ofnus—ac yn sefyll, yna yn dawel yn fy ngalw wrth fy enw, Ben bach "Wel," meddwn innau. "Wel own i'n ofni dy fod di wedi dy ladd." Welais i ddim o'r haulier mor garedig a thyner erioed â'r diwrnod hwnnw.

Dro arall, deuai yr haulier allan o flaen y ddram o un o'r talcenni glo, a phan yn dod allan i'r heading, lle yr oedd mwy o oriwaered, yr oedd haulier arall i sprago'r wheel. Methodd уг ail haulier a sprago. Yr oeddwn innau yn sefyll ger y drws, ac yn edrych i fyny'r heading-gwelwn y ddram, yn dod yn gyflymach, gyflymach,—gwybu yr hwn oedd o flaen y ddram fod ei gyfaill wedi methu sprago. Nid oedd dim o le iddo i neidio i'r ochr, gwasgai'r ddram yn fwy-fwy, a theithiai yn gynt! Gwaeddodd am help. Clywais ef yn dolefain "mam, mam"—a syrthiodd dan y ddram, aeth hithau drosto, gan ddymchwelyd yn bentwr yn ymyl y drws. Ar amrantiad, yr oedd y glowyr yno wrth y degau,—cludwyd ef allan yn fyw,-clywaf ei ocheneidiau yn awr! Dygwyd ef i dŷ ei fam, ac ni fu yn hir cyn gorffen ei yrfa ddaearol.

Nid wyf am fanylu ar fy ngwaith yn torri glo, ond cofiaf i mi ddechrau gyda dau hen lowr profiadol,—yn deall y grefft yn dda. Efallai, na fu i mi air da fel glowr, ond yr wyf yn sicr i mi ddysgu'r grefft a gweithio'n galed. Tybiai'r ddau lowr y cyfeiriais atynt, fy mod yn hoff o farddoniaeth, ac weithiau, pan na fuasai galw mawr, rhoddent fi yn rhydd o lanw glo am ysbaid, ar y telerau fy mod yn gwneud pennill. Hwynthwy oedd yn rhoddi'r testun! Gwneid y pennill yn ddieithriad, a chafwyd llawer awr ddifyr. Caeodd 'hen bwll' Cwmllynfell cyn hir, a bum yn gweithio wedyn yng nglofeydd Hendre Forgan, Bryn Morgan, a Bryn Henllysg. Trafferthus iawn fu gwaith Bryn Morgan. Nid oeddwn yn ennill ond. y peth nesaf i ddim yno, er yn gweithio yn lled galed. Un tro penderfynais i a'm cyfaill weithio drwy'r nos, er mwyn gwneud lle clir i fyned at y glo erbyn bore drannoeth. Tua deg o'r gloch diffoddodd lamp un ohonom, ac aethom ill dau yn ôl ymron at waelod y pwll, i le di-berygl, er mwyn agor un lamp i oleuo'r llall. Ond pan yn' estyn y lamp a'r golau i gyffwrdd y lamp arall diffoddodd! Buom ein dau yn y tywyllwch dudew drwy'r nos. Nid oedd neb yn y lofa ond nyni y noson honno. Aed i ryw gornel i lechu hyd adeg dyfodiad y fireman tua chwech o'r gloch y bore!

Cyrhaeddais waith Bryn Henllysg pan rhwng pymtheg ac un-ar-bymtheg oed. Dechreuais weithio yma gyda'm brawd Tom. Aeth ef cyn hir i'r America, ac y mae yno yn awr (1923) yn ddedwydd a llwyddiannus.

Bum yng ngwaith Bryn Henllysg hyd nes troi ugain oed. Edrychaf ar y cyfnod hwn fel un tra diddorol a buddiol a dedwydd. Nid oedd y gwaith yn galed. Gweithiem yma gyda 'golau noeth', ac nid 'lamp dân'.

Llusgo cart, a llanw'r ddram a fu fy ngwaith pennaf yma ar hyd yr amser. Gweithid yn ôl y drefn a elwid yn 'talcen cul'. Ni allaf fanylu yma ar y drefn yn y dyddiau hynny. Yr oedd dadl yn aml ymhlith y glowyr, pa un talcen cul' neu yntau long work oedd y gorau. Rhaid oedd carto yn y talcen cul. Nid oedd y ddram yn dyfod o'r heading. Llusgid y glo o'r face i lawr at yr heading, i le a elwid y 'tip', ac o'r fan honno y llenwid y ddram. Gwaith hefyd oedd llanw o byddai digon o lo ar y tip.

Yr oedd awyrgylch lenyddol i'r Lofa honno, a deuthum yno i gyfarfyddiad â Nathan Twrch, Ieuan Twrch, Dewi Glan Twrch, Michael Thomas, Y Doctor, ac nid y lleiaf— J. D.Williams, Rhiwfawr, a Joseph Williams, Cwm-Twrch. Gwleidyddwr mawr oedd Joseph Williams, llenor a cherddor oedd J. D. Williams, beirdd oedd y lleill. Ym mhlith y cerddorion yno y pennaf oedd D. W. Rowlands, a ddaeth wedi hynny yn awdur darnau o safon, megis—"Glaniad y Ffrancod "ac "Olwen Plas Gwyn"

Yr oedd yno hefyd elfen grefyddol iawn, gan fod rhai o hen dduwiolion syml y fro yno-saint diamheuol : Dafydd Gynol, a William, Noah Jones, Dafydd Ddôl Gam, J. Powel (Ger Gwys), etc. Os caf gyfle i ysgrifennu ychydig am y capel, caf sôn am weddiau rhai o'r uchod, ac yr oedd dwyster eu gweddiau ar eu gruddiau yn y lofa. Hoffus gan ambell un yw gwylio anghysondeb gŵr y ddawn gyhoeddus. Mor anghyson yn ei fywyd yn y gwaith â'i weddi yn y capel. Dyma flasusfwyd dramodau diweddar. Rhaid i mi ysgrifennu na welais i nemor ddim o'r anghysondeb hwn. Ni chlywais i yr un gweddiwr yn rhegi, yn ôl fel y ceisia ambell un ddweyd. Ni welais i yr un ymddygiad anweddus gan yr un o'r blaenoriaid crefyddol hyn. Yr oeddynt yn grefyddol dan y ddaear fel yn y capel. Un o'r gweddiwyr mwyaf melys—bêr yn y capel oedd un o'r enw Sami o'r Glwyd—bum yn gweithio gydag ef am rai wythnosau, mewn lle llaith, glo tlawd, top drwg, lle profedigaethus i'r eithaf; ac er gweithio'n galed yno fore a hwyr, ac ni allasai fod yn ennill rhagor na rhyw bymtheg swllt yn yr wythnos, eto ni chlywais air anweddus o'i enau. Wrth gofio aml brofedigaeth a gafodd, ni allaf heddiw lai na rhyfeddu at ei ras.

Yr oedd James Powell yn amlwg yn un o eglwysi'r cylch, ac yn feddiannol ar ddawn gweddi, a thueddai ef at fod yn ffraeth ei dafod ar adegau, ac yn enwedig, hoffai ystoriau direidus, a mân driciau chwerthingar. Ond i'r sawl a'i hadwaenai'n dda, nid oedd gronyn o falais na drwg yng nghalon lon James Powell. Cymhellodd fi lawer gwaith i fyned i bregethu, a chofiaf ef yn gwrando yng nghongl y sêt fawr ym Methel a'r deigryn yng nghil ei lygad. Rhaid ymatal.

Yn ystod yr adeg hon, yng ngwaith Bryn Henllysg, daeth awydd barddoni a chystadlu ataf fel twymyn, a hefyd awydd am fynychu cyfarfodydd crefyddol a phregethu. Daeth y ddau awydd yma ataf yr un pryd ymron, meddiannwyd fi gan y naill a'r llall. Tynasant fy mywyd i'w gafael yn llwyr. Ac yr oedd awyrgylch ffafriol i'r ddau awydd yn y lofa, yn yr ardal, ac yn y cartref. Rhaid i mi felly cyn myned ymhellach ysgrifennu gair i'r ddau gyfeiriad hyn.

Nodiadau

1. Y Parch. T. Noah Jones, ficer Eglwys Yr Hafod, Ceredigion.