Gŵr y Dolau/Mr Rowlands y Ciwrat

Gŵr y Dolau

gan William Llewelyn Williams

PENNOD IX.
MR. ROWLANDS Y CIWRAT.

UN o'r rhai cyntaf i alw yn y Gelli wedi dyfodiad Gwladus oedd Mr. Rowlands y ciwrat. Ni fu ciwrat yn Llanelwid o'r blaen. Hyd yn hyn yr oedd Mr. Gwyn yr offeiriad wedi bodloni gwneud y gwaith i gyd ei hunan, a chan nad oedd dwsin o bobl yn yr eglwys "hirddydd haf, pan fyddai sychaf y ffyrdd a chlaearaf yr hin," ni ellid cyhuddo Mr. Gwyn o weithio yn rhy galed. Ni chynhelid un math o gyfarfod eglwysig ar noswaith waith, ac ar y Sul awyddfryd mawr Mr. Gwyn oedd myned trwy'r gwasanaeth mewn tri chwarter awr. O'r "annwyl gariadus frodyr" hyd yr "Amen" ddiwethaf, carlamai drwy'r gweddïau a'r Salmau, ac yn fynych byddai hanner y ffordd drwy'r weddi nesaf cyn y clywid "amen" gysglyd Harri'r crydd ar ddiwedd y weddi flaenorol. Ni chyfrifid Mr. Gwyn yn rhyw lawer o bregethwr, a honnai Nat mai'r un pregethau oedd ganddo oddi ar pan ddaeth gyntaf i Lanelwid, ddeng mlynedd ar hugain yn ôl. Ar y Suliau darllenai bregeth bymtheg munud; ond ar adegau neilltuol, megis ffest clwb neu gwrdd diolchgarwch, pregethai am bum munud yn hwy. Er hyn i gyd, yr oedd gan y plwyfolion barch mawr i Mr. Gwyn. Hanai o deulu da—yr oedd ei fam yn perthyn i Mrs. Bassett y Plas. Derbyniodd ei addysg yn Rhydychen. Ar ôl ei briodas yr oedd yn ddyn cyfoethog, ac yr oedd ei haelioni wedi llonni bywyd llawer hen ŵr tlawd a llawer hen wraig fethiannus. Eisteddai yn fynych ar fainc yr ynadon yn Llangoediog, a chodai ei lais i fyny bob amser o blaid lleddfu llymder y gyfraith â thrugaredd. Dan yr hen oruchwyliaeth, efe oedd Cadeirydd Festri'r plwyf, ac yn y swydd honno enillodd edmygedd pawb. Ei air oedd ei ddeddf; ni wnaeth ddrwg i neb, ac ni chreodd chwerwder ysbryd a digofaint yn ei blwyf. O lwyrfryd calon gweddïai bob bore Sul, "Oddi wrth genfigen, digasedd, bwriad drwg, a phob anghariadoldeb, gwared ni, Arglwydd daionus." Mewn gair, yr hyn a ddywedai Macaulay y dylai pob offeiriad fod, hynny oedd Mr. Gwyn yn Llanelwid—yr oedd yn fonheddwr yn y plwyf.

Ond erbyn hyn yr oedd Mr. Gwyn wedi heneiddio, a chan na ddeallai ei wraig a'i ferch ond ychydig o Gymraeg, aeth gwaith yr eglwys yn fwy o faich iddo o hyd, ac o'r diwedd penderfynodd gyflogi ciwrat i'w gynorthwyo. Cafodd fwy o anhawster i gael ciwrat, nag a feddyliodd. Plwyf mawr gwledig yw Llanelwid, ymhell o gyrraedd tref a rheilffordd, heb ond dwsin o Eglwyswyr yn trigo o'i fewn. Da fuasai gan Oronwy neu'r Prydydd Hir gael y fath giwradiaeth, lle cawsent hamdden i farddoni a llenydda heb eu blino gan waith plwyfol na dyletswyddau eglwysig. Ond pobl o dymer wahanol yw'r ciwradiaid ieuainc yng Nghymru heddiw. Nid hamdden ond gwaith a geisiant, a chan fod llawer ohonynt wedi eu codi yn Anghydffurfwyr neu dan ddylanwad Anghydffurfiaeth, gosodant safon uchel o'u blaen o weithgarwch yn y weinidogaeth. Ar ôl cryn drafferth, llwyddodd Mr. Gwyn i gael gŵr ieuanc wyth ar hugain oed, yr hwn oedd newydd orffen ei yrfa fel "myfyriwr dwy-flynedd" (biennial student) yn Llanbedr i gymryd y giwradiaeth. Enw'r bachgen ieuanc oedd William Rowlands.

Brodor o Sir Aberteifi (nid oes eisiau dweud) oedd Mr. Rowlands. Ffarmwr oedd ei dad, ac yr oedd ef a'i deulu yn aelodau ffyddlon gyda'r Methodistiaid, mewn plwyf nid nepell o Lanbedr Pont Steffan. William oedd yr ieuengaf o dri o feibion. Bu yn gweithio ar y ffarm gartref hyd nes iddo gyrraedd oedran gŵr; ond daeth y tad i weled yn raddol na allesid cadw'r tri mab gartref. Gan nad oedd argoel i'r ddau hynaf briodi, penderfynwyd fod yn rhaid i William hedfan allan o'r nyth. Ar ôl llawer o ystyriaeth, cytunodd William i fyned yn offeiriad. Nid oedd ei dad yn ei dwyllo ei hun fod yn ei fab ieuengaf gymwysterau arbennig at yr offeiriadaeth. Ond beth arall ellid wneud o'r bachgen? Yr oedd eisiau gormod o arian a dysg i wneud meddyg neu gyfreithiwr ohono; nid oedd ganddo ddawn pregethwr; ac yr oedd yn rhy hen i'w ddanfon fel prentis i siop. Nid oedd dim yn aros gan hynny, ond gwneud offeiriad o'r bachgen.

Danfonwyd ef am dymor i ysgol ramadegol, ac oddi yno pasiodd ym mhen blwyddyn i Goleg Llanbedr. Ond bu'n anos i William, druan, ddyfod allan o'r Coleg na myned yno. Ar ôl cryn drafferth, a siomedigaethau lawer, o'r diwedd coronwyd ei ymdrechion â llwyddiant mewn pryd i dderbyn cynnig Mr. Gwyn i weinidogaethu fel ciwrad yn Llanelwid. Achosodd ei ddyfodiad lawer iawn o siarad a holi yn ei gylch ymysg pobl y plwyf. At Nat y rhedai pawb dan y fath amgylchiad, oblegid yr oedd Nat yn berchen ar allu hynod i chwilio allan hanes pobl.

"Faint o amser fuodd y ciwrat newydd yn y Colej, wedsoch chi?" meddai un diwrnod yn yr efail. "O, 'do's dim gwybodeth faint! 'Ro'dd y bobol o'dd yn 'i gofio fe'n myn'd yno i gyd wedi marw cyn iddo fe ddwad ma's—ond dou. Un o'dd ei ei dad, a wede fe ddim wrth gwrs, a'r llall yw'r cymydog drws nesa', a hwnnw wedws wrtha i amdano fe. Pan basodd e miwn i'r Colej, 'ro'dd 'i dad mor falch a phe byse fe wedi ca'l i neyd yn ganon neu'n esgob! A dyma fe'n gweyd wrth 'i fab:

'William,' mynte fe, rwy'n dodi wye dan yr ŵydd heddi, ac erbyn dy fod di'n barod i fynd yn 'ffeirad, mi fyddan wedi tyfu'n wydde braf. Mi gadwa i un ohonyn nhw, i ni cha'l hi i gino pan fyddi di wedi dybennu paso trwy'r colej.'

'O'r gore,' mynte ynte, 'fe gawn i bwyta hi cyn pen tair blynedd.'

"Fel o'dd y lwc yn bod, dim ond un o'r wye dda'th lawr, a chlacwydd o'dd hwnnw! Wel, fe dda'th y tair blynedd i ben—a dim sôn am William yn paso. A'r bedwaredd, a'r bumed, a'r wheched, nes i'r hen ŵr i dad i golli cownt, a'r hen glacwydd i fynd mor denau â sgadenyn, a 'stim dowt, medde'r cymydog, na fyse William wedi sgriwo gwddwg yr hen glacwydd ta fe wedi ca'l hanner siawns, gan gyment ma's natur o'dd e'n myn'd bob tro gwele fe'r hen griadur amboitu'r clos. O, deico di!' mynte'i dad wrtho fe o'r diwedd, ' os na basi di'n glou, fe fydd yr hen glacwydd yna wedi troi'n wythi i gyd.' Ond 'ta beth, yng nghyflawnder yr amser, mi basiodd William. Ac yna fe laddwyd y clacwydd, fe'i rhostwyd e',—ond 'do'dd dim posib saco fforc drwy i gro'n e! Wedyn fe'i berwyd ef yn y cawl am orie ar y tro, ond erbyn ei ddodi e ar y ford, 'ro'dd i gig e wedi troi yn garre sgidie! A chesbwd fowr o flas wrth dreio pilo esgyrn yr hen glacwydd." "Ie, lycoch chi!" meddai Dafi Jones, yr hwn oedd, fel arfer, yn un o'r gwrandawyr, "rwyt ti, Nat, yn gallu golchi erni pan ei di'n nghyd â hi!"

"Na chyffra i, mae'n wir bob gair," ebe Nat, gan chwerthin. Ond gwir neu gelwydd, aeth y stori am y clacwydd ledled y plwyf yn llawer cynt nag y gallai Mr. Rowlands ei dilyn.

Yn fuan ar ôl dyfodiad Mr. Rowlands cymerodd cyfnewidiadau dirfawr le yn ffurf y wasanaeth eglwysig. Dywedai'r clochydd, sef Harri'r Crydd, fod y ciwrat newydd yn hanner Pabydd, oblegid yr oedd yn troi i'r Dwyrain wrth adrodd y Gredo, moesymgrymai'n isel bob tro y dywedai enw'r Gwaredwr, rhoddai'r fendith o'r allor, a chanai'r "Amen" ar ddiwedd pob emyn. Ar ôl clywed cwynion Harri yn y Red Lion, penderfynodd Nat fynd i'r eglwys i gael gweld y defodau newydd drosto ei hun.

"Un rhyfedd yw'r ffeirad newydd 'na," meddai yn yr efail bore drannoeth, yn ei ddull mwyaf gwawdlyd. "Dall e ddim bod fyned yn llonydd yn yr eglwys, ond dyna lle mae e, chi'n gweld, yn symud yn ôl ac yn mla'n ac yn codi ac yn ishte, ac yn penlinio ac yn bowo fel meilart ar domen! Mae'n bownd fod sbrings go dda yn ei wddwg e, neu, na chyffra i, mi dorre gan mor fain a hir yw e! Jaist, mae'n werth ca'l gwddwg fel 'na! Un ymbeidus o dda yw ei lyncu pwdin!"

"Lycoch di, Nat," meddai Dafi Jones oddi ar stôl y gwrando, "rwyt ti gystal â chrwth a thelyn mewn tŷ, ag wyt," gan dorri allan i chwerthin drachefn.

Profedigaeth fwyaf Mr. Rowlands oedd darllen y llithiau fore Sul yn Saesneg. Pan fyddai Mr. Gwyn yn bresennol, cymerai efe arno ei hun y gwaith o wneud hyn, ond ni fyddai Mr. Gwyn yn croesi dros drothwy'r drws ar ddiwrnod gwlyb neu oer. Nid oedd Mr. Rowlands, chware teg iddo, wedi cael fawr o gyfle i ddysgu'r iaith fain yn ddilediaith. Er iddo fod am saith mlynedd yn paratoi ar gyfer yr offeiriadaeth, yr oedd wedi gwario hanner yr amser neu ragor gartref. Buasai yn dda ganddo pe gallai osgoi'r ddyletswydd; ond nid oedd Mrs. a Miss Gwyn yn deall y wasanaeth Gymraeg, ac anghenraid a osodwyd arno i gyfrannu moddion gras iddynt hwythau. Bu Mr. Gwyn, hefyd, yn garedig iawn wrtho pan welodd ei gyfyngder. Gwnaeth iddo ddyfod i'r Persondy, ac yno y bu yn ei gyfarwyddo pa fodd i ddarllen y llithiau yn Saesneg. Ond er holl ofal Mr. Gwyn, ni ellid trwsio ar unwaith acen Gymraeg y ciwrat, ac adroddai Miss Gwyn (mae'n rhaid ychwanegu, gyda gwên faleisus) wrth ei thad, fel y darllenodd y ciwrat un bore adnod fel hyn:—

"And Pilate asked, What is truth? And when he had said this, he went out again unto the juice."

Ychydig cyn i Gwladus ddod i'r Gelli, adroddid stori arall ynghylch Mr. Rowlands yn y plwyf.

Galwodd yn yr efail un tro i weld Nat.

"Shwd ych chi heddi, Nathaniel Williams?" meddai yn foesgar wrth Nat.

"Weithe fel hyn, weithe fel arall," atebai Nat. "A ffordd i chi'n lico Llanelwid?"

"Lle ardderchog yw e," meddai Mr. Rowlands.

"Wel," ebe Nat, "'rych chi'n gwbod yn well na fi, wa'th weles i 'run lle arall ario'd."

"Naddo fe?" gofynnai'r ciwrat.

"Naddo," meddai Nat, gan edrych yn ddiniwed. "Mi fues yn Sir Aberteifi, wrth gwrs, ond 'dwy i ddim yn cownto hynny'n ddim. Fuoch chi'n gweld Harri'r Crydd yn ddiweddar?"

"Dyw Henri ddim yn dost, 'rwy'n gobeithio?" gofynnai Mr. Rowlands, wedi ei frawychu gan wyneb difrifol Nat.

"Nag yw, am wn i," atebai Nat. "Ond mi glywes bore heddi fod e wedi ishte lawr ddo' i ginio yn eitha iach am hanner awr wedi deuddeg, ond cyn un ar gloch yr oedd e' wedi darfod!"

"Dir gaton ni," meddai'r ciwrat yn gyffrous, "ni chlywes i 'run gair am hynny."

Ac ymaith ag ef, heb ragor o siarad, i dŷ'r clochydd. Pan gyrhaeddwyd y lle, mawr oedd ei syndod pan welodd Harri yn eistedd ar ei fainc yn tapo pâr o esgidiau i'r offeiriad.

"Yn enw dyn," meddai'r ciwrat, "beth ŷch chi'n 'neyd man hyn?"

Drwgdybiodd y clochydd fod Mr. Rowlands yn cyfeirio at ei absenoldeb mynych yn y Red Lion.

"Ond ble dylswn i fod," torrodd Harri i mewn, "ond ar y ffwrwm yn y siop waith?"

"Ond 'rown i wedi clywed," ebe'r ciwrat, "eich bod chi wedi marw ar gino ddo'!"

"Y fi wedi marw?" meddai Harri, fel pe bai hynny'n amhosibl. "Dyma'r tro cynta' i fi glywed y fath beth!"

"Wel, Nat wedodd wrtha i yn yr efel 'nawr," atebai'r ciwrat.

"O!" meddai'r clochydd, "Nat wedws wrtho chi, ie fe? Fe ddewch i nabod Nat yn well cyn bo hir!"

Ffromodd Mr. Rowlands yn aruthr pan ddeallodd fod Nat wedi ei dwyllo, ac aeth i'r efail ar ei ffordd adref, yn llawn natur ddrwg.

"Beth oech chi'n feddwl, y dyn," gofynnai yn awdurdodol, "wrth 'y nhwyllo i gynne fach?"

"Eich twyllo chi?" gofynnai Nat yn ddryslyd.

"Ie; wrth ddweyd fod Henri'r Crydd wedi marw?" ebe Mr. Rowlands.

"Ond wedes i ddim wrtho chi ario'd fod Henri wedi marw!" meddai Nat.

"Allwch chi wadu wrtha i," gofynnai'r ciwrat yn syn, "i chi weyd wrtha i fod Henri wedi marw ar gino ddoe?"

"Galla'," atebai Nat.

"Rwy'n rhyfeddu eich bod chi o'r wyneb i ddweyd y fath beth," meddai Mr. Rowlands. "Do's dim dwy awr oddi ar hynny."

"Whare teg i bawb. Fe ofynsoch chi i fi os o'dd Harri'n dost, ond do fe?"

"Do," meddai'r ciwrat.

"Howld on, syr," ebe Nat. "A mi wedes inne nag o'dd e, am a wyddwn i, ond 'y mod i wedi clywed 'i fod e wedi ishte wrth y ford ddo' yn holliach am hanner awr wedi douddeg i fyta'i gino, a'i fod e wedi darfod cyn un ar gloch. Gwir neu gelwydd, dyna glywes i," ychwanegai Nat, "ag os ych chi'n dewis 'y nghamddeall i, nid arna' i mae'r bai."

Boddwyd atebiad sarrug Mr. Rowlands yn y llifeiriant o chwerthin a ddilynodd, a throdd y ciwrat ymaith yn ddicllon.

Nodiadau