Gŵr y Dolau/Mrs Morris y Gelli

← Nat a'r Hen Binacl

Gŵr y Dolau gan William Llewelyn Williams

Disgwyl Gwladus →

PENNOD V.
MRS. MORRIS Y GELLI.

PE bai rhywun yn gofyn, "Pwy yw'r person mwyaf parchus yn Llanelwid?" tebyg y byddai mwy na hanner y plwyfolion yn ateb, "Mrs. Morris y Gelli." Yn un peth, yr oedd yn gyfoethog, yn ôl dull Llanelwid o gyfrif cyfoeth. Hi oedd perchen y Gelli oddi ar farwolaeth ei gŵr ryw ugain mlynedd yn ôl, ac er nad oedd maint y ffarm yn fawr, eto yr oedd yn rhydd oddi wrth bob dyled. Nid oedd gwell stoc o anifeiliaid yn y sir, a synnai ffermwyr y plwyf wrth weled y fath wedd oedd ar wartheg y Gelli bob amser. Dywedid, ymhellach, fod gan Mrs. Morris arian lawer yn dwyn iws; ac ati hi neu at Morgans y Siop yr âi pawb pan am fenthycia arian i brynu tir neu i dalu'r rhent. Nid oedd byth heb "wy addo" yn y banc, ac nid oedd gan neb ond hi a'r offeiriad a Morgans y Siop y fath beth â cheque book. Mynych, gan hynny, yr oedd ar ei llaw i wneud cymwynas â'i chymydogion,. hyd yn oed y rhai mwyaf cefnog ohonynt. Edrychai Nat arni fel un oedd ond ychydig yn is na gwraig y Plas, ac ymddangosai Anghydffurfiaeth yn respectable i Mr. Gwyn, yr offeiriad, pan gofiai am Mrs. Morris. Pan fyddai Dafi Jones yn ymofyn anfon arian i dalu am ysgol Arthur ei fab, drwy cheque Mrs. Morris y byddai yn arfer gwneud hynny. Sibrydid bod ganddi arian yn y rheilffordd; beth bynnag, amlwg oedd i bawb fod Driscoll y stesion yn myned allan o'i ffordd i fod yn daliaidd iddi, pan fyddai yn talu un o'i hymweliadau anfynych â'r dref. Faint bynnag oedd ei chyfoeth, gwyddai pawb mai hi a gafodd y ben-siâr o arian ei hewythr, yr hen Ddoctor Bowen, yr hwn a fu farw yn union wedi dychwelyd i Lanelwid ar ôl treulio ei oes ar y môr fel meddyg yn y llynges.

Mrs. Morris oedd un o golofnau'r achos yn Salem. Cyfrannai ddeg punt y flwyddyn tuag at y weinidogaeth—cymaint arall â Morgans y Siop. Tanysgrifiai hefyd yn haelionus at bob achos da,—at y Feibl Gymdeithas, y Genhadaeth, a'r Colegau enwadol, ac at dreuliau'r capel. Yn adroddiad blynyddol y colegau, ei henw hi oedd y cyntaf dan enw Llanelwid. Rhywbeth fel hyn y rhedai'r adroddiad am flynyddoedd:—

	£	s	c
Mrs. Morris, Gelli	0	10	0
Mr. Morgans, Cambrian House	0	5	0
Mr. D. Jones, Dolau	0	2	6
Mr. T. Lewis, Coed Weddus	0	2	6
Mr. Morgan, Plas Newydd	0	2	6
Rev. W. Thomas	0	3	0
Small Sums	1	13	2
TOTAL	2	18	8

Nid yn Gymraeg, os gwelwch fod yn dda! Mae aelodau Pwyllgor y Coleg wedi bod yn gwrthdystio yn huawdl a phenderfynol yn erbyn penodiad swyddogion anghyfiaith yng Nghymru, yn enwedig os mai ar Lywodraeth Dorïaidd y byddai'r bai, ond Saesneg yw iaith Adroddiad y Coleg bob blwyddyn. Cymraeg ydyw'r iaith a siaredir yn y Pwyllgorau, Cymraeg a bregethir gan y myfyrwyr; yn Gymraeg y gwneir yr apêl wrth gasglu; oddi wrth Gymry—y rhan fwyaf yn Gymry unieithog—y ceir y tanysgrifiadau; ond yn Saesneg, bid siwr, y mae'n rhaid rhoddi'r Adroddiad swyddogol! Nid oes neb yn Salem, ond Mr. Thomas y gweinidog a Morgans y Siop, yn darllen yr Adroddiad oherwydd hynny; ond edrychir ar enwau y tanysgrifwyr, neu clustfeinir pan eu darllenir allan ar goedd gan y myfyriwr pan ar ei daith gasglu, gyda diddordeb enfawr; oblegid yr hyn yw'r "Almanac de Gotha" i fawrion y Cyfandir, a "Debrett" i uchelwyr y Saeson, hynny yw'r Adroddiad i aelodau Salem.

Ond nid trwy gyfrannu arian yn unig y mae Mrs. Morris yn cynorthwyo yr achos yn Llanelwid. Nid oes nemor i gwrdd gweddi na seiet, na chwrdd parotoad wedi ei gynnal ers blynyddoedd hebddi hi. Ond pan fydd cwrdd cwarter neu gymanfa, neu gwrdd te'r Ysgol Sul neu gymanfa ganu ar waith y gwelir Mrs. Morris yn ei gogoniant. "Fe wnaiff Mrs. Morris a'r gwragedd caredig eraill, feallai, gymeryd at ddarparu lluniaeth," dyna gân Mr. Thomas y gweinidog yn wastad pan awgrymir yn y cwrdd eglwys y dylid rhoddi gwahoddiad i'r cylch enwadol i gynnal gŵyl yn Llanelwid. Ac ni phallodd Mrs. Morris a'r "gwragedd caredig eraill" erioed. Yn wir, un o brif olygfeydd Llanelwid yw Mrs. Morris—a chap lasys ar ei phen a siôl fach ar ei hysgwyddau—yn gwneud te pan fo uchel ŵyl yn Salem. Ati hi yr aiff pob pregethwr mawr a phob diacon blaenllaw i gael te, ac ni ddengys dim safle gŵr yn yr enwad yn well na ph'un ai ar ford Mrs. Morris neu ford "un o'r gwragedd caredig eraill" y rhoddir ef i yfed ei de.

Mae gan bawb yn Llanelwid ffydd fawr ym marn Mrs. Morris ar bob pwnc cymdeithasol, canys oni chafodd ei chodi ond am mewn ysgol ferched yn Abertawe? Gwir na fu hi yno ddwy flynedd, ac ni chafodd fawr o ysgol mewn un lle arall. Ond ni fu un wraig arall o Lanelwid mewn boarding school yn Abertawe. Cafodd Mari Jones, mae'n wir, ddau gwarter gaeaf yn ysgol Llangoediog; ond gŵyr pawb na ellir cymharu ysgol Llangoediog ag ysgol Abertawe. Erbyn hyn, y mae merched pob ffarm yn y plwyf yn cael eu danfon "bant i'r ysgol," ac y mae merched Henri Plas Newydd wedi dechrau chwarae'r piano a'r harmoniym! Mae rhai o'r bobl ieuanc yn barod i amau dysgeidiaeth Mrs. Morris; ond saif ffydd yr hen genhedlaeth yn ddiysgog. Gall Mrs. Morris ysgrifennu yn well nag un wraig yn y plwyf, ac y mae ei llythrennau mor bigfain fel na all ond ysgolorion a rhai sydd yn gyfarwydd â gwaith llaw ddeall ei hysgrifen. Y mae, hefyd, yn ôl tyb preswylwyr yr ardal, yn hynod hyddysg yn yr iaith fain. Y mae ganddi Feibl Saesneg yn ei sedd yn y tŷ cwrdd, a phan goda'r pregethwr ei destun, try Mrs. Morris ddail ei Beibl Saesneg, a darllena'r adnod yn yr iaith honno. Derbynia bob wythnos gylchgrawn Saesneg, yn ogystal â phapur lleol a gyhoeddir yn Saesneg. Ni chlywyd hi'n siarad Saesneg erioed hyd yn oed pan ei cyferchir yn Saesneg gan un o blant Salem ar ymweliad o Lundain; ond defnyddia eiriau Saesneg yn fynych wrth siarad Cymraeg. Nid yw yn gwneud hynny yn anghelfydd; nid yw yn llusgo gair Saesneg i'r ymadrodd megis gerfydd ei glustiau; ond dywed ef yn naturiol a di- gyffro, gan gymryd yn ganiataol fod pawb yn ei ddeall, fel y gwna ambell ysgrifennydd Saesneg fenthycia gair o'r Ffrangeg neu frawddeg o'r Lladin. Mewn gair, menyw genteel yw Mrs. Morris, neu, fel y dywed Leisa'r forwyn, "meniw steilus ambeidus yw mystres."

Edrych holl blant y plwyf arni gyda pharchedig ofn. Nid am ei bod yn gas nac yn sarrug wrth neb. Ni welodd un o aelodau Salem gwmwl ar ei hwyneb, ac ni chlywodd hyd yn oed gwasanaethddynion y Gelli hi'n gwneud dim mwy na cheintach mewn llais cwynfanus. Ond y mae rhyw urddasolrwydd disglair yn ei hymddangosiad na ellir ei ddisgrifio. Y mae yn sicr fod y pattens a wisga ar ddydd Sul gwlyb, yn ychwanegu at y parch a deimlir tuag ati. Nid oes pattens gan neb arall yn Salem. Y mae Mrs. Morris yn dal wrth natur, ond pan fydd y pattens ar ei thraed, y mae o'i hysgwyddau yn uwch na'i chymdeithion. Tyn y pattens ymaith yn y lobi; a cherdd hithau i mewn yn araf i'w sedd ym mhen pella'r capel mor dawel fel na chlywir ond trwst ei gŵn sidan du yn clecian i fyny'r ale. Ar ôl cyrraedd ei sêt, nid eistedd Mrs. Morris i lawr yn union. Ei harfer yw cymhwyso'r cwshin coch yn y sêt yn gyntaf—yr unig un yn Salem, oblegid y mae'r setau eraill i gyd mor noeth â chreigiau Tŷ Ddewi. Bu Tomos Lewis yn teimlo'n anfodlon i'r cwshin am flynyddoedd. Ar un adeg cafodd Mr. Thomas waith mawr i atal yr hen frawd rhag siarad ynghylch y peth yn y seiet; ond, erbyn hyn mae hyd yn oed Tomos Lewis wedi cynefino â'r cwshin. Ar ôl eistedd i lawr, plyga Mrs. Morris ei phen am funud neu ddwy cyn tynnu'r allwedd fach o'i llogell i ddatgloi y bocs lle y ceidw ei llyfrau hymnau a'i Beibl. Yna gesyd ei thraed ar droedfainc fechan sydd ar lawr y sêt, egyr ei Beibl, neu ei llyfr hymnau, a disgwylia yn dawel am ddyfodiad y pregethwr.

Ni chlywodd neb mo Mrs. Morris yn canu yn y cwrdd erioed, er ei bod yn hoff o glywed canu. Hi yw'r gyntaf bob amser ar ei thraed ar ôl i'r pregethwr roddi'r gair maes i ganu. Cwyd cyn i'r pregethwr orffen darllen; tra na fyddai'r lleill yn codi cyn i'r blaenor canu ddechrau'r don. Edrychai'r hen bobl ar hyn fel peth gweddaidd yn Mrs. Morris, ond ni wnânt geisio ei hefelychu. Mae rhai o'r merched ieuanc yn y blynyddoedd diwethaf wedi dechrau dilyn ei hesiampl, oherwydd, meddir, eu bod o'r farn ei fod yn fwy steilus na chodi pan fo'r llinell gyntaf wedi ei hanner canu. Ond er bod Mrs. Morris yn gynnar ar ei thraed, nid yw byth yn ymuno yn y gân. Mae pawb yn cymryd hyn fel peth eithaf naturiol, ac, yn wir, y mae'n dra thebyg nad oes neb ond Mr. Thomas wedi sylwi ar hynny. Beth ydyw'r rheswm am ei hymddygiad ni wn, oblegid, ar adegau, gall Mrs. Morris ganu yn gerddgar a soniarus. Yr esboniad a rydd Gwladus yw i Mrs. Morris gael ei dysgu yn yr ysgol yn Abertawe, na ddylai pobl barchus ganu yn y cysegr,—ac, wrth gwrs, nid yw'r bobl barchus yn canu yn y capelau a'r eglwysi Saesneg. Mae'n well ganddynt dalu côr i ganu yn eu lle!

Ni fydd Mrs. Morris byth yn brysio allan o'r capel yn union ar derfyn y gwasanaeth. Eistedd yn ei sedd hyd nes y daw Mr. Thomas ac eraill ati i siglo llaw â hi. Hi yw'r ddiwethaf, bron, i ymadael o'r capel. Pan gyrhaedda'r lobi, caiff y pattens yn union yn y man y gadawodd hwynt ar ddechrau'r oedfa, oblegid y mae pawb ar eu heithaf yn cilio draw oddi wrth y pattens, fel pe byddent yn rhywbeth gwaharddedig.

Ond er cymaint oedd y parch a enillodd Mrs. Morris, ac er esmwythed ei byd, ni ellid ei galw yn hapus. Bywyd unig iawn oedd ei bywyd; nid oedd ganddi gyfeillion mynwesol; ac nid oedd ganddi berthynas yn y plwyf. Bob a Gwladus oedd ei pherthynasau agosaf, ac nid oeddynt hwy yn ymweled â hi yn fynych. Er mor dawel oedd Mrs. Morris, yn eigion ei chalon yr oedd yn dyheu am rywun i'w charu a chydymdeimlo â hi, rhywun y gallai ymddiried ei chyfrinach iddo. Yr oedd Mrs. Morris, drwy ei hoes, wedi amcanu cael ei pharchu gan y gymdogaeth; yr oedd wedi cadw gormod iddi ei hun i ennill serch a hoffter ei chyd-blwyfolion. Ac fel yr heneiddiai teimlai yn fwyfwy y gwacter yn ei chalon, a hiraethai am ddyfodiad Gwladus i'r Gelli gyda dwyster ac angerddoldeb na fyddai neb yn disgwyl ynddi hi.

Mor helbulus a thrafferthus yw bywyd dyn! Mor siomedig, yn fynych, y teimla'r mwyaf llwyddiannus ar ei ddiwedd! Pan fo cysgodion yr hwyr wedi disgyn, ac y cymer gŵr hamdden i fyfyrio ar ystyr bywyd, a'i gymharu â'r gau-amcanion a fu efe yn ymestyn ar eu hôl yn nyddiau ei nerth a'i gryfder, mor aml yr esgyn gwaedd y Pregethwr i'r nefoedd fry, "Gwagedd o wagedd, gwagedd yw'r cwbl!" Wele un wedi ennill cyfoeth, arall wedi ennill anrhydedd, arall eto wedi ennill dysg,—ond O! mor siomedig y maent pan welant, yn rhy ddiweddar, iddynt ddibrisio yr hyn sydd werthfawrocach na golud, na chlod, na diwylliant—sef y Cariad ni ddyffydd yn angau, ond a erys yn ieuanc yn oes oesoedd.