Gŵr y Dolau/Rhagarweiniad

Gŵr y Dolau

gan William Llewelyn Williams

GŴR Y DOLAU:
NEU
FFORDD Y TROSEDDWR

RHAGARWEINIAD.

PE chwilid Llundain ben bwy gilydd, ni ddigwyddid ar gwmni mwy difyr nag a welid yn ystafell "Bob 'y mrawd," a Gwladus, ei chwaer, ar nos Wener cyn Nadolig, 1895, yn No. 2, Cambridge Mansions, gerllaw'r Amgueddfa Brydeinig. Wrth edrych ar yr wynebau llon, a gwrando ar y rhialtwch trystfawr, anhawdd fuasai gan neb gredu fod gofal byd yn blino un o'r fintai ddiddan. Eto, nid oedd y llawenydd ond arwynebol, oblegid wedi dod i ffarwelio â Bob yr oedd ei gyfeillion.

Gyda'r wawr drannoeth yr oedd Bob yn hwylio tua Deheubarth Affrica, ac ni wyddai neb pa bryd y gwelid ef drachefn yn Cambridge Mansions. Gofidiai degau ac ugeiniau o Gymry ieuainc y Brifddinas pan glywsant y newydd.

"Robert Bowen yn 'madael!" meddent. "Beth ddaw o'r Eisteddfodau a'r Cyngherddau a'r Cyrddau Diwylliadol pan na fydd ef gyda ni?"

Canys nid oedd un cyfarfod Cymreig yn gyflawn yn Llundain er ys blynyddoedd heb Bob, a galerid ar ei ôl gan lu nad adwaenai ef mo'u hwynebau.

Ond ymaith yr oedd yn rhaid i Bob gychwyn, ac i bellteroedd daear. Newyddiadurwr oedd Bob o ran ei "grefft." Yr oedd si yn y gwynt fod Cecil Rhodes yn cynllunio rhywbeth mawr, a phenderfynodd perchenogion newyddiadur Bob ddanfon gohebydd arbennig i Ddeheubarth Affrica. Gan fod Bob wedi ennill ymddiriedaeth y golygydd, arno ef y syrthiodd y goelbren. Nid gwiw iddo feddwl am ballu; yr oedd y cyfle yn rhy werthfawr i'w wrthod; ac er mor galed ymadael, a thorri eu cartref bach i fyny, penderfynodd Gwladus a Bob gadw eu calon yn siriol, gan edrych yn hytrach at daledigaeth y gwobrwy, pan gaent gydgyfarfod drachefn ar ôl llawer o ddyddiau.

"Bob 'y mrawd" y gelwid Robert Bowen gan ei holl gydnabod, am mai fel hynny y byddai Gwladus yn sôn amdano,—byth oddi ar pan ddechreuodd Winnie Parry ysgrifennu hanes y teulu hapus hwnnw yn sir Gaernarfon. Ni allai neb, meddai Gwladus, fod wedi ysgrifennu am "Bob" heb yn gyntaf adnabod ei brawd. Ni chodwyd yng Nghymru erioed fachgen mwy hynaws a serchog na Robert, ac ni allai neb, yn enwedig os meddai galon agored a chynnes, aros yn hir yn ei gwmni heb ei alw yn "Bob" neu "Bob 'y mrawd." Yr oedd golwg ar ei wyneb hawddgar, a sŵn ei chwerthiniad iachus, "yn gystal â phythewnos o fôr," yn ôl tystiolaeth Sali Nat, "ac yn well na galwyni o foddion doctor." Er mor felys ei natur, cafodd lawer dyrnod chwerw wrth ymladd â'r byd. Collodd ei rieni pan yn ieuanc, ac er nad oedd ond wyth ar hugain oed, yr oedd wedi bod yn ennill ei damaid ar newyddiaduron ers deuddeng mlynedd. Bu'n brwydro'n galed am flynyddoedd, ond erbyn Nadolig 1895 yr oedd wedi sicrhau iddo ei hun safle cysurus, ac yr oedd ei chwaer fach—oblegid yr oedd Gwladus wyth mlwydd yn iau nag ef—wedi bod yn cadw tŷ iddo ers yn agos i ddwy flynedd. Dyma'r adeg ddedwyddaf ym mhrofiad Bob,—pan fu ef a Gwladus fyw gyda'i gilydd yn Cambridge Mansions; ni wyddai ef beth oedd ystyr "cartref" o'r blaen; ac nid oedd yn rhyfedd fod ei galon yn trymhau wrth feddwl am ffarwelio—feallai am byth—â'r chwaer oedd ei unig berthynas agos yn y byd.

Nid rhyfedd, meddaf, fod Bob yn drist, a phe bai tithau, ddarllenydd mwyn, yn adnabod Gwladus, ni fuaset yn synnu oherwydd ei ofid. Ni chymeraf arnaf ei disgrifio hi. Nid oedd o daldra mwy na chyffredin, ond gan mor lluniaidd a gweddeiddlwys ei chorff, mor urddasol ei hosgo, mor ysgafn ei cherddediad, ymddangosai yn llawer talach nag yr oedd.—O! na allwn dynnu darlun o'i hwyneb fel yr oedd y bore hwnnw,—ei llygaid glasddu treiddgar yn edrych yn hiraethus ar Bob, a phelydr haul y gaeaf yn chware yn ei gwallt, ac yn goreuro ei gudynnau sidanaidd! Yr oedd pob symudiad o'i heiddo, i feddwl Bob, yn llawn barddoniaeth fyw, ac yr oedd yn barod i gredu mai nid ei chwaer oedd hi, ond rhyw ddychymyg Bardd wedi dianc allan o Rieingerdd Gymraeg ac wedi gwisgo pryd a gwedd. Pe gwelsai Dafydd ap Gwilym hi, nid am Forfudd neu Ddyddgu y canasai, ond am Gwladus! Anghofiasai Ceiriog ei Fyfanwy, a Mynyddog ei Wen, ie, alltudiai Elfed ei Wenddolen, pe gwelsent hwy hi! Pan ddaeth allan gyntaf fel cantores—canys nid oedd yn anenwog ar y llwyfan—mygai feirniadaeth cyn y canai nodyn, a pharai i bob critig pigog deimlo, fel Balaam gynt, fod angel yn sefyll ar ffordd ei lid a'i genfigen.

Peth rhyfedd yw dechrau siarad am Gwladus! Nid oes modd ar ôl hynny gwneud dim-ond sôn amdani hi. Ond i fyned ymlaen â'm stori, gorau gallaf.

Pan ddaeth yr alwad at Bob i hwylio i Ddeheubarth Affrica, petrusai am amser pa beth a ddylai Gwladus wneud. Yr oedd hi am fyned gyda Bob, ar y cyntaf, ond ar ôl ystyried canfu y buasai hynny yn dyblu'r draul. Yna cynigiodd aros yn Llundain; ond ni fynnai Bob mo hynny ar un telerau. Ynghanol eu petruster, daeth llythyr i law oddi wrth eu perthynas agosaf, sef Mrs. Morris, y Gelli, Llanelwid. Cyfnither oedd hi i'w tad, a galwent hi, yn ôl yr hen arfer Gymreig, yn "Nanti Jên." Bu yn garedig iawn i'r ddau, ac yn enwedig i Gwladus, pan adawyd hwynt yn amddifaid. Nid oeddynt hwythau wedi anghofio ei charedigrwydd, ac nid oedd dim a hoffent yn fwy na gwario wythnos neu ddwy bob blwyddyn yn yr hen ffermdy. Ni allaf roddi llythyr Mrs. Morris fel yr ysgrifennodd hi ef,—oblegid, boed hysbys i ti, ddarllenydd, i Mrs. Morris gael ei chodi mewn boarding-school yn Abertawe, ac nad yw hi byth yn ysgrifennu llythyr ond yn Saesneg. Ond, os goddefir i mi, rhoddaf led-gyfieithiad brysiog ohono. "Yr oedd yn falch iawn gennyf glywed," meddai yn y llythyr, "eich bod yn dod ymlaen mor dda ar y papur, ac yr wyf yn dymuno pob llwydd i chwi yn Affrica. Y mae ymhell iawn i chwi fynd a gadael Gwladus, druan, ond y mae ochr olau i bob cwmwl. 'Rwy'n hyderu y daw Gwladus 'nawr i fyw gyda fi yn y Gelli hyd nes y dychwelwch o'ch taith. Yr wyf fi yn mynd yn hen, a da fyddai gennyf weled fy unig berthynasau o'm hamgylch yn y tŷ. Trueni na ellwch chwi, Bob, roddi tro cyn ymadael, ond nid oes dim i'w wneud gan y dywedwch fod hynny yn amhosibl. Danfonwch air i ddweud pa bryd y caf ddisgwyl Gwladus."

Nid dyna'r llythyr i gyd. Gadewais allan gyngor Mrs. Morris i Bob gario ei Feibl yn wastad gydag ef, a digon o "wlanenni bach." "Rwy'n cofio darllen," meddai'r hen wraig, "am genhadwr unwaith oedd bob amser yn cadw ei Feibl yn llogell ei frest, ac un tro ymosodwyd arno gan haid o'r paganiaid, a saethodd un ato. Ond er eu syndod, ni syrthiodd y cenhadwr, a hwythau wedi eu dychrynu a ffoesant. Yna'r cenhadwr a dynnodd allan ei Feibl, gan feddwl ei ddarllen cyn diolch am ei waredigaeth wyrthiol. Pan agorodd ef, gwelodd fod bwled wedi treiddio drwy'r clawr i ganol y llyfr, ac yr oedd wedi sefyll gogyfer â'r adnod, 'Ie, pe rhodiwn ar hyd glyn cysgod angau, nid ofnaf niwed; canys yr wyt ti gyda mi.

Siarsai ef hefyd i beidio colli un cyfle i efengyleiddio'r blacks, a gofynnai i Gwladus brynu pâr o mittens iddi hi, gan fod pethau mor ddrud yn siop Morgans yn Llanelwid.

Ac felly penderfynwyd mai i'r Gelli yr âi Gwladus i aros dychweliad ei brawd.

Dydd Gwener oedd y diwrnod diwethaf i Bob a Gwladus fod gyda'i gilydd, ond yr oedd rhywun neu gilydd yn galw drwy gydol y dydd, fel nad oedd amser ganddynt i fagu eu hiraeth. Ac nid oeddynt heb gwmni diddan, fel yr awgrym- ais eisoes, pan oedd llenni'r hwyr wedi disgyn ar y ddinas fawr, oblegid yr oedd pob cyfaill i Bob yn benderfynol o roddi ffarwel calonnog iddo.

A thra fo'r cwmni yn yfed te a bwyta bara menyn Gwladus, yn Cambridge Mansions, gadewch i mi ddweud wrthych pwy a pha fath rai oedd wedi ymgynnull ynghyd.

Yn y gadair freichiau, ar bwys y tân, eisteddai gŵr ieuanc, tuag ugain oed. Benjamin Morgan oedd efe, mab i Henri Morgan, Plas Newydd, Llanelwid, ac efrydydd yng Nghlafdy Sant Bartholomew. Er taled ydoedd yr oedd gryn ddwy lath o hyd yn nhraed ei sanau—"Benni Bach" y gelwid ef gan bawb. Gerllaw iddo eisteddai Mary ei chwaer,—merch dawel, wylaidd, mor annhebyg i Benni ag y gellid meddwl. Hi oedd ffrind pennaf Gwladus yn y Royal Academy of Music, ac er mai dwy gantores oeddynt, synned y byd! nid oedd rhith cenfigen yn eu hysgaru,—oblegid soprano oedd Mary a chontralto oedd Gwladus. Ni wnaf ond enwi un arall,—bachgen ieuanc pump ar hugain oed o'r enw Arthur Jones. Efe oedd unig fab Dafi a Mari Jones, Dolau Gwynion, Llanelwid. Yr oedd wedi newydd basio ei arholiad diwethaf fel meddyg, ac wedi ennill iddo ei hun safle anrhydeddus ar staff un o'r clafdai mwyaf yn Llundain. Yr oedd yno eraill o Gymry ieuanc,—ond gan na wêl y darllenydd hwynt ar ôl hyn, ni fyddai ond baich ar ei amynedd i mi eu henwi.

Ni ellir cael, gallwn gredu, olygfa fwy hawddgar na gweled nifer o Gymry ieuanc deallus gyda'i gilydd. Byddai'r hen bobl yn arfer dadlau â'i gilydd ynghylch dyrys bethau'r ffydd; neu ar hirnos gaeaf, wrth olau tân mawn neu goed, adroddent ystorïau am ganhwyllau cyrff neu'r Tylwyth Teg neu'r hen bregethwyr neu ystranciau Twm Sion Cati. Ond er cymaint yw swyn hen atgofion, rhaid i mi gyfaddef mai gwell gennyf fi gyfarfodydd Cymru Sydd. Mae ysbryd sectyddol yn diflannu, fel niwl y bore, o flaen tanbeidrwydd addysg a diwylliant. Er hoffed y gorffennol, nid yw Cymru Sydd yn ddall i'n diffygion a'n beiau, fel cenedl. Gwyddant faint ein dyled i'r "hen hoelion wyth" a fu yn creu cenedl rydd allan o gaethweision yn yr anialwch; parchant yr hyn sydd yn dragwyddol ac anghyfnewidiadwy yn y deddfau a drosglwyddwyd i ni oddi wrth ein hynafiaid; ond dangosant hefyd eu bod yn deilwng i fod yn etifeddion i genedlaethau Eraill yn wir a cymwys i angenrheidiau newydd yr oes. heuasant, ond mae gan y medelwyr hwythau eu gwaith a'u cyfrifoldeb. Y mae efrau wedi eu hau ymysg y gwenith, ac y mae yn rhaid wrth eirf newydd i'w gwahanu. Pobl feiddgar a phenderfynol, felly, yw Cymru Sydd. Edrychant yn wyneb cenhedloedd eraill, ac nid arswydant. Ni pharchant Dwyll, er iddo wisgo penwynni, na Rhagrith, er iddo eistedd mewn lleoedd uchel. Nid oes dim yn gysegredig yn eu golwg ond gwirionedd a chyfiawnder a sancteiddrwydd. O fawredd a gogoniant ieuenctid! Nid ofna, ni flina, ni ddrwgdybia. Ei lygad sydd loyw gan ffydd ac ynni a gobaith, ac wyneba beryglon ac anawsterau—ie, a gorchfyga hwynt—heb wybod na meddwl am eu maint.

Mynych y ceid cyfarfodydd yn ystafell Bob i drin hanes llenyddiaeth Cymru, ac i weu breuddwydion am ei dyfodol. Ond ar y nos Wener y soniaf amdani, ni fynnai'r cwmni fod yn ddifrifol am funud, rhag i dristwch syrthio ar ysbryd Bob a Gwladus. A phan orffennwyd yfed te, cododd Benni Bach ar ei draed gan ddweud:

"Fechgyn, beth ta ni'n ca'l Eisteddfod heno? 'Cheiff Bob ddim un eto am fiso'dd."

"Clywch, clywch," meddai Gwladus; "a 'rwy'n cynnig Benni Bach yn arweinydd."

Ac ymysg "banllefau o gymeradwyaeth," fel y dywed y papurau, cymerodd Benni Bach ei le fel arweinydd.

"Annwyl gydwladwyr," meddai, "ni wn beth welwch chi ynof fi i haeddu'r fath anrhydedd ("clywch, clywch," ebe Bob)—byddwch chi'r plant bach 'na yn esmwyth, 'rwy'n eich 'nabod chi,—ond fel 'rown yn dweyd, 'rwy'n teimlo fy mod yn hollol annheilwng ("clywch, clywch" oddi wrth Bob), ond gan i mi gael fy ngalw i'r swydd urddasol gan fy nghydwladwyr nid oes dim i wneud ond ufuddhau. Mae yn arferol ar adegau fel hyn i gael cadeirydd—nid am fod ei eisiau, ond er mwyn iddo gael ei odro gan y pwyllgor (cymeradwyaeth uchel)—ac felly mae'n bleser mawr gennyf gynnig bonheddwr i'r gadair sydd yn adnabyddus i'r rhan fwyaf ohonoch, bonheddwr sydd wedi ennill iddo ei hun gymaint o deitlau yn Llundain fel y mae'r A.B.C. bron yn rhy fyr i blethu cwt iddo! (chwerthin). Nid oes eisiau i mi ddweud wrthych fy mod yn cyfeirio at ein cydwladwr enwog ac athrylithgar, Mr. Arthur Jones, F.R.C.S. M.D., M.S., ac felly yn y blaen at yr X.Y.Z."

Crochlefai'r cwmni, a chododd Arthur Jones yn araf a phwyllog.

"Ladies and gentlemen"—dechreuai yn ei Saesneg gwychaf. "Cymraeg, Cymraeg," gwaeddai'r lleill.

"Da chi," torrai Benni i mewn, "byddwch yn foesgar wrth y pendefig.

"Fon'ddigions," meddai Arthur gyda llediaith, "fi balch iawn ca'l dwad fel yma i'r hen Steddfod ardderchog (cymeradwyaeth). Fi siwr y bydde hen graig fi yn balch bod yma hefyd ("clywch, clywch"). Fi'n dyfaru fi dim cofio pwer o'r hen iaith annw'l. Fi byw yn Llynden, a siarad Sysneg o hyd. Ond fi mynd i'r capel Cwmbrag ("clywch, clywch") dwy waith bob blwyddyn (uchel gymeradwyaeth), ond Sysneg yw graig fi, a fi gorffod mynd gyda hi i'r Eglwys, ne byse fi mwy amal yn y capel. Galla fi ddim siarad llawer o Cwmbrag ('dallet ti ddim siarad dim byd arall ddeng mlynedd yn ôl, meddai Bob—"gosteg, gosteg," meddai Benni), ond bydd yn pleser gini roi cheque for five pounds i'r Committee."

Ar hyn eisteddodd Arthur i lawr ymysg canmoliaeth uchel "y dorf."

"Nawr, fe gawn anerchiadau gan y beirdd," meddai Benni. "Oes yma feirdd yn bresennol? Os oes, deuent i'r lan i'r llwyfan, ar unwaith."

Ni chlywyd mewn gorsedd nac eisteddfod y fath rigymu,—Bob ac Arthur, a Benni am y gwaethaf—"pawb a'i bennill yn ei gwrs," fel pe baent Feirdd yn ôl braint a defod. Y mae un enghraifft—englyn o waith Benni Bach-eto ar glawr. Dyma fe:

'E gawd Arthur yn gadeirydd,—gwron
A gerir drwy'r gwledydd;
Arthur yw ein hareithydd
A ffon, ie, pen ffon ein ffydd!

"Y peth nesaf ar y rhaglen," ebe Benni, "yw Cân yr Eisteddfod gan Bencerddes Cymru, y fyd-enwog Miss Gwladus Bowen. Rhowch groesawiad gogoneddus iddi, Hip, hip, hwre!"

"Hip, hip, hwre," atebai'r lleill.

"Mae dymuniad," meddai Bob, "ar i'r Bencerddes hyglod ganu cân o'i chyfansoddiad ei hun."

"Na wna'n wir, Bob," atebai Gwladus gan wrido.

"Enw'r gân," ychwanegai Bob, "yw ' Mawredd Cenhedloedd.' Y Bencerddes yw awdures y dôn a'r geiriau, a dyma'r tro cyntaf iddi eu canu yn gyhoeddus."

"Hwre," ebe'r lleill.

Nid oedd wiw i Gwladus wrido a phallu. Eisteddodd Mary Morgan wrth y berdoneg, a dechreuodd Gwladus ganu. Disgynnodd distawrwydd ar y cwmni aflonydd, a chyn i Gwladus orffen y pennill cyntaf yr oedd Benni Bach wedi anghofio ei ddireidi, ac edrychai Arthur Jones fel un wedi ei syfrdanu. Nid gogoniant y dôn a'r geiriau yn gymaint â swyn llais a thanbeidrwydd ysbryd y gantores a'u trawodd â mudanrwydd. Dyma fel y rhedai'r geiriau:

"Mae terfyn i fawredd cenhedloedd,
A llwyddiant anfoesgar y Sais,
Daw dydd pan na chwyfia ei faner
Ar diroedd enillodd drwy drais;
Daw adeg pan na fydd gwlad Prydain
Ond ynys ynghanol y lli,—
Ond erys gogoniant hen Gymru,
Gwlad dirion, gwlad lonydd,
Gwlad crefydd yw hi.

II.
Cenhedloedd meistrolgar y cynfyd—
Pa le, erbyn hyn, y maent oll?
Eu llynges a'u milwyr rhodresgar?
Eu hanes a'u hiaith sydd ar goll!
Pa le y mae'r Norddman balch creulon
Ormesodd ein cenedl ni?—
Ond erys dylanwad hen Gymru,
Gwlad awen, gwlad canu,
Gwlad llên ydyw hi!

III.
Fe wywa flug urddas brenhiniaeth,
Fe dry pob aur-goron yn ddrain,
Fe blygir pob baner ryfelgar,
Fe wenir pob cleddyf i'r wain,—
Er hynny, ni chilia gwir fawredd,
Fe erys un wlad fach mewn bri,
Nid gwlad y cryf arfog fydd honno,
Gwlad Ceiriog, gwlad Islwyn,
Gwlad Dafydd fydd hi!

Am dymor ar ôl hyn, bu'n anhawdd dwyn gwaith yr Eisteddfod ymlaen. Ond dan arweiniad medrus Benni Bach, ni fuwyd yn hir cyn ailgodi hwyl. Gwasgarwyd yr hud a rowd ar y cwmni gan Gwladus drwy i Benni Bach adrodd yr "englyn" canlynol yn ei chlod.

Ow! Ow! bu Miss Bowen'n bwmian!—grondowch!
Mae'n grand wrthi 'i hunan!
Ei llais dry y llestri cân
Yn goch fel godre crochan!

Gormod gwaith fyddai myned dros yr hanes i gyd; fel y cadeiriwyd Mary yn brifardd, ac y tynnodd Benni Bach y pocer o gâs ymbrela gan weiddi, "A oes heddwch?"; fel yr arweiniodd Bob y côr buddugol oddi ar ben stôl a'r tongs yn ei law yn cadw'r amser; fel y cystadleuodd tri o'r bechgyn ar yr unawd soprano—wedi gwisgo amdanynt hetiau Mary a Gwladus, a chanu "Merch y Melinydd" mewn llais falsetto; ac fel y traddododd Gwladus feirniadaeth yn llawn cynghorion dwfn-ddysgedig ynghylch "intonation" a "phrasing" a "dim-inuendo." Doniol hefyd fyddai adrodd fel y bu tri pharti yn cystadlu ar y ddadl ddifyfyr, a thestunau a beirniadaethau Benni Bach. Ond rhaid i ni beidio ymhelaethu, ys dywed y pregethwyr. Daeth yn bryd ymadael, ac wele Benni ar ei draed yn cynnig "diolchgarwch y dorf aneirif i Dr. Arthur Jones am lywyddu mor ddeheuig. Dyma'r fath bobl sydd eisiau arnom ni yn y Senedd," meddai, ymysg bloeddiadau'r "dorf," "pobl sydd, fel y dywedodd Dr. Jones, heb anghofio'r ' graig' o'r hon y'u naddwyd." Difyr, hefyd, fuasai rhoddi araith Arthur, yn hanner Cymraeg a hanner Saesneg, a'i addewid i wneud ei orau i ddanfon Llinos y Cwm' (sef Benni Bach) "i stydio music yn y Royal Academy, gan fod genti shwd lais sweet, a dim ond iddi gael training and culture, byddai'r Llinos yn sure o fod yn cymaint o success in the musical world â Mary Davies ac Edith Wynne."

Yna cododd Benni ar ei draed, ac yn ei ddull mwyaf difrifol, "dymunai gynnig diolchgarwch cynnes y pwyllgor a'r gynulleidfa i'r teulu parchus oedd yn cyfaneddu yn y lle am eu caredigrwydd yn rhoddi benthyg yr ysgubor i gynnal Eisteddfod ynddi."

Wedi hynny, bu'r fintai o Lanelwid yn trefnu ffordd i gwrdd bore drannoeth er mwyn teithio gyda'i gilydd adref, a bu Arthur Jones yn sibrwd rhywbeth yng nghlust Gwladus a barodd iddi wrido fel rhosyn dan wên yr haul.

Cafwyd hwyl fawr wrth ganu "Hen Wlad fy Nhadau," ac yna ffarweliodd pawb yn galonnog â Bob, a cheisiai Bob, druan, edrych yn llawen, ac yn wir ni allai ymatal rhag chwerthin pan ddywedodd Benni wrth siglo llaw ag ef am y drydedd waith ar y trothwy,—

"Ffarwel Bob 'y mrawd! Da bo't yn nhywyll-leoedd y ddaear! Fe fydd sôn am yr Eisteddfod hon ar fryniau tragwyddoldeb!"

Nodiadau