Gŵr y Dolau/Yr Hen Binacl
| ← Nat Wedi Ei Saethu | Gŵr y Dolau gan William Llewelyn Williams |
Nat a'r Hen Binacl → |
PENNOD III.
"YR HEN BINACL."
PAN alwodd Arthur y noson honno i weled Nat, deallodd nad oedd yr hen greadur wedi cael llawer o niwed, ac mai dim ond eisiau llonyddwch am ddiwrnod neu ddau oedd arno i'w lwyr wella. Fel yr oedd y lwc yn bod, safai pan aeth Nat gryn ddeugain llath neu ragor oddi wrth Tomos yr ergyd allan, ac nid oedd y shots wedi gwneud rhagor na chrafu ei groen, a'i ddychrynu ef a'i gyfaill bron o'u synhwyr—
Pan glywodd Nat farn Arthur am y ddamwain, braidd na neidiodd o'r gwely ar unwaith gan ei lawenydd. Ond ar daer gymhelliad Arthur bodlonodd aros yno, hyd fore dydd Llun, beth bynnag. Yr oedd pawb yn gyfarwydd â "chlefyd dydd Sul" Nat, a gwyddai yn dda na fuasai neb yn synnu oherwydd ei absenoldeb o'r cwrdd. Os gallai fod wrth ei waith ar fore dydd Llun, credai y buasai'n hollol ddiogel. Ond yr oedd Sali yn arfer myned i'r cwrdd bob dydd Sul. Yn wir, ymffrostiai Sali yn ei ffyddlondeb i'r moddion, a rhaid oedd iddi fyned i Salem yn y bore, ond nid heb dderbyn gorchymyn pendant ar iddi beidio ynganu gair wrth neb ynghylch yr helynt oedd wedi gorddiwes Nat.
Druan o Nat! Os oedd yn meddwl cadw'r anap yn gudd, yr oedd wedi gwneud camsynied dybryd â gallu siarad Sali. Nid oedd neb erioed wedi cyhuddo Sali o gadw dim yn gêl, a gwyddai'r cymdogion yn fynych fwy o hanes Nat nag a wyddai ef ei hunan. Teimlai Sali yn awr fod ganddi gyfle na chafodd erioed o'r blaen i gwyno wrth ei chyfeillion. Yr oedd pawb wedi hen flino ar ei cheintach yn erbyn Nat a'i ddifrawder, yn erbyn Gruffudd y Coed am fod mor "ddeir" cyn talu ei gownt amser Calan Gaeaf, yn erbyn Morgans y siop am nad oedd yn gwerthu gwell te am hanner coron nag a gawsai yn Abertawe am ddeuswllt y pwys, ac, yn wastad, wrth gwrs, yn erbyn gwraig y Red Lion a Mr. Thomas y gweinidog. Ond ni chafodd erioed achos o'r blaen i ofyn am gydymdeimlad oherwydd afiechyd yn y teulu. Yr oedd hi a Nat wedi mwynhau iechyd di-fwlch ar hyd eu hoes, ac ni fu meddyg yn y tŷ oddi ar pan wellodd Sara'r ferch o'r frech goch a'r dwymyn doben bymtheng mlynedd yn ôl. Weithiau byddai Sali'n cwyno nad oedd hi ei hunan yn "hanner da," fod ei "hana'l yn pallu," fod "fel rhyw gwlwm yn ei brest," neu "ei chalon yn wan." Bryd arall byddai yn dweud wrth Mari Jones fod "ofon arni ei bod yn mynd i ga'l twtsh o'r gwynegon," a'i bod hi "weithe'n ffeilu'n lân codi un go's ar ôl y llall gen mor llipa 'rodd hi'n teimlo." Ond credai Sali nad oedd hi erioed wedi derbyn y cydymdeimlad a ddylasai oddi ar law ei chydnabod.
"Garw mor dwyllodrus yw golygon!" dywedai ar adegau wrth Mari Jones. "Drychwch ar Mrs. Morris y Gelli, 'nawr. Mae hi'n wastad yn edrych yn wannaidd, a dim ond iddi 'weyd fod ei bys bach hi'n gwynegu, dir gaton ni! fel mae pawb yn tyrru'n rownd iddi. Mae Gwladus yn dwad lawr yn unig swydd i thendo hi, a Thomas y gweinidog yno byth a hefyd, a Nat ni a phawb am y cynta' yn galw i gweld hi. Ond amdana i druan, mi gewn i farw fel anifel mewn ffos heb neb yn gofyn shwd w i, na beth sy arna'i, na ffeirad na phregethwr yn gweyd pader na bendith,—dim ond achos bod tipyn o liw coch ar 'y ngwyneb i! 'Do's neb, Mari Jones fach, ond y Bod Mawr a finne yn gw'bod faint w i'n gorffod ddiodde' bob dydd o'r flwyddyn, heb na Nat na neb, yn gneyd mwy o hidans ohona i na phe byswn i'n garreg ar yr hewl! Fel mae'r Gair yn gweyd"—terfynai gydag ochenaid "Y galon a ŵyr ei chwerwder ei hun."
Ond o'r diwedd yr oedd afiechyd na allai neb ei anwybyddu na'i ddibrisio wedi talu ymweliad â thŷ Sali, ac yr oedd yr hen wraig yn ireiddio fel chwyn ar ôl cawod o law. Pan ofynnwyd iddi gan hwn a'r llall ar ôl y cwrdd sut yr oedd Nat, gostyngai ei llais, sibrydai yng nghlust yr ymofynnydd fod Nat wedi cael ei saethu, a'i fod yn gorwedd yn ei wely gartref! ac ni wyddai hi beth a ddeuai ohono! Dilynid hyn gyda siars i beidio dweud gair wrth neb, neu ni fuasai'n gwybod beth a fuasai'n digwydd! Cyn hanner-dydd dydd Sul, yr oedd y newydd wedi tramwy fel tân gwyllt trwy'r plwyf. Nid oedd diwedd ar yr ymwelwyr i dŷ Nat yn y prynhawn;—Tomos y crydd, John y saer, Gruffudd y Coed, William y meiswn, a Jaci'r hwper, a "thyrfa fawr" meddai Nat, "na allai neb eu rhifo." Synnai Nat ar y dechrau; yna aeth i dymer ddrwg; ond ymhen ychydig daeth i deimlo cymaint o bleser a balchder â Sali ei hun yn nifer yr ymwelwyr. Yr unig beth a obeithiai Nat oedd na ddeuai Tomos Lewis, Coed Weddus, i wybod am y ddamwain; oblegid gwyddai nad arhosai yr hen ŵr yn esmwyth am eiliad heb dalu ymweliad ag ef. Tomos Lewis, dylaswn ddweud, oedd y diacon hynaf yn Salem, ac yr oedd wedi bod am ddeugain mlynedd a rhagor yn un o golofnau'r achos yno.
Ffarm fach a lle i gadw deg neu ddeuddeg o wartheg yw Coed Weddus, yn gorwedd rhwng Dolau Gwynion a'r pentref. Saif ar ael bryn teg sy'n edrych tua'r de. Y mae yn dal gwên gyntaf haul y bore, ac yn derbyn ei gynnar a'i ddiweddar wres. O glos y tŷ ceir golygfa brydferth o Ddyffryn Tywi—dyffryn mwyaf swynol Cymru, yn ôl tyb y trigolion. Bu amser pan nad oedd yr holl fryn ond rhan o gomin y plwyf, ond ar ddechrau'r ganrif fe basiwyd deddf i gau i mewn y comin, a phrynodd hen-dad-cu Tomos Lewis tua phedwar ugain cyfer o'r tir gerllaw'r pentref. Ond er mai Tomos Lewis oedd perchen gwaelod Coed Weddus, ac er nad oedd ganddo ef a Phegi ei wraig na mab na merch yn fyw, yr oedd yn eithaf tyn arnynt yn fynych i ddwyn deupen y llinyn ynghyd. Dywedai Nat fod gan Morgans y siop un amser bymtheg cant o arian ar y tir, a gwyddai pawb fod Morgans yn gofyn iws gweddol am arian. Ond yr oedd Tomos a Phegi yn bobl ddiwyd a gofalus, ac yr oedd eu hamgylchiadau wedi gwella cymaint yn y blynyddoedd diwethaf fel y dywedid fod Morgans wedi cael ei dalu ymaith yn llwyr.
Priodolai Tomos y cyfan i ddaioni Rhagluniaeth. Pan benderfynwyd ailgodi Salem, yr oedd hi'n amser cyfyng iawn ar Tomos Lewis. Blinai oherwydd na allai roddi rhagor tuag at yr achos—yr oedd hynny yn amhosibl. Ond yr oedd chwarel bach ar ei dir. Cynigiodd Tomos, gan na allai roddi aur ac arian, gymaint o gerrig ag a fyddai yn eisiau, yn rhad ac am ddim. Derbyniwyd y rhodd gyda diolchgarwch, a gwelwyd cyn bo hir na ellid cael gwell cerrig yn un lle yn yr ardal. Daeth "Cerrig Coed Weddus" yn enwog, a chan fod pentref Llangoediog gerllaw yn cynyddu'n gyflym oddi ar pan agorwyd y rheilffordd drwyddo, gwnaeth Tomos Lewis arian glew o'r chwarel.
Cymerai Tomos Lewis olwg ddifrifol iawn ar fywyd, yn ei holl agweddau. Ni welodd neb ef yn gwenu er pan yn fachgennyn, ac nid oedd dim mor atgas ganddo â'r ysmaldod hanner rhyfygus a nodweddai ymddiddanion Nat. Er ei fod yn siaradwr rhwydd a huawdl yn gyhoeddus, nemor i air a geid oddi wrtho ar achlysuron cyffredin. Yr oedd yn un o'r dirwestwyr cyntaf a mwyaf selog yn y plwyf; ac er y byddai yn tynnu ambell i fwgyn cyn mynd i'r gwely, ni welodd neb Nid ef a phib yn ei ben mewn tŷ dieithr neu ar y caeau. rhyfedd felly, gan neb oedd yn adnabod y ddau, na allai Nat ddygymod â Tomos Lewis am eiliad. Er eu bod yn gymydogion agos, nid oedd fawr o gydnabyddiaeth rhyngddynt. Yr oedd Tomos rai blynyddoedd yn hŷn na Nat, ac nid oedd Nat, er ei holl anystyriaeth, wedi colli yn llwyr ei ofn bachgennaidd o'r hen Biwritan didwyll a diwyro. Nid oedd Nat yn fodlon cyfaddef, hyd yn oed wrtho ei hun, fod ofn Tomos Lewis arno, ac, fel y gwna pobl dan y fath amgylchiadau, rhedai i eithafion haerllugrwydd er mwyn profi ei ddifrawder. Y funud y canfyddai Nat gorff talgryf Coed Weddus yn croesi trothwy'r efail, dechreuai ddefnyddio y geiriau gwylltaf. Safai Tomos Lewis yn ddifrifol ac yn fud. Nid atebai air, ond cyflwynai ei neges yn ei ddull tawel, naturiol, troai ei gefn, ac ymadawai yn ebrwydd. Dim ond ar un adeg y temtiwyd Tomos i ateb Nat yn ôl. Digwyddai Nat y tro hwnnw fod yn cylcho wheels i Dafi Jones, ac adeg go wlyb oedd hi yn wastad ar y prydiau hynny yn hanes Nat. Ar ganol y rhialtwch pwy ddeuai i mewn i'r efail ond Tomos Lewis.
"Helo, 'r hen Binacl y Deml," meddai Nat yn ei ddull gwatwarus, ar goedd yr efail i gyd, "rych chi wedi dishgyn o'r nefolion leoedd o'r diwedd i w'bod fod eishe hoelon dan eich sgidie chi? Shwd mae'r cwar gyda chi yco, e'. Mae'r creigleoedd yng Nghoed Weddus, na chyffra i, yn dwyn gwell ffrwyth na dyfnder daear! Ha! ha! Jawst, bois, mae'n rhaid i fi gymryd dosbarth yn Salem i ddangos gyment o'r Sgrythur wi'n wbod! Pwy o'dd y gŵr b'neddig hynny yn y Beibl, stopwch chi, o'dd yn gweyd, Arch i'r cerrig hyn fod yn fara? 'Stim dowt nag o'dd e'n perthyn i Tomos Lewis 'ma."
"Nathaniel," atebai Tomos, heb newid dim ar ei wedd na chodi ei lais, "mi ellwch chi 'neyd faint fynnoch chi o sbri arna i, a 'weda i 'run gair 'nôl wrthochi. 'Rych chi'n gwbod eich Beibl yn ddigon da i gofio fod y gŵr doeth yn dweyd wrtho' ni am beidio ateb y ffôl yn ôl ei ffolineb. Ond cofiwch hyn, mor wired â bod barn yn ein disgwyl ni i gyd, 'oddefa i ddim i chi na neb arall i 'neyd sbort o'r Beibl yn 'y nghlyw i."
Cywilyddiodd Nat dan y cerydd, oblegid yr oedd ei gydwybod ei hun yn ei gyhuddo, a byth oddi ar hynny bu yn ofalus o'i eiriau pan oedd gŵr Coed Weddus gerllaw. Ond er i Tomos gael y gore yn hyn, glynodd y llysenw a roddodd Nat iddo fel y gwahanglwyf wrth was y proffwyd, ac wrth yr enw "'R hen Binacl" yr adweinid yr hen ddiacon ymysg crytiau'r ardal byth ar ôl hynny.
Hawdd deall, gan hynny, nad oedd Nat yn dymuno gweled wyneb Tomos Lewis wrth erchwyn ei wely cystudd.