Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I/Syr Ellis Jones Griffith, K.C.

← Dr. Samuel Evans

Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I gan Edward Morgan Humphreys

W. H. Williams →

SYR ELLIS JONES GRIFFITH, K.C.

SYR ELLIS JONES GRIFFITH, 1860-1926.

YR oedd cyfarfod mawr ym Mhafiliwn Caernarfon yn ystod un o etholiadau 1910. Disgwylid Mr. Lloyd George yno i siarad ond yr oedd yn annerch cyfarfod ym Mangor cyn hynny ac ni wyddid yn iawn pa bryd i'w ddisgwyl. Yr oedd yno siaradwyr eraill; nid wyf yn cofio pwy oedd y cadeirydd, ond yr oedd Syr Ellis Griffith yno a dau neu dri o weinidogion lleol. Yr oedd hynny ar yr adeg pan gymerai gweinidogion ran amlwg mewn gwleidyddiaeth, er nad oedd pob un yn awdurdod ar y pwnc. Yr aelod Seneddol dros. Sir Fôn oedd Ellis Griffith, bargyfreithiwr, K.C., gŵr a gafodd yrfa ddisglair yng Nghaergrawnt ac a wnaeth enw iddo ei hun fel dadleuydd medrus yn y llysoedd, a siaradwr miniog ar y llwyfan. Gŵr tal oedd ef, gyda gwallt du, crych, yn dechrau britho erbyn hynny, wyneb hir, nodweddiadol o un teip o gyfreithiwr, dau lygad mawr, hardd, herfeiddiol braidd, a llais hyfryd a fedrai ddatblygu rhywbeth crafog, cyrhaeddgar, pan fyddai angen. Daeth y crafiad yn amlwg iawn y noson honno.

Galwyd ar ddau weinidog lleol i siarad yn gyntaf. Yr oedd y ddau yn ddynion rhagorol ac yn bregethwyr uwchlaw'r cyffredin. Hyd y cofiaf, siaradasant yn eithaf y noson honno; cawsant hwyl, beth bynnag, a diweddodd y naill a'r llall ar nodau uchel. Y drwg oedd y bu'r naill fel y llall braidd yn hir yn diweddu, a phan ofynnwyd i Ellis Griffith siarad gwyddai pawb ei bod yn tynnu at yr adeg i Lloyd George gyrraedd ac na byddai ar y gynulleidfa eisiau gwrando ar neb arall wedi iddo ef ddyfod. Gwyddai Ellis Griffith hynny yn dda ac ar y dechrau gwrthododd siarad o gwbl. Yr oedd yn amlwg ei fod wedi ei gythruddo, braidd, ond o'r diwedd bodlonodd a chododd ar ei draed.

"Ychydig iawn," meddai, a'r crafiad a'r llusgiad yn amlwg yn ei lais, "sydd gen i i'w ychwanegu at yr hyn a ddywedodd fy mrodyr annwyl, sydd wedi traethu yn helaeth o fy mlaen i heno, ond ni geisiwn ddweud ychydig wirioneddau, gan esgeuluso y rhagymadrodd a gadael allan y floedd ar y diwedd." Nid oedd "y brodyr annwyl" yn edrych yn hapus o gwbl, ond yr oedd y gynulleidfa yn cael hwyl. Yr oedd y digwyddiad yn nodweddiadol o Ellis Griffith. Hwyrach y dylwn ychwanegu nad oes neb o'r rhai a gymerodd ran yn y cyfarfod hwnnw yn fyw heddiw.

Gallesid casglu llu mawr o hanesion tebyg am ei ddywediadau ef, er yr ofnaf fod llawer iawn ohonynt wedi mynd ar ddifancoll weithian. A dyna sydd yn rhyfedd. Yn ei ddydd yr oedd nid yn unig yn un o ddynion disgleiriaf Cymru ond hefyd, yn ôl tystiolaeth pur gyffredinol, yn un o ddynion disgleiriaf Tŷ'r Cyffredin. Yr oedd ei arabedd fel cleddyf llym, yn gwanu yn gyflymach ac yn fwy angeuol na hyd yn oed ddigrifwch Lloyd George. Meddai Lloyd George ar allu digymar bron i beri i bobl chwerthin am ben ei wrthwynebwyr, ond hiwmor fel hiwmor Dickens oedd ei eiddo ef ar y cyfan. Brathiad arabedd oedd gan Ellis Griffith, tebycach i arabedd Disraeli, ac ni allaf benderfynu prun o'r ddau a fuasai fwyaf anodd ei ddioddef, a bwrw eich bod yn gwrthwynebu'r ddau. Ni byddech yn chwerthin cymaint am ben dywediadau Ellis Griffith—ond gwyddech fod y gwrthwynebydd wedi ei ladd. Dywediad o'i eiddo na anghofir byth mohono oedd hwnnw yn Nhŷ'r Cyffredin yn ystod rhyfel Deheudir Affrica: "While the Empire expands the Chamberlains contract."

Nid yn unig yr oedd yn effeithiol yn Nhŷ'r Cyffredin ac ar y llwyfan ond yr oedd hefyd yn effeithiol iawn mewn rhyw fath o achosion yn y llysoedd. Dywedir na chyfrifid ef yn gyfreithiwr dysgedig iawn, ond fel dadleuydd o dan rai amgylchiadau yr oedd yn anodd cael ei well. Medrai chwerthin ambell achos allan o'r llys; gwelais ef yn gwneud hynny fwy nag unwaith. Yr oedd ei watwareg yn ddeifiol a byddai hynny, a threm ei ddau lygad mawr, yn dychryn ambell dyst fel na wyddai ar ba ben yr oedd yn sefyll. Weithiau byddai fel pe yn amcanu at beri i dyst golli ei dymer, ac fel rheol llwyddai yn ei amcan—a byddai'r tyst hwnnw at ei drugaredd wedyn. Byddai ganddo froddegau cofiadwy. "When the lawyer comes in at the door," meddai un tro, mewn achos o dor amod priodas, "love flies out of the window." Mewn achos arall dywedodd: "As your lordship knows, every man in financial difficulties draws large overdrafts on the Bank of Hope."

Un tro, diweddodd areithiwr huawdl iawn ei araith gyda'r geiriau: "Duw a wyr mor annwyl yw Cymru Lân i mi!"

"Y mae Duw yn gwybod," meddai Ellis Griffith wrth gyfaill i mi ar ôl y cyfarfod. "Y mae'n dda nad ydi o ddim yn dweud!"

Dro arall, wrth edrych ar un o'i gyd-aelodau dywedodd wrth un arall," "Does dim posib' fod neb mor dduwiol ag y mae o'n edrych!" Dywedodd Lloyd George wrthyf mai'r unig dro iddo ef glywed Emrys ap Iwan yn pregethu oedd unwaith yn Rhuthyn pan orfodwyd ef ac Ellis Griffith i fwrw'r Sul yn y dref honno gan fod y frawdlys wedi parhau hyd yr wythnos wedyn. Aeth y ddau i wrando ar Emrys, ac yn ystod y bregeth cyfeiriodd yntau at Pharaoh fel "hen grocodil afon y Nilus." Ar hynny dyna Ellis Griffith yn sibrwd yng nghlust Lloyd George, "Mi allai Pharaoh gael iawn am hynny, a hynny heb brofi special damages!" Y mae—neu yr oedd llawer o bethau tebyg ar gof amdano. "Yr oedd" sydd yn iawn, yn ddiamau, canys yr hyn sydd yn rhyfedd am Ellis Griffith ydyw fod ei wlad wedi ei anghofio, i bob pwrpas. Soniwch amdano wrth bobl heddiw a gwelwch ar unwaith nad yw yn ddim ond enw iddynt—os ydyw hyd yn oed yn enw.

Ni welsant ef, ni wyddant ddim amdano, ni chlywsant ddim o'i hanes.

Y mae dwy broblem, a dweud y lleiaf, yn hanes gwleidyddol diweddar Cymru. Y naill ydyw dylanwad aruthrol—nid yw yn air rhy gryf—Tom Ellis ar un adeg, a'r llall ydyw methiant Syr Ellis Griffith. Nid oes a wnelom a'r gyntaf yma, ond hoffwn wneud awgrym neu ddau ynglyn a'r ail. Beth oedd cyfrinach methiant gŵr mor ddisglair, mor hoffus ar lawer cyfrif, a gŵr a gafodd y fath fantais a'r fath gyfle?

Am Fôn y byddai pawb ohonom yn meddwl pan sonid am Ellis Griffith ond yn Birmingham y ganed ef, yn 1860. Gŵr o Feirion oedd Thomas Morris Griffith, ei dad, a'i fam o Fôn, a phan ymneilltuodd ei dad o'i fusnes fel adeiladydd yn Birmingham aeth y teulu i fyw i Fôn. Yno y magwyd Ellis Griffith a dyna ei gefndir. Tŷ Coch oedd enw'r cartref, rhwng glan afon Menai a Brynsiencyn. Bu Ellis Griffith yng Ngholeg Aberystwyth yn yr un to o efrydwyr a Tom Ellis, Syr S. T. Evans a Syr John Edward Lloyd; cymerodd ei radd ym Mhrifysgol Llundain—nid oedd Prifysgol Cymru mewn bod eto—ac aeth ymlaen i Gaergrawnt, i Goleg Downing. Yn 1886 yr oedd yn Llywydd yr Undeb yno. Graddiodd yn y dosbarth cyntaf mewn cyfraith a hanes ac etholwyd ef yn Gymrawd y Coleg. Cymerodd ran pur amlwg ym mywyd y coleg a'r Brifysgol; bu nid yn unig yn llywydd yr Undeb ond hefyd, yn 1886, yn llywydd pwyllgor mabolgampau ei goleg, gan gystadlu mewn amryw bethau. Galwyd ef i'r Bar yn 1887.

Yr adeg honno yr oedd cryn nifer o Gymry ieuanc yn troi eu hwynebau i gyfeiriad gwleidyddiaeth a'r Senedd, a gwnaeth Ellis Griffith yr un peth. Wedi ymgais aflwyddiannus i ennill un o seddau Lerpwl i Ryddfrydiaeth, dewiswyd ef yn aelod dros Fôn yn 1895, ar ymneilltuad Thomas Palestina Lewis. Bu Môn yn ffodus yn ei phlant tua'r adeg honno, dynion fel John Williams, Brynsiencyn, John Morris Jones, Thomas Charles Williams ac Ellis Griffith, "pobl sir Fôn" i'r carn, yn credu yng ngwaelod eu calonnau nad oedd yr un wlad debyg iddi ac yn ei charu mewn gwirionedd.

Bu Ellis Griffith yn aelod dros Fôn am dair blynedd ar hugain. Yn ystod y cyfnod hwnnw bu llawer o ddarogan ac o ddyfalu yn ei gylch; cofiaf fel y byddai sibrydion ei fod ar fin cael ei benodi yn farnwr yn yr Uchel Lys i'w clywed yn awr ac yn y man, ac fel y disgwylid yn sicr iddo gael swydd uchel yn y Weinyddiaeth Ryddfrydol a ddaeth i awdurdod yn 1905. Yr oedd yn hollol naturiol fod y bobl a oedd yn adnabod Ellis Griffith fel gwleidydd a dadleuydd galluog a ffraeth yn gobeithio am bethau gwych i'w ran. Eithr ni ddaethant. Y mae'n wir iddo gael ei wneud yn farwnig ac yn aelod o'r Cyfrin Gyngor, ond ei ddyrchafiad uchaf fel gwleidydd oedd ei benodi yn olynydd i Masterman fel Is-Ysgrifennydd y Swyddfa Gartref o dan Reginald McKenna, a'i swydd uchaf yn y gyfraith oedd bod yn Gofiadur Birkenhead. Wrth ystyried ei allu a'i ddisgleirdeb, siomedig oedd ei yrfa mewn gwleidyddiaeth ac yn y gyfraith, ac y mae lle i gredu iddo yntau deimlo yn siomedig. Yr oedd hynny yn naturiol ac yn rhesymol. Swydd a fuasai yn gweddu i aelod Seneddol ieuanc addawol oedd yr Is-Ysgrifenyddiaeth; ni ellid disgwyl iddi fodloni gŵr a oedd erbyn hynny dros ei hanner cant oed ac wedi bod yn y Senedd am un mlynedd ar bymtheg. Yr oedd bum mlynedd ar ôl Lloyd George yn cyrraedd i'r Senedd, ond erbyn 1912 yr oedd Lloyd George, a oedd dair blynedd yn iau nag ef, yn Ganghellor y Trysorlys ac yn un o wleidyddwyr amlycaf a mwyaf dylanwadol ei ddydd. Pe buasech yn cymharu manteision y naill a'r llall, buasech yn dywedyd mai Ellis Griffith a ddylasai fod ar y blaen. A phe cymherid eu galluoedd, ni ellid dywedyd, ar yr wyneb, fod llawer iawn rhyngddynt. Am rai blynyddoedd credid eu bod yn bur gyfartal o ran gallu a rhagolygon.

Yn 1918, fodd bynnag, y daeth ergyd chwerwaf ei yrfa wleidyddol i'w ran. Yn etholiad y flwyddyn honno gwrthodwyd ef gan ei sir ei hun. Etholwyd y diweddar Gadfridog Syr Owen Thomas, yntau yn ŵr o Fôn, yn aelod Llafur dros y sir. Teimlodd Ellis Griffith yr ergyd i'r byw, ac er iddo gael ei ddewis yn ymgeisydd Rhyddfrydol wedyn, ciliodd o'r maes ym Môn yn 1921. Ni chollodd ei gariad at Fôn ac ni chollodd Môn ei serch ato yntau. Bu golygfa i'w chofio yn eisteddfod y sir yn Aberffraw rai blynyddoedd ar ôl yr etholiad; yr oedd Ellis Griffith yn llywyddu, aeth i son yn ystod ei araith am yr hen amser gynt, ac yr oedd ef a'r gynulleidfa oll yn eu dagrau.

Yn 1923 dewiswyd ef yn aelod Rhyddfrydol dros Gaerfyrddin, ond, er syndod i lawer, ymneilltuodd yn 1924, gan wneud lle i'r diweddar Arglwydd Melchett—Syr Alfred Mond y pryd hynny. Bu llawer o ddyfalu ynghylch y peth a llawer ymgais i'w esbonio. Credaf mai'r gwir esboniad ydyw fod Ellis Griffith erbyn hynny wedi blino ac wedi torri ei galon cyn belled ag yr oedd gwleidyddiaeth yn myned.

Bu farw yn Abertawe, yn 1926. Daeth y diwedd yn sydyn iawn, yn ystod dyddiau'r frawdlys yn y dref honno. Clywais y diweddar Farnwr Syr Thomas Artemus-Jones yn dweud yr hanes. Yr oedd y bargyfreithwyr ar y gylchdaith yn aros gyda'i gilydd yn yr un gwesty yn ystod y frawdlys. Sylwyd gyda'r hwyr nad oedd Ellis Griffith yn edrych yn dda a pherswadiodd ei gyfeillion ef i fyned i'w wely yn gynnar i orffwys, Cytunodd yntau ac aeth. Cyn pen ychydig dywedodd Artemus-Jones ei fod yn teimlo yn anesmwyth yn ei gylch gan ei fod yn edrych mor wael, ac aeth ef ac un arall i'r llofft i weled a oedd popeth yn iawn. Erbyn cyrraedd yno cawsant ef ar ei liniau wrth erchwyn y gwely, wedi llewygu. Galwyd ar eraill a gwnaed popeth a oedd yn bosibl, ond bu farw heb ddadebru.

Ychydig fisoedd cyn hynny yr oedd gyda chyfeillion yn y tren rhwng Caernarfon a Bangor; sylwyd ei fod yn edrych dros Fenai ar Fôn a Brynsiencyn ac eglwys Llanidan ar y bryn. "Mi fydda' i'n cadw golwg ar Lanidan bob tro y bydda' i'n mynd heibio," meddai.

"P'am?" meddai un o'r cwmni.

"Oh," meddai yntau, "dacw fan fechan fy medd." Ac yno, ym mynwes Môn, y claddwyd ef.

Yr oedd disgleirdeb Syr Ellis Griffith y tuhwnt i bob amheuaeth, ond fel y treiglai'r blynyddoedd gofynnid a oedd yno bwysau cyfatebol. Clywais lawer o drafod ar ei yrfa o dro i dro, weithiau gan bobl heb fod yn ei hoffi, ond yn llawn amlach gan bobl a oedd yn ei garu ac yn ei edmygu. Tinc siom oedd yn y feirniadaeth a'r dadansoddiad fel rheol.

Ymha le yr oedd cuddiad y methiant? Mewn diffyg difrifwch, meddai rhai, y cyhuddiad cyffredin a ddygir yn erbyn pobl arabus gan bobl amddifad o hiwmor. Diffyg gweithgarwch ac argyhoeddiad, meddai eraill. Diffyg dewrder, meddai'r lleill, ac y mae'n debyg mai dyma'r esboniad a glywid amlaf. Nid oedd, meddid, yn ddigon o ymladdwr. Dywedid hynny amdano fel bargyfreithiwr; yr oedd yn rhagorol mewn rhyw fath o achosion, meddid, ond nid cystal yn y rhai yr oedd angen dycnwch ynddynt. Nid oedd amheuaeth am ei ddawn fel croesholwr nac am ei allu i apelio at reithwyr, ond nid oedd ganddo gymaint o ddylanwad ar farnwyr.

Yr oedd ansicrwydd i'w deimlo ynghylch ei safle wleidyddol weithiau. Teimlid nad oedd nac oer na brwd ar rai pethau. Dadleuodd lawer dros hawliau Cymru, a bu unwaith, tua 1906, yn dipyn o wrthryfelwr gwleidyddol ei hun. Ond yn 1911, pan oedd yn Gadeirydd y Blaid Gymreig yn y Senedd a phan drefnwyd iddo ef a John Redmond annerch cyfarfod yng Nghaergybi, gwrthododd gymryd y diweddar E. T. John, yr aelod Seneddol dros Ddwyrain Dinbych, yn gadeirydd. Yr oedd John yn dadlau dros gael ymreolaeth i Gymru ac Iwerddon yr un pryd. Yn ystod rhyfel 1914-18 yr oedd Ellis Griffith yn cefnogi gorfodaeth filwrol yn bur gynnar. Gofynnais iddo ef a'r diweddar Llewelyn Williams, a oedd ar y pryd yn aelod Seneddol dros Gaerfyrddin, drafod y pwnc ar dudalennau'r Goleuad, y naill o blaid a'r llall yn erbyn. Pe buasent wedi cyfarfod ar y llwyfan y mae'n bosibl mai Ellis Griffith fuasai'r trechaf, ond yr oedd Llewelyn Williams yn fwy medrus nag ef ar bapur y tro hwnnw, ac yn llawer nes at farn Cymru yn gyffredinol fel yr oedd ar y pryd. Dylid dywedyd i Ellis Griffith lywio Mesur Datgysylltiad yn fedrus trwy Dŷ'r Cyffredin. Ond rhywfodd yr oedd fel pe wedi colli cyffyrddiad â meddwl gwleidyddol Cymru am rai blynyddoedd. Bu hynny yn golled iddo ef ac i Gymru.

Y mae'n debyg fod y diweddar Ddr. Thomas Charles Williams yn ei adnabod cystal a neb; yn yr ysgrif goffa yn Y Cymro (Dolgellau) cyfeiriodd ef at ei deimladrwydd, ei swildod, a'i duedd i guddio ei wir ragoriaeth. Clywais eraill oedd yn ei adnabod yn well na mi yn dweud rhywbeth tebyg. Gallai dyn feddwl am Ellis Griffith ei fod yn sinic ac nad oedd waeth ganddo am lawer o bethau, ond arwynebol iawn oedd y coegni; nid oedd ond llen i guddio ei deimladrwydd a'i dynerwch. Yr oedd ei gyfeillion yn ei garu. Gwyddent hwy y gellid ymddiried bob amser yn anrhydedd a chywirdeb Ellis Griffith.

Hwyrach iddo gamgymeryd ei lwybr mewn bywyd. Pan oedd ef yn ddyn ieuanc yr oedd drws gwleidyddiaeth yn agor o flaen Cymry tebyg iddo ef o ran oedran a chefndir; denwyd hyd yn oed Owen Edwards i'r cyfeiriad hwnnw am ychydig, ond sylweddolodd ef yn fuan nad oedd ar ei lwybr priod yn y Senedd. "Not here, O Apollo, are haunts meet for thee." O dro i dro aeth llawer o Gymry i'r pulpud, dynion y buasai'n well iddynt fyned i alwedigaethau eraill, yn unig am mai'r pulpud oedd y llwybr cyffredin yn eu cyfnod hwy. Digwyddodd rhywbeth tebyg mewn cyfnod diweddarach ynglyn a gwleidyddiaeth. Hwyrach i Ellis Griffith fyned yn far-gyfreithiwr ac yn aelod Seneddol am mai dyna'r ffordd arferol i ddynion tebyg iddo ef yn y cyfnod hwnnw. Credai rhai a oedd yn ei adnabod yn dda nad dyna'r llwybrau gorau iddo, ac mai ysgolhaig a bardd a llenor oedd wrth reddf. Beth bynnag am hynny, gwn iddo gyfansoddi peth barddoniaeth Gymraeg; edmygai lenyddiaeth fawr, darllenodd lawer, ac yr oedd yn hyddysg mewn llenyddiaeth Gymraeg ddiweddar. Ofer dyfalu bellach. Ni ellir ond cofio am y disgleirdeb a fu.

Yr oedd apêl neilltuol yn ei bersonoliaeth, rhywbeth bachgenaidd a chariadus a mwyn a lechai dan y watwareg finiog a'r balchter arwynebol. A'r tucefn i'r cwbl, i'r disgleirdeb yng Nghaergrawnt a'r Senedd, i'r bywyd cymdeithasol yn Llundain, i'r uchelgais mewn cyfraith a gwleidyddiaeth, yr oedd ymlyniad wrth fywyd Cymru a chariad angerddol at ei wlad ac at Fôn.

Ni ellir honni fod Syr Ellis Griffith yn bwysig yn hanes gwleidyddol Cymru. Ond yn sicr yr oedd yn bersonoliaeth y dylai Cymry'r dyfodol wybod rhywbeth amdano. Yr oedd yn rhan, ac yn rhan pur bwysig, o'r bywyd lliwgar, egniol, gobeithiol a diddorol a oedd yn bod yng Nghymru ym mlynyddoedd olaf y ganrif o'r blaen a dechrau hon.