Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I/Syr Vincent Evans

← Y Parch. Evan Jones

Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I gan Edward Morgan Humphreys

Y Parch. Ddr. John Williams →

SYR VINCENT EVANS

SYR VINCENT EVANS, 1852-1934.

CHWILIWN am rywbeth y dydd o'r blaen yn y rhes hir o'r Cymmrodor a Thrafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion sydd ar yr astell. Yr wyf yn aelod o'r Gymdeithas ers 1919 ac y mae'r cyhoeddiadau hyn oll gennyf o'r flwyddyn honno hyd y dydd hwn. Y mae rhesi hir o'r cyfrolau, rhai cul a rhai trwchus, a chynhwysant, a'u cymryd at ei gilydd, doreth o bethau diddorol a gwerthfawr hefyd. Y mae'n rhaid troi iddynt yn weddol aml am wybodaeth a goleuni ar faterion ynglyn a Chymru, a bob tro y byddaf yn gwneud hynny byddaf hefyd yn meddwl ei bod yn fwy na thebyg na buasent yn bod o gwbl oni buasai am ynni a llafur a phenderfyniad un dyn. Y gŵr hwnnw oedd Evan Vincent Evans—Y Finsent,—ymgorfforiad yn ei ddydd o "Gymro Llundain," a hynny mewn cyfnod pan oedd "Cymro Llundain" yn bwysicach ac yn llanw mwy o le ym mywyd Cymru nag yr ymddengys ei fod heddiw.

Bu adeg o fewn fy nghof i pan fyddai sôn am "Gymry Llundain" yn peri i rai pobl fyned yn gynddeiriog. Y mae'n anodd gwybod paham yn iawn, os nad oedd duedd yn rhai o Gymry'r brifddinas i siarad yn oraclaidd am Gymru ac i'n dysgu ni a oedd, yn ein dallineb, yn parhau i fyw ynddi, sut i wynebu ein problemau. Yn wir, credai rhai ohonynt, a Syr Vincent Evans yn eu plith, fod pellter o Gymru nid yn unig yn ychwanegu at swyn y wlad iddynt hwy ond hefyd yn eu galluogi i weled Cymru yn well ac yn eglurach.

"Pam na ddowch chi i Lundain yma i fyw?" meddai Syr Vincent wrthyf unwaith, a ninnau yn cael te yn ystafell gefn ei swyddfa yn Chancery Lane.

Atebais mai wrth ysgrifennu am Gymru a materion Cymreig yr enillwn i fy mywoliaeth gan mwyaf a'i bod yn rhaid i mi fyw yng Nghymru er mwyn gwneud hynny.

"Lol i gyd!" meddai Syr Vincent, yn ei ddull mwyaf pendant. "Mi fyddech yn gwybod beth sydd yn mynd ymlaen yng Nghymru yn llawer gwell oddiyma nag wrth fyw yn Sir Gaernarfon. Dyma'r lle i chi."

Ni chytunwn, ond gwyddwn nad oedd dadlau yn debyg o dycio dim. Nid oedd Vincent Evans yn ŵr hawdd ei argyhoeddi, ac yr oedd ei ragfarnau yn gryfion hyd yn oed pan fyddai ei resymau yn wan. Yn wir, fel rhagfarnau yn gyffredin, byddent yn cryfhau fel y byddai'r rhesymau yn gwanhau. Ond y mae'n deg dywedyd ei fod ef yn caru Llundain. Yr oedd wedi hen blwyfo yno; 'Roeddwn i yn Llundain cyn y'ch geni chi, 'machgen i," meddai wrthyf un tro a minnau wedi gofyn iddo oni buasai yn well ganddo, gŵr a aned yn ymyl Cadair Idris ac a faged yn Nhrawsfynydd, fyw yn nhawelwch y wlad.

"Tawelwch, wir!" meddai yn ddibetrus. ""Does dim llonydd na thawelwch i'w cael yn y wlad. Y mae yno rhyw geiliog yn canu neu hen fuwch yn brefu trwy'r nos a chewch chi ddim distawrwydd i gysgu. Y mae Chancery Lane yn llawer distawach yn y nos na ffermydd Trawsfynydd." A dyna, fel y gwyddwn, y gair olaf ar y mater.

Pechais braidd y tro hwnnw trwy gymryd yn ganiataol, megis y gwnaethai naw o bob deg y pryd hynny, ei fod yn frodor o Drawsfynydd. Yno y gwelais i ef am y tro cyntaf erioed a siaradai pobl y fro amdano fel un o blant yr ardal.

"Wyddoch chi mo hanes y'ch gwlad y'ch hun yn well na hynna?" meddai yn ffrom. "Nid yn Nhrawsfynydd y ganed fi."

"Ymhle, ynteu?" meddwn innau.

"Ond yn Llanfihangel y Pennant, sir Feirionydd, yn ymyl hen gartref Mary Jones y Beibil," meddai, "mewn lle o'r enw Nancaw."

"Oh," meddwn, "'rydw i'n gweld 'rwan."

Gwelodd yntau hefyd ei fod wedi myned gam ymhellach nag a fwriadodd, a throdd y stori. Nid oedd hyd hynny wedi cydnabod wrthyf mai ef oedd y Nancaw Hen a ysgrifennai nodion Seneddol bob wythnos i'r Brython, ond yr oedd y rhan fwyaf o'i gydnabod, beth bynnag, yn amau.

Yr oeddwn cyn hynny wedi clywed amdano yn gwrthod dywedyd wrth un aelod Seneddol ymchwilgar beth oedd enw'r tŷ lle ganed ef,—rheswm da paham, canys yr oedd yn ei ddefnyddio fel ffug- enw. Daeth yr enw allan heb iddo fwriadu hynny, mi gredaf, uwch ben y bwrdd te y diwrnod hwnnw a sylweddolodd yntau ar y foment iddo ollwng y gath o'r cwd. mae'n dda gennyf feddwl ei bod yn haws ganddo wneud hynny gyda mi na chyda llawer canys yr oeddym yn gryn gyfeillion er yr holl wahaniaeth yn ein hoed,—ac er yr holl wahaniaeth yn ein barn ar faterion gwleidyddol ar un adeg. Daliodd y cyfeillgarwch y praw trymaf y gallesid ei osod arno gydag ef, fel y cawn weled ymhellach ymlaen.

"Coffa da am Drawsfynydd," meddai mewn llythyr ataf ym mis Ebrill, 1919, "yno y'm magwyd ond nid yno y'm ganwyd, ond wrth droed y Gader ym mhlwy Celynin. Yn Nhrawsfynydd er hynny y cefais fy magu." A dyma air arall oddi wrtho, ym mis Tachwedd, 1922, gair pur ddiddorol ynghylch ei syniad am ei waith ei hun: "Ie, Sir Feirionydd pia fi ers oesoedd! Os ydi Fleure yn deyd y gwir (iaith Sir Feirionydd ydi 'deyd') fe ddaethum i yma gyda bagad o fôrladron y Mediterranean ganrifoedd lawer yn ôl. Ond y mae gen i gariad mawr at Lundain Cymreig, ac uno'r Cymry ar wasgar a'u cadw ynghylch y berthynas fu prif nod fy mywyd."

Aeth Syr Vincent Evans i Lundain o Drawsfynydd (symudodd y teulu i'r ardal honno o Lanfihangel y Pennant pan oedd ef yn blentyn) yn ieuanc iawn, fel clerc. Ymhen amser penodwyd ef yn ysgrifennydd y Chancery Lane Safe Deposit Co. Yn Chancery Lane yr oedd y swyddfa, ac yno hefyd, uwchben y swyddfa, y bu Vincent Evans yn byw am flynyddoedd, megis mewn uchelgaer uwch llif didor trafnidiaeth Llundain. Ni wn pa bryd yr aeth yno i fyw ond yno y gwelais i ef ac yno y bu hyd y diwedd. Yn ddyn ieuanc daethai i fod yn ŵr pur amlwg ym myd Cymry Llundain, byd sydd yn ei ffordd ei hun llawn mor bentrefol â bywyd unrhyw bentref yng Nghymru. Dechreuodd ysgrifennu, yn Gymraeg ac yn Saesneg. Bu ganddo ysgrifau ar George Eliot a llenorion eraill yn Y Traethodydd; bu'n ohebydd i'r Faner ac yn ohebydd Llundain, mi gredaf, i fwy nag un papur dyddiol Saesneg. Yr oedd yn ohebydd Llundain i'r Brython hyd o fewn ychydig i'r diwedd.

Treuliodd lawer iawn o'i hwyrnosau am gyfnod maith yn lobi, ystafell ginio ac ystafell smocio Tŷ'r Cyffredin. Cyfnod bore Tom Ellis, Lloyd George, William Jones ac Ellis Griffith oedd hwnnw, cyfnod pan gydnabyddid fod y Blaid Seneddol Gymreig yn cynnwys rhai o ddynion galluocaf y Senedd, ac yr oedd Vincent Evans yn eu hadnabod bob un. Nid wyf yn meddwl iddo fwriadu bod yn aelod Seneddol ei hun. Bu si, mor ddiweddar a 1922, y gwelid ef yn ymgeisydd ond gwadodd yn bendant. "Hwyrach," meddai, "y byddwch mor garedig a dweyd yn eich 'papur clodwiw' (dyna'r fel, onide?) nad oes ac na fu rhithyn o sail i'r sibrwd fy mod i yn ymgeisydd am gynrychioli Sir Fôn (nac unrhyw gynrychiolaeth arall) yn y Senedd." Ysgrifennai am yr aelodau â'u gwaith i'r papurau; gwnai hynny yn feirniadol weithiau, ond yr oedd y cyhoeddusrwydd yn werthfawr ffordd bynnag y byddai'r gwynt, a chlywais y byddai ambell un yn cwyno os na byddai ei enw yn ymddangos yn weddol amlwg yn y naill neu'r llall o golofnau Vincent Evans. Ei arwr mawr ar hyd yr amser oedd Lloyd George.

Clywais Syr Vincent yn beirniadu aelodau Cymreig eraill yn bur ddifloesgni o dro i dro, ond ni byddai byth yn beirniadu'r "dyn bach," chwedl yntau, a gallai droi yn ddiflas ddigon gyda'r sawl a wnai hynny yn ei wydd ef. Medrai fod yn ddiflas, ac os na byddai mewn tymer dda gallai fod yn chwyrn ac yn gyrhaeddgar. Un tro yr oedd nifer o aelodau Seneddol yn trafod awduraeth cyfres o erthyglau dienw ac yn canmol yr ysgrifau. "Cyhuddwyd fi o'u hysgrifennu," meddai un ohonynt, gydag awgrym yn ei ddull y gallai'r cyhuddiad fod yn wir. Edrychodd Vincent arno yn ei ddull mwyaf sarhaus. "Dyn a'ch helpo!" meddai. "'Does neb a ddarllenodd ddim a ysgrifenasoch chwi erioed wedi meddwl hynny am eiliad!" Gallai droi felly ar ei gyfeillion weithiau, ond ni byddai yn beirniadu Lloyd George nac yn goddef i bobl eraill wneud hynny os gallai ef eu hatal. Bu'n deyrngar iddo hyd y diwedd, a'r syndod i mi oedd ei fod wedi parhau yn gyfeillgar â mi pan oeddwn, fel golygydd Y Genedl, yn beirniadu Mr. Lloyd George a'r rhan fwyaf o'i weithredoedd fel pennaeth y Weinyddiaeth Goalisiwn. Yn eisteddfod Abertawe yn 1927 cyflwynodd fi i Mr. Runciman (y diweddar Arglwydd Runciman) a oedd ar y pryd yn aelod dros y dref honno. "Dyna chi," meddai wrthym, "mi fyddwch chi eich dau yn cytuno ynghylch y dyn bach!" a chiliodd oddi wrthym. Ni allaf feddwl am brawf cryfach o gyfeillgarwch Syr Vincent Evans na'r weithred honno.

Ond prin y buasai neb yn cofio amdano fel newyddiadurwr nac fel dylanwad yng ngwleidyddiaeth Cymru erbyn hyn. Yr hyn a hir gofir ydyw ei waith fel ysgrifennydd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac fel golygydd cyhoeddiadau'r gymdeithas honno. Bu hefyd yn ysgrifennydd Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol a bu beirniadu arno lawer tro am ei fod, meddid, yn cadw trysorau o gyfansoddiadau eisteddfodol heb eu cyhoeddi. "Diolch i mi ddylen nhw," meddai wrthyf un tro, "am gadw cymaint o ysbwriel o'r golwg!" Y mae'n debyg fod tuedd i fod yn dra-awdurdodol ynddo erioed; yr oedd golwg felly arno, gyda'r gwallt du, crych, a drodd yn frith at y diwedd, y llygaid craff a'r genau penderfynol. Ac fel yr heneiddiodd aeth y duedd hon yn gryfach, gryfach. Anodd oedd cael dim o'i law ac nid oedd yn fodlon gwneud dim ond yn ôl ei ffordd ei hun. Byddai yn ysgrifennu'r cyfeiriad a'i law ei hun pan byddai yn anfon rhifynnau'r Cymmrodor a'r Trafodion i'r aelodau, a bûm yn ymliw ag ef fwy nag unwaith ynghylch hynny. Ond ysgwyd ei ben yn ystyfnig a wnai ef. "Na," fyddai'r ateb yn ddieithriad, "y mae'n llai o drafferth i mi wneud y peth fy hun." 'Doedd dim rheswm yn y byd dros hynny, wrth gwrs, ond dyna fel yr oedd hi i fod.

O dan ei deyrnasiad ef ni byddai'r Anrhydeddus Gymdeithas byth yn myned allan o Lundain ond i'r ddau gyfarfod a gynhelid yn ystod wythnos yr eisteddfod genedlaethol. Yr wythnos honno oedd wythnos fawr Syr Vincent, ac anodd i lawer ohonom oedd meddwl am yr eisteddfod hebddo ef. Yn fuan ar ôl i mi ddechrau myned i'r eisteddfod bob blwyddyn dywedodd wrthyf ei fod ef wedi bod yn myned yn ddifwlch am hanner canrif, a chofiaf i'r Dr. Mary Davies ddweud yr adeg honno ei bod hithau wedi bod yn myned am gyfnod tebyg. Yr oedd yn aelod o'r Orsedd, ond yn yr Orsedd fel yr oedd cyn i'r drefn newydd ar bethau ddyfod i rym yr oedd ef yn gartrefol. Yr adeg honno byddai gan rai o'r Gorseddigion wisgoedd a ddyfeisiwyd ganddynt hwy eu hunain, a gwisg felly a oedd gan y Finsent—mantell laes o wyrdd tywyll a chap tebyg i gap Doethor Prifysgol, gwisg heb fod mor gobanaidd yr olwg arni a'r gwisgoedd uniongred. A chredaf, er nad wyf yn hollol sicr ynghylch hyn, iddo barhau i wisgo felly o dan yr oruchwyliaeth newydd, am gyfnod os nad i'r diwedd. Buasai gwneud hynny yn hollol nodweddiadol ohono, beth bynnag.

Bu fyw i gyfnod, eisteddfodol ac fel arall, nad oedd ganddo lawer o gydymdeimlad ag ef. Gyda gwên dosturiol braidd y soniai am rai datblygiadau mewn barddoniaeth yn ein cyfnod ni. Ond trwy'r cwbl cadwai mewn cyffyrddiad â bywyd Cymru fel yr oedd ac adlewyrchir aml ochr ar y bywyd hwnnw yn Y Cymmrodor a'r Transactions. Nid oedd mor gaeth i'r bedwaredd ganrif ar bymtheg ag oedd Lloyd George, er enghraifft: yr oedd yn barod i gydnabod fod beirdd wedi codi ar ôl Ceiriog a nofelwyr ar ôl Daniel Owen. Edmygai Syr John Morris-Jones a Dr. Gwynn Jones, gwelodd addewid Mr. Saunders Lewis yn gynnar ar ei yrfa, mynnodd iddo annerch y Cymmrodorion yn ystod wythnos Eisteddfod yr Wyddgrug yn 1923, a chafodd gan Gymry ieuanc eraill roddi eu gwasanaeth i'r Anrhydeddus Gymdeithas. Yn hynny o beth yr oedd yn olygydd craff a da—yn well golygydd, yn fy marn i, ag a sylweddolwyd yn ystod ei fywyd. Rhifynnau'r Cymmrodor a'r Transactions yw ei gofgolofn. Bu yn gyfrifol am lawer o bethau eraill hefyd, megis y gwahanol lyfrau a gyhoeddwyd dan nawdd y Cymmrodorion o dro i dro a'r cyfrolau blynyddol o gyfansoddiadau'r eisteddfod genedlaethol. Ofer a fyddai ceisio rhoddi rhestr yn y fan yma, ond pan gofiwn am lyfrau fel Hanes Llenyddiaeth Gymraeg Gweirydd ap Rhys, Hanes Llenyddiaeth Gymreig Charles Ashton, Iolo Morgannwg a Chywyddau'r Ychwanegiad yr Athro J. G. Williams, The English Element in Welsh yr Athro T. H. Parry-Williams, a llyfrau Dr. Thomas Richards ar Buritaniaeth yng Nghymru, y cwbl wedi eu cyhoeddi dan nawdd naill ai Cymdeithas yr Eisteddfod neu'r Cymmrodorion, y mae cysylltiad agos Syr Vincent Evans a llyfrau Cymraeg a llyfrau ynglyn a Chymru dros gyfnod hir yn amlwg. Prin cafodd y clod a haeddai am y gweithgarwch mawr hwn; credaf y byddai yn teimlo hynny, ond os byddai, cynnil iawn oedd y mynegiant. Yr oedd yn rhy falch i fod yn un o wŷr y mawr gam. Dywedai air cynnil weithiau. Mewn llythyr yn diolch am rywbeth a ddywedais amdano yn 1922 dywedodd: "Nid wyf yn haeddu llawer o'r pethau da a ddywedir (na'r oll o'r pethau drwg a ddywedir gan eraill) ond nid yn ôl ei haeddiant y dymunai hyd yn oed y gorau ohonom gael ei farnu! Felly diolchaf i chwi am bob gair da a phob meddwl tyner a arferwch am yr eiddoch fyth yn ffyddlon, Vincent."

Yn Nhrawsfynydd y gwelais ef gyntaf erioed ond yn Llundain, fel yr. awgrymais, yr oedd yn ei elfen. Gŵyr y sawl a fu'n cael pryd o fwyd gyda Syr Vincent yn un o westai Llundain gyda pha awdurdod a gwybodaeth y byddai yn trefnu'r cinio neu pa bryd bynnag a fyddai. Byddai'r gwasanaethyddion yn ei adnabod ac yn ei gydnabod fel gŵr a wyddai beth oedd be'; byddai yntau yn canmol neu yn beio yn feistraidd, ac yn amlwg yn ei fwynhau ei hun. Yr oedd yr un mor awdurdodol yn Nhŷ'r Cyffredin; gwelodd do ar ôl to o aelodau Seneddol ac nid oedd y rhan fwyaf o'r rhai diweddar ond megis bechgyn—a bechgyn digon dibrofiad weithiau yn ei olwg ef. Gallech feddwl arno ar brydiau mai gŵr chwyrn oedd, ond cefais i ef bob amser yn hynod o garedig a meddylgar, ac nid oes amheuaeth nad un felly oedd yn y bôn. Yr oedd ganddo gyfoeth o atgofion am Gymry enwog ac anenwog ei ddydd ac yr oedd yn gydymaith eithriadol pan fyddai yn yr hwyl. Nid oedd yn ofni traethu ei farn ar bobl a phethau. "Ddeudith William ddim byd am neb," meddai Syr Henry Jones wrthyf un tro, wrth siarad am y diweddar William Jones, a fu'n aelod Seneddol dros Arfon, "ac y mae rhywbeth dymunol iawn yn hynny. Ond"—a daeth golau direidus i'w lygaid rhyfeddol, "mi fuasai'n beth reit annifyr tase pawb yr un fath!" Nid oedd Syr Vincent "yr un fath"; gallai lathennu, ond nid oedd bychander na gwenwyn ynddo.

Unwaith, mewn eisteddfod genedlaethol, flynyddoedd yn ôl, cyn dechrau cyngerdd yr hwyr, eisteddai Syr Vincent gyda mi wrth fwrdd y wasg a siaradai yn rhydd am bobl a phethau. Yr oedd y meicroffon yn beth newydd iawn yn yr eisteddfod honno, a chyn bo hir sylwodd Syr Vincent ar feicroffon ar ymyl y llwyfan, yn union ar ei gyfer. "Be' 'di hwnna?" meddai. Eglurais innau, ac ychwanegais, "Mi fuasai'r sgwrs yma'n bur ddiddorol i lawer pe buasai hwnna yn digwydd bod yn fyw." Edrych yn bur amheus ar y peiriant newydd a wnaeth Syr Vincent, a bu peth gwaith perswadio arno nad oedd berygl o gwbl.

Un o amcanion mawr ei fywyd oedd cael Cymry a oedd wedi eu henwogi eu hunain mewn gwahanol gyfeiriadau yn aelodau o'r Cymmrodorion, ac i gyrraedd yr amcan hwnnw yr oedd yn rhaid troi yn eu plith a myned ar eu hôl. Llwyddodd i fachu llu o Gymry a phobl o dras Gymreig wrth gerbyd y Gymdeithas, pobl a fuasai wedi colli pob cyffyrddiad a Chymru a phethau Cymreig oni buasai am y cysylltiad hwnnw. I ba raddau y bu hynny o fudd i Gymru y mae yn anodd dywedyd, ond yr oedd amcan Syr Vincent Evans yn dda, ac y mae'n amlwg oddi wrth ei eiriau ef ei hun ei fod yn credu ei fod yn gwasanaethu Cymru yn y modd yma.

Eisteddfod Wrecsam yn 1933 oedd yr olaf iddo fod ynddi. Yr oedd yn hen ŵr dros ei bedwar ugain oed erbyn hynny ac wedi myned yn bur fyr ei gam. Bu farw yn 1934 a theimlodd rhai ohonom, er fod yr holl flynyddoedd rhyngom, ein bod wedi colli cyfaill cywir. Pan oeddwn yn Llundain dro yn ôl aethum ar hyd Chancery Lane gan gofio am Syr Vincent a'r ystafell glyd yng nghefn y swyddfa lle bûm yn cael cwpanaid o de a sgwrs lawer gwaith. Yr oedd yr ystafell a'r swyddfa wedi mynd; nid oedd yno ddim ond y sylfeini adfeiliedig yn aros ar ôl y dinistr.