Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I/W. H. Williams
| ← Syr Ellis Jones Griffith, K.C. | Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I gan Edward Morgan Humphreys |
Robert Bryan → |
W. H. WILLIAMS, 1848-1917.
BOB bore dydd Llun am rai blynyddoedd byddwn yn troi i mewn i oruwchystafell yn y Bont Bridd, Caernarfon, i gael sgwrs gyda "W.H." Swyddfa Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru oedd yn yr ystafelloedd hynny yr adeg honno, ac ysgrifennydd ariannol yr Undeb, W. H. Williams, oedd "W.H." fel y byddai pawb ohonom yn ei alw. Cyfeiriai'r papurau newydd Saesneg ato yn awr ac yn y man fel "the quarrymen's Gladstone"; enwogodd ei hun fel arweinydd y chwarelwyr ym Methesda adeg yr ymdrech fawr dros hawl y gweithwyr i drin eu hachosion gyda'r perchenog trwy gyfrwng eu hundeb. Yr oedd yr helynt hwnnw wedi hen fyned trosodd pan ddeuthum i adnabod W.H., ac nid oes gennyf wybodaeth bersonol amdano. Eithr yr oedd ei ôl a'i greithiau ar W.H. o hyd. Nid oedd wedi suro; buasai yn amhosibl dychmygu amdano ef yn gwneud hynny, a medrai chwerthin a chael hwyl wrth adrodd am rai o droeon trwstan cyfnod y streic. Yr oedd ei lond o hiwmor heulog, ac adroddodd lawer stori wrthyf am gymeriadau Bethesda a Chwarel Cae Braich y Cafn yn yr adeg honno, straeon y buasai yn dda iawn gennyf allu eu dwyn ar gof heddiw. Nid oedd dim o'r ffanatic yn W.H.
Ond ni byddai yn rhaid i chwi siarad yn hir ag ef i weled fod dur o dan yr hiwmor a'r athroniaeth oddefgar, hamddenol, a oedd mor nodweddiadol ohono. Yr oeddym yn gyfeillion ers blynyddoedd ac wedi trafod y byd a'r betws o lawer cyfeiriad erioed. Awgrymodd bwnc mwy nag un ysgrif arweiniol i'r Genedl a buom yn trafod y polisi i'w fabwysiadu gan y papur hwnnw lawer gwaith. Yn 1912 bu streic a chload allan yn swyddfa'r Genedl, helynt y buasai yn hawdd iawn bod wedi ei osgoi, yn fy marn i, ac yr oedd barn W.H. ar y peth yn hollol
.jpg)
Yr wyf yn ddyledus i ysgrif gan ei hen gyfaill, y diweddar Mr. Evan Evans, Mynydd Llandegai, am y manylion a ganlyn am yrfa W. H. Williams. Ganed ef yn Arafon, Llwybr Main, Mynydd Llandegai, Awst 8, 1848, ac fel "William Arafon" y soniai llawer o'i gyfoedion amdano. Bu yn ysgol Bodfeirig am ychydig, a dechreuodd weithio yn Chwarel Cae Braich y Cafn pan oedd tua deg oed. "Ag eithrio cael dau ddiwrnod yn yr wythnos yn yr ysgol yn 1879, pan oeddynt yn gweithio pedwar diwrnod yn y chwarel," medd Mr. Evans, "dyna yr holl fanteision addysg a gafodd." Cyn bod yn dair ar ddeg oed yr oedd yn gweithio wrth y dydd, prawf, ychwanega Mr. Evans, ei fod wedi meistroli ei gelfyddyd yn dda er mor ieuanc ydoedd. Yn lled fuan daeth yn aelod lled amlwg yn y gymdeithas feirniadol, graff a chwareus a geid ym mhob chwarel yn Arfon a Meirion y pryd hynny, cymdeithas ddiwydiannol hollol Gymreig ei hiaith a'i chefndir, a rhan, beth bynnag, o'i gwreiddiau yn y tir. Darllenid papur newydd yn y caban yn ystod yr awr ginio, ac ymhlith y papurau a ddarllenid yr oedd y Times. W. H. Williams a fyddai yn ei ddarllen, a chlywodd Mr. Evan Evans un a fyddai yno yn dweud ei fod wedi meddwl am amser hir mai darllen y Faner y byddai, "gan mor rhwydd a naturiol y darllenai ef yn Gymraeg." Yr oedd cyfieithu felly wrth fynd ymlaen yn gryn gamp.
Bu farw ei dad pan yr oedd W.H. rhwng pedair ar ddeg a phymtheg oed, gan adael ei fam gyda deg o blant i'w magu. Wynebodd yntau yr amgylchiadau fel y buasid yn disgwyl iddo wneud, yn garedig ac yn ddewr. Bu streic yn y chwarel yn 1874 a chymerodd beth rhan yn honno, gan wneud argraff ddofn ar ei gydweithwyr. Yn streic 1896 daeth i amlygrwydd mawr, yng ngeiriau Mr. Evans, "fel un o'r arweinwyr doethaf a diogelaf a fu gan weithwyr Gogledd Cymru". Meddai y diweddar John Williams, 'Rynys, yn ei fraslun ohono a gyhoeddwyd adeg y streic: Mae yn gynhenid am wrthod pob swydd gyhoeddus, ac nid oes gennyf gyfrif i'w roddi am ei gyhoeddusrwydd presennol os nad ydyw Rhagluniaeth wrth ei benelin ac wedi sibrwd yn ei glust Os tewi a son a wnei, a'i wthio i'r adwy.' Y mae'n wir na feddyliodd ef erioed am fod yn ddyn cyhoeddus, ond yr oedd y fath gymhwysterau ynddo fel yr oedd yn amhosibl iddo fod yn guddiedig."
"Yn y drafodaeth fawr ar yr hawl i gyfuno," ychwanega Mr. Evans, "y ceir ei weled yn ei ogoniant. Fe brofodd ei hun yn y drafodaeth hon yn arweinydd doeth a diogel a'i fod yn sefyll ar ei ben ei hun ymhlith ei gyd-weithwyr. Credwn y bydd i'r hyn a wnaeth yr adeg hon gael lle amlwg yn hanes Llafur yng Nghymru yn y cyfnod hwn. Y mae ennill hawl i uno yn un o gerrig milltir pwysicaf hanes Llafur. Yn y frwydr hon daeth ei gryfder, ei benderfyniad a'i welediad clir i'r golwg. Yr oedd yn gwbl argyhoeddedig mai dyma'r cam cyntaf i'r gweithwyr ei sicrhau, sef gwneud achos un yn achos pawb, er dod i mewn i'w holl ragorfreintiau fel gweithwyr Wedi cael y weledigaeth, nid oedd allu a'i rhwystrai i'w sylweddoli."
Gŵr byr, cydnerth, oedd W.H., ei wallt a'i farf gwta wedi britho pan oeddwn yn ei adnabod, genau penderfynol, a llygaid byw a oedd yn disgleirio gan ddoethineb a hiwmor. Nid oedd yn drigain oed y pryd hynny, ond rhywfodd rhoddodd yr argraff arnaf fi ac eraill ei fod yn hŷn nag oedd mewn gwirionedd; y mae'n debyg fod rhywbeth yn hen-ffasiwn yn ei ffordd, dull gwladwyr a chwarelwyr Arfon flynyddoedd yn ôl. Yr oedd wedi ei drwytho yn yr hen fywyd a'r hen draddodiadau. Ymhyfrydai mewn straeon am hen gymeriadau ac yr oedd ganddo ddull cwta ac effeithiol iawn o'u hadrodd. Hoffai ddweud ambell stori yn ei erbyn ei hun, fel honno am yr holi ysgol yn Ysgol Sul Mynydd Llandegai, pan nad oedd neb ond W.H. yn ateb, o'i sêt yn y galeri gyda'i ddosbarth. Blinodd John Williams, yr holwr, ar y ddeuawd honno o'r diwedd, a throdd at yr atebwr.
"Rhyw sgwrs rhyngom ni'n dau sydd yma, 'ddyliwn, Wiliam," meddai. "Sut 'rwyt ti, Wiliam Wilias? Tydi hi'n dywydd gwlyb?"
Yr oedd dywediadau a digwyddiadau fel yna wrth ei fodd; y dull o fyw a oedd yn rhoddi cyfle a bod iddynt hwy oedd ei gefndir yntau. Gwyddai am wendidau ac am ochr ddigrif y dull hwnnw yn dda. Ar ei ffordd o'r stesion i'r swyddfa yng Nghaernarfon ar fore dydd Llun byddai yn hawdd ganddo alw heibio llythyrdy Stryt Fangor—sydd wedi peidio a bod ers llawer blwyddyn. Cedwid hwnnw a'r siop oedd ynglyn ag ef gan Richard Griffith, "Richard Griffith y wagan" fel y'i gelwid am ei fod ar ryw adeg ar ei oes wedi bod yn canlyn wagan y stesion. Un o geidwaid yr athrawiaeth fanylaf ym Moriah oedd Richard Griffith, hen frawd diniwed a charedig ddigon a chroes ddigon hefyd ar rai pethau, ac yr oedd W.H. wedi ei adnabod yn iawn ac yn ei dynnu allan bob tro. Byddai D. R. Daniel, a oedd y pryd hynny yn gyd-swyddog yn Undeb y Chwarelwyr, gydag ef y rhan amlaf ac yn ei fwynhau ei hun. Un tro, a Richard Griffith yn trin yn huotlach nag arfer ar yr Hen Gorff a'i swyddogion a'i holl drefniadau, dyna W.H.--nid oedd gan Richard Griffith syniad pwy ydoedd yn dechrau dadlau ar yr ochr arall.
"Fyddwch chi ddim yn falch weithiau," meddai, "eich bod chi'n perthyn i Gyfundeb mor fawr ac mor gyfoethog?"
Edrychodd Richard Griffith, dyn byr, llydan, barfog, yn chwyrn arno. "Ydach chi'n flaenor?" meddai.
"Pam rydach chi'n gofyn?" meddai W.H., cyn sobred a sant.
"'Rydach chi'n siarad 'run fath a nhw'n union," meddai Richard Griffith, gan droi ar ei sawdl. Clywais Daniel a W.H. yn adrodd yr hanes hwnnw lawer gwaith.
"Aros di, ngwas i," meddai W.H. un tro wrth gyfaill oedd mewn safle bwysig. "Paid a meddwl fy mod i'n dy dderbyn di yn awdurdod ar bob peth, chwaith! Os ei di i siarad fel yna mi fydd yn rhaid i mi ddeud yr un fath wrthat ti ag y deudodd Twm Huws wrth Wil Jones erstalwm pan aeth hwnnw yn ormod o lanc."
"Beth oedd hynny?" meddai'r cyfaill, yn gwybod fod ergyd i ddyfod.
"Dyna ddeudodd o," meddai W.H., "Cymar di yn ara deg, 'ngwas i. Rydw i'n dy gofio di a dy wallt trwy dy gap a dy wyneb di yn ddigon budr"." Chwerthin a wnaeth y ddau gyfaill, ond yr oedd y dywediad a'r stori yn nodweddiadol iawn o W.H.
Nid oedd arno ofn neb ac nid oedd ganddo y parch lleiaf i ymhoniad na safle, ar wahan i'r safle a enillwyd trwy allu a grym cymeriad. Nid oedd arlliw o'r ymhonwr ynddo yntau na dim o'r duedd i ddywedyd, "Gweithiwr ydwyf fi ac yr wyf cystal a chwithau." Yr oedd W.H. yn llawer rhy urddasol ac yn rhy falch i osio i'r cyfeiriad hwnnw; yr oedd ei urddas yn syml ac yn naturiol, yn sylfaenedig ar ei barch iddo ef ei hun ac ar ei barch i bawb arall fel dynion. Fel y rhan fwyaf o weithwyr Cymru, yr oedd yn ŵr bonheddig, ac, fel y rhan fwyaf o weithwyr Cymru yn y cyfnod hwnnw, beth bynnag, yn ŵr bonheddig diwylliedig. Ychydig iawn o ysgol, yn ystyr arferol y gair, a gafodd, ond cafodd yr ysgol Sul ar ei gorau, cafodd bulpud a oedd yn denu iddo rai o feddyliau gorau Cymru, a chafodd gymdeithas y chwarel, lle'r oedd meddyliau a thafodau miniog,—cystal manteision, a dweud y lleiaf, ag a geir mewn llawer cwrs addysg heddiw. Y tu cefn i'r cwbl, mi gredaf, yr oedd traddodiad teuluaidd o hunan-barch a disgyblaeth a'r ymdeimlad hwnnw a oedd yn bod y mhob cymdogaeth Gymreig y pryd hynny, ac yn arbennig yn ardaloedd y chwareli, o fod yn rhan o gymdeithas yr oedd iddi safonau cydnabyddedig a chefndir a thraddodiad yr oedd y gymdeithas gyfan yn etifedd iddynt. Yr oedd gŵr a fagwyd yn y gymdeithas honno yn sicr o'i le a'i safle ynddi.
Ni buaswn yn ceisio dywedyd nad oedd cyfyngiadau i ddiddordeb W.H. Yr oedd. Nid wyf yn tybio iddo ymhoffi llawer mewn barddoniaeth ar ôl ei flynyddoedd bore, a byddai yn cau ei feddwl yn dynn rhag rhai pynciau a llyfrau. Byddai yn bur ysgornllyd ynghylch rhai pethau a ddarllenwn i. Ond darllenodd History of Civilisation Buckle deirgwaith, gan ddarllen Guizot ar yr un pwnc, er mwyn cymharu. A medrai gymharu a barnu. Yn ei ddyddiau bore yr oedd Athrawiaeth yr Iawn gan Dr. Lewis Edwards yn llyfr mawr; darllenodd W.H. hwnnw fwy nag unwaith.
"Ddaru chi sylwi," meddai unwaith, gan gymryd yn ganiataol yn gyfeiliornus,—fy mod innau wedi gwneud yr un peth, "fel y mae Lewis Edwards yn dweud, pan ddaw o at rhyw bwnc anodd iawn, y daw o yn ôl at hwnnw eto? Ond, ddaru chi sylwi hefyd, na bydd o byth yn dwad?" Yr oedd y dywediad yn nodweddiadol iawn.
Fel y dywedais, ni welais ef yn nyddiau ei arweiniad adeg y streic fawr. Yr oeddwn yn rhy ieuanc i hynny ac yn byw ar y pryd mewn sir arall. Ond clywais lawer o sôn am ei bwyll, ei ddoethineb a'i gryfder yn y cyfnod tymhestlog hwnnw pan chwalwyd sylfeini bywyd ardal gyfan. Erbyn yr adeg yr oeddwn yn ei adnabod gallai chwerthin am ben rhai o'r pethau a ddigwyddodd, ac yr oedd ei allu i weled yr ochr ddigrif i bobpeth yn nodedig. Eithr yr oedd cyn belled ag y gallai fod oddi wrth wamalrwydd. Medrai chwerthin a pheri i chwithau chwerthin wrth ddweud rhai o'r helyntion, ond yr oedd rhai pethau a rhai pobl na allai faddau iddynt. Nid ffyrnigo y byddai wrth sôn amdanynt eithr troi yn ddirmygus, ac yr oedd dirmyg W.H. yn anos ei ddioddef na ffyrnigrwydd llawer. Unwaith y byddai wedi digio wrth ddyn ar dir egwyddor byddai wedi darfod a'r dyn hwnnw. Byddai wedi myned allan o fyd W.H. ac yn peidio a bod iddo ef. Y mae'n deg dywedyd mai ar bwnc o egwyddor y byddai yn digio ac nid ar bynciau personol, ond unwaith y collai dyn ymddiried W.H. gwaith anodd iawn os nad amhosibl oedd ei ennill i ymddiried ynddo'r eildro. Y peth a'i toddai tuagat un felly oedd i hwnnw syrthio i brofedigaeth.
"I be' 'rydach chi'n helpu Hwn a Hwn?" meddai cyfaill wrtho unwaith. "Y mae o wedi gwneud tro sâl iawn efo chi, y mae o wedi byw yn wastraffus ac wedi bod yn ddyn digon sâl ar hyd ei oes."
"Waeth gen i beth fuo fo," meddai W.H. "Creadur o ddyn mewn trueni ydi o rwan." A dyna'r gair olaf ar y mater.
Yr oedd ganddo farn dda iawn ar ddynion; ar y cyfan credaf mai ef oedd y gŵr doethaf a adnabum erioed. Teimlaf fod hyn yn ddweud pur fawr, ond, wedi ystyried, ni theimlaf awydd i'w newid. Cefais lawer gwers ganddo ar ddynion, eu gwendidau a'u rhagoriaethau, a chlywais ef yn traethu lawer gwaith ynghylch y dynion a gyfarfu yn ystod ei yrfa— ac yr oedd wedi cyfarfod llawer o wŷr enwog. Diddorol oedd ei glywed yn pwyso a chymharu Tom Ellis a Lloyd George, er enghraifft. Yr oeddwn i'r pryd hynny yn llawn brwdfrydedd dros Lloyd George a dywedais na buasai Tom Ellis, pe cawsai fyw, wedi cyrraedd i'r fath enwogrwydd a dylanwad. Eithr ni chytunai W.H., a welodd lawer iawn ar y naill a'r llall.
"Pe gofynnech chi gwestiwn i Tom Ellis a George ar yr un adeg," meddai, "George fyddai yn ei ateb gyntaf ac mi fyddai yn ei ateb yn well na Tom, hwyrach. Ond pe buasech chi'n gofyn yr un cwestiwn i'r ddau drannoeth, yn yr un fan yn union y buasai George y pryd hynny, ond mi fuasai Ellis wedi gweled ymhell i'r cwestiwn ac yn rhoi ateb llawer llawnach a gwell na'r llall." Nid wyf yn cofio clywed neb arall yn dweud yr un peth, ond y mae gennyf barch mawr i farn W. H. Williams.
Ei hoff bregethwr a'i hoff awdur ar faterion Beiblaidd a chrefyddol oedd David Charles Davies, gŵr ysgolheigaidd yn meddu ar feddwl miniog, dadansoddol, pregethwr a ddywedodd nad oedd yn credu iddo achub neb erioed ond ei fod yn gobeithio ei fod wedi adeiladu'r eglwysi. Ar ddiwinyddiaeth, David Charles Davies oedd y gair olaf gan W.H. Yr oedd yn wirioneddol grefyddol; yr oedd y capel a'i drefniadau yn wir bwysig yn ei olwg a bu am flynyddoedd yn flaenor doeth a ffraeth ym Mynydd Llandegai. Ond ni ofnai feirniadu'r trefniadau a'r syniadau. "Y mae pobol yn annog ac yn annog pobol eraill i fynd i'r ysgol Sul," meddai wrthyf un tro, "ond waeth i chi heb os ydi'r diddordeb wedi darfod, tasech chi'n annog am dragwyddoldeb. Fedrwch chi wneud dim heb ddiddordeb. Diddordeb ydi amod cyntaf pob gwaith." Yr oedd ef ei hun yn athro ffyddlon yn yr ysgol Sul.
Yn wleidyddol, y cyfnod pan oedd Rhyddfrydiaeth Cymru yn tynnu tua terfyn ei goruchafiaeth a Phlaid Llafur yn ymddangos ar y gorwel pell oedd ei gyfnod ef. Ar lwyfan Rhyddfrydol, yn siarad o blaid Ellis Davies, y gwelais ac y clywais ef gyntaf erioed, ac yn siarad yn wych iawn, yn ymresymu yn glir ac yn argyhoeddiadol, heb ymfflamychu dim ac yn trin ei ffeithiau fel meistr. Rhyddfrydwr Radicalaidd ac Undebwr y buasid yn ei alw y pryd hynny, mi gredaf. Yn y cyfnod hwnnw byddai Rhyddfrydwyr megis Ellis Davies a Syr Henry Jones a gwŷr Llafur megis Philip Snowden yn dyfod yn eu tro i annerch y chwarelwyr yn eu Gŵyl Lafur flynyddol oddiar yr un llwyfan ac yr oedd chwarelwyr Arfon yn pleidleisio i William Jones a Bryn Roberts ac Ellis Davies ac yn selog dros Lloyd George.
Daeth newid, a newidiodd—neu yn hytrach, symudodd W.H. efo'r amseroedd. Efallai nad oedd yn Sosialydd yn llawn ystyr y gair hyd y diwedd ond i'r graddau yr oedd Radicaliaid yn Sosialwyr yn ei gyfnod ef. Ar ddiwedd cyfarfod Ramsay MacDonald yng Nghaernarfon flynyddoedd yn ôl gofynnodd y diweddar Pentir Williams i mi, "Be' ddeudodd o heno nad oeddan ni yn i ddeud o ugain mlynedd yn ôl, ond ein bod ni yn fwy eithafol?" Ond yr oedd W. H. Williams yn Undebwr i'r carn ac o'r safle honno yr edrychai ar wleidyddiaeth i raddau pur bell. Os oedd Undebiaeth Llafur yn myned trosodd i wersyll y Sosialwyr ai yntau gyda hi, pa amheuon bynnag a allai fod yn ei feddwl wrth fynd. A cheid agweddau annisgwyl ym meddwl y Radical a'r blaenor Methodus a'r gwerinwr hwn. Yr oedd yn glaf ac wedi ei gaethiwo i'r tŷ yn ystod y rhan fwyaf, beth bynnag, o ryfel 1914-18—bu farw yn 1917—a byddwn yn myned i edrych amdano weithiau. Ar un o'r troeon hynny aeth yn sgwrs am y gwrthwynebwyr cydwybodol a rhyfeddais glywed yr hen arweinydd yn eu condemnio yn ddiarbed. Ni fynnai wrando ar air o'u plaid. "Na, na," meddai yn ei ddull mwyaf pendant, "os ydi dyn yn derbyn manteision a nodded gwlad y mae o'n rhwym o'i hamddiffyn hi hefyd. A 'does geno fo ddim hawl i osod 'i farn 'i hun yn erbyn barn mwyafrif pobol ei wlad, chwaith." Credwn, a dywedwn, fod yr athrawiaeth yn un llawn peryglon, ond nid oedd dim yn tycio. Gwnaethai W.H. ei feddwl i fyny ar y pwnc ac ni syflai.
Nid oedd ei syflyd ar unrhyw fater y byddai ef wedi myfyrio a phenderfynu arno yn beth hawdd ar unrhyw adeg yn ei fywyd. "Speak English, Mr. Williams, you can very well," meddai'r diweddar John Menzies wrtho yng Nghyngor Sir Arfon unwaith. Yr oedd John Menzies yn gadeirydd a W.H. wedi dechrau siarad yn Gymraeg. Edrychodd W.H. rhadlon ac hamddenol arno. "Siaradwch Gymraeg, Mr. Menzies, mi fedrwch yn iawn," meddai, ac aeth ymlaen fel y dechreuodd.
Ychydig sydd yn ei gofio erbyn heddiw, hyd yn oed o chwarelwyr. Y mae aelodau'r to y perthynai ef iddo wedi mynd yn brin. Y mae'r traddodiad y perthynai ef iddo, traddodiad yr Undebwr Cymreig a oedd wedi ei wreiddio nid yn unig yn egwyddorion Undebiaeth Llafur ond hefyd yn niwylliant yr ysgol Sul, pregethu mawr Cymru a doethineb cefn gwlad, yn gwanhau. Ond ni ddylai ei wlad ei anghofio na'r hyn a wnaeth dros ei gydweithwyr. Dylai rhywun ysgrifennu'r hanes hwnnw; y cwbl y ceisiais ei wneud yma ydyw rhoddi fy argraffiadau personol fy hun am ŵr galluog, cywir, a doeth iawn ar gof a chadw. At y pethau hyn oll yr oedd yn un o'r dynion mwyaf diddan a diddorol. Ymbiliais arno ysgrifennu ei atgofion lawer gwaith eithr ni fynnai wneud hynny; yr oedd meddwl am ysgrifennu, meddai ef, yn torri ei galon, ac y mae'n ddigon posibl na buasai blas ei siarad byw a bachog ar ei ysgrifennu. Gresyn na buaswn wedi cofnodi rhai o'i bethau ar y pryd, ond dyna fel y mae hi, ac nid oes gennyf bellach ond dibynnu ar fy nghof.