Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I/Y Barnwr John Bryn Roberts
| ← Yr Iarll Lloyd George o Ddwyfor | Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I gan Edward Morgan Humphreys |
Y Parch. Evan Jones → |
JOHN BRYN ROBERTS, 1843-1931
UN noson dduoer yn ystod y rhyfel mawr cyntaf eisteddwn yn stydi Bryn Adda, ger Bangor, tŷ'r Barnwr John Bryn Roberts. Bu ef a minnau yn trafod llawer agwedd ar y rhyfel ac ar gwestiynau eraill y dydd am oriau, a rhywbryd yn ystod y sgwrs, a hithau yn tynnu at un o'r gloch y bore, digwyddais ofyn i'r hen ŵr beth oedd ei farn am ddatganiad a wnaed, ychydig ddyddiau cyn hynny, gan weinidog adnabyddus iawn. Edrychodd arnaf, cododd y mwstás trwm fel gwrychyn, a dyna'r ateb yn dyfod: "Tydi barn merch, pregethwr, neu athro coleg ddim yn werth ei chael ar unrhyw bwnc!" Hyd y medrwn weled, llefarai oddi ar argyhoeddiad llwyr, ac yr oedd gan Bryn Roberts argyhoeddiadau clir a phendant iawn, heb sôn am ragfarnau cryfion. Hen lanc, blaenor Methodus, heliwr cadarn a chyfreithiwr craff a dysgedig oedd, a bu'n cynrychioli hen etholaeth Eifion (pen deheuol Sir Gaernarfon) yn y Senedd am fwy nag ugain mlynedd.
Y tro cyntaf i mi ei glywed yn siarad ar wleidyddiaeth oedd pan oeddwn yn fachgen yn Nyffryn Ardudwy. Bryn Roberts a'r "Hen Idris" oedd y ddau brif siaradwr yn y cyfarfod hwnnw, yr hen areithiwr o Abergynolwyn yn llawn tân a brwdfrydedd a dawn, yn berwi'r gynulleidfa, a Bryn Roberts yn traethu, yn annioddefol o sychlyd fel y tybiwn i'r pryd hynny, ar fasnach rydd. Ond ymhen mwy nag ugain mlynedd ar ôl hynny yr oedd ffermwyr yn y Dyffryn yn cofio ymresymiad yr araith honno ac yn gweithredu yn ôl y goleuni a gawsant ynddi. Siaradwr felly oedd Bryn Roberts—afrwydd, clogyrnog, ond yn ymresymu mor glir ac anatebadwy nes argyhoeddi pobl oedd yn barnu yn wahanol iawn cyn myned i wrando arno. Bûm yn gwrando arno wedyn, tua.jpg)
1905, yn Llanrug, yn trafod y gwrthryfel Cymreig yn erbyn Deddf Addysg 1902; yr oedd y rhan fwyaf o'i wrandawyr yn frwd o blaid y gwrthsafiad ac wedi eu tanio gan areithiau Mr. Lloyd George, ond yr oedd yn anodd credu llawer yn y peth ar ôl gwrando ar araith Bryn Roberts y noson honno. Ymhen blynyddoedd lawer wedyn dywedodd wrthyf mai gamble oedd y gwrthryfel,' ac nad oedd gan neb hawl i gamblio mewn gwleidyddiaeth. " Rhoddodd y gwrthryfel esiampl o herio deddf gwlad," meddai. "Dilynwyd yr esiampl gan Ulster ymhen ychydig flynyddoedd a chan ferched y bleidlais, a rhwyddhaodd hynny y ffordd i ryfel 1914."
Y tro diwethaf i mi ei weled oedd pan oedd yn hen, hen ŵr, yn angladd Syr John Morris-Jones, ym mynwent Llanfair Pwll Gwyngyll, ar lan Menai. Cerddem trwy'r fynwent gyda'n gilydd a galwodd fy sylw at yr argraff oedd ar garreg las ar fin y llwybr. "Does dim curo ar garreg las," meddai. "Edrychwch ar honna; y mae hi yma ers yn agos i gan mlynedd ac y mae'r llythrennau arni cyn gliried ag erioed." Edrychais arno yntau hefyd, gan feddwl nad oedd y garreg yn ddim ond rhyw bymtheng mlynedd yn hŷn nag ef—ac yr oedd yr argraff arno yntau cyn gliried ag erioed. Y diwrnod hwnnw gwahoddodd fi i ddyfod adref gydag ef yn ei gar, ond yr oedd yn dda gennyf allu dywedyd fy mod yn mynd adref gyda chyfaill arall. Yr oedd Bryn Roberts tua phedwar ugain oed pan ddysgodd yrru motor, a chan ei fod wedi arfer marchogaeth ar hyd ei oes, yr oedd ynddo duedd i drin y car fel pe buasai'n geffyl. Weithiau, mewn cyfwng, byddai yn tynnu yn yr olwyn ac yn gweiddi "We!"
Rhoddodd dros chwarter canrif o'i oes i wleidyddiaeth; bu yn fargyfreithiwr prysur, a diweddodd ei ddiwrnod gwaith fel barnwr yn y Llys Sirol, yn y De i ddechrau, ac yna yn y Gogledd. Bu ar y fainc am tuag ugain mlynedd. Gwn rywbeth am waith caled, a digon anniddorol y rhan amlaf, barnwyr y llysoedd sirol, a gofynnais iddo unwaith paham y dewisodd adael gwleidyddiaeth a'i waith fel bargyfreithiwr. Ei ateb oedd ei fod yn teimlo oddi wrth faich y cyfrifoldeb o roddi cyngor cyfreithiol. "Buaswn yn meddwl," meddwn innau, "y buasai eich cyfrifoldeb fel barnwr yn llawn cymaint, a dweud y lleiaf." "Dim o gwbl," meddai yntau. "Mi wn i, fel barnwr, os byddaf yn cyfeiliorni, fod yna lys uwch i'm rhoi yn fy lle." Aeth ymlaen i ddywedyd mai tair graddfa barnwr oedd yn y pum mlynedd cyntaf y mae'n sicr ei fod yn iawn; yn yr ail bum mlynedd y mae'n sicr ei fod yn methu; yn y trydydd pump nid yw yn waeth ganddo pr'un. "Penderfynais i," meddai Bryn Roberts, "ddechrau yn y trydydd cyfnod." Y gwir oedd ei fod yn gyfreithiwr dysgedig a chraff iawn; yr oedd yn ddewr ac yn glir ei feddwl. "Mr. Bryn Roberts," meddai barnwr diamynedd wrtho un tro, "'fedra i ddim gweled eich pwynt chwi." Gosododd Bryn ei wydrau yn sythach ar ei drwyn ac edrychodd ar y barnwr dros ei fwstás. "If your lordship will have a little patience," meddai, "your lordship will see." Ac mi welodd. Un tro, ym Miwmaris, gwrthwynebai Barnwr Darling i dyst roddi ei dystiolaeth yn Gymraeg ar y tir ei fod yn medru Saesneg. "Y mae'n ddiamau," meddai Bryn Roberts wrtho, "eich bod chwithau yn medru Ffrangeg ond a hoffech chwi roddi eich tystiolaeth mewn achos pwysig yn yr iaith honno?" Dyna'r tro diwethaf i Darling ddyfod i Gymru.
Pan aeth yn farnwr i'r De, fel olynydd i'r diweddar Gwilym Williams, yn 1906, cafodd amser ystormus. Bu yn hynod o amhoblogaidd yno am gyfnod ac apeliwyd yn erbyn ei ddyfarniadau dro ar ôl tro. Credaf fod y llysoedd uwch wedi cadarnhau ei farn bob tro. Yng ngrym ei uniondeb diwyro a'i ddewrder a chryn ddogn o ystyfnigrwydd cynhenid daeth trwy'r helynt i gyd, a chlywais fargyfreithwyr profiadol ar gylchdaith y De yn dywedyd nad oedd neb yn fwy derbyniol na Bryn Roberts erbyn i'r adeg ddyfod iddo symud i'r Gogledd. Enillodd ymddiried a pharch pawb.
Deuai'r un nodweddion i'r golwg yn ei wleidyddiaeth hefyd. Am ran fawr o'i yrfa fel gwleidydd safodd dros achosion amhoblogaidd. Gwrthwynebodd ryfel Deheudir Affrica hyd y carn, a galwyd ef i gyfrif am hynny gan ei etholwyr. Aeth yntau i'w cyfarfod i Bwllheli, gwrandawodd ar bopeth a oedd ganddynt i'w ddywedyd, ac yna dywedodd ei fod eisoes wedi gwneud ei syniadau ar y rhyfel yn ddigon clir, nad oedd yn bwriadu newid na lliniaru dim arnynt, ac y caent hwy wneud fel y mynnent. Y diwedd fu mabwysiadu pleidlais o ymddiried llwyr ynddo. Yr oedd ganddo ddirmyg at bopeth a ystyriai ef yn sentimentaliaeth neu yn ffug mewn gwleidyddiaeth neu grefydd, a dyna, y mae'n debyg, oedd wrth wraidd ei ddiffyg cydymdeimlad â rhai agweddau ar genedlaetholdeb yng Nghymru. Ni chredai o gwbl yn niffuantrwydd rhai pobl a siaradai am hawliau Cymru, a chafodd y gair o fod yn wrth-Gymreig oherwydd hynny. Clywais ef yn chwyrnu ac yn dweud Flapdoodle!' yn ei ddull mwyaf dirmygus wrth sôn am ambell araith, ond gwelais ef hefyd wedi cynhyrfu drwyddo ynghylch apwyntiad neilltuol pan ofnai y rhoddid Sais mewn swydd y credai ef y dylid cael Cymro i'w llanw. Credaf ei fod yn well cenedlaetholwr nag aml un a fu'n siarad yn groch am hawliau Cymru—heb wneud fawr iawn, os dim, erddynt. Gellir dywedyd hyn, beth bynnag; nid edrychodd erioed ar Gymru fel ysgol i ddringo ar hyd-ddi.
Teimlwn bob amser mai anodd oedd ei leoli yn wleidyddol. Rhyddfrydwr oedd, ond yr oedd elfen gref o geidwadaeth ynddo (mynnai mai ffurf eithafol ar Protection oedd undebau llafur er enghraifft), ac yn niwedd ei ddyddiau bu ar lwyfan Plaid Llafur. Yr adeg honno yr oedd wedi digio i waelod ei enaid wrth Lloyd George a'r Rhyddfrydwyr Cöalisiwn. Cofiaf i ni lwyddo i'w ddenu i gynhadledd a fu gan Gymdeithas y Rhyddfrydwyr Rhydd yn Aberystwyth pan oedd Mr. Lloyd George yn Brif Weinidog a'r llywodraeth göalisiwn mewn awdurdod, i bob golwg, am amser amhenodol. Ystyrid cael Bryn Roberts yno yn gryn beth; yr oedd ei enw yn adnabyddus ac yn barchus trwy Gymru, ac yr oeddym ninnau yn y lleiafrif amhoblogaidd y pryd hynny ac yr oedd yn dda iawn gennym gael gŵr o'i fath ef i ymuno â ni.
Daeth dydd y cyfarfod. Yr oedd yno aelodau Seneddol o Loegr, ac yn y gynhadledd bu siarad plaen ynghylch beiau'r Llywodraeth, ac yna galwyd ar Bryn Roberts a chafodd dderbyniad croesawus iawn. "Credaf," meddai, ar ôl rhagymadroddi am ychydig, "fod Lloyd George wedi bradychu'r blaid Ryddfrydol," a daeth storm o gymeradwyaeth. Wedi i hynny ddistewi, aeth Bryn Roberts ymlaen yn yr un llais yn union: "Ac nid yw Asquith fawr iawn gwell, yn fy marn i." Disgynnodd distawrwydd llethol ar y cynulliad, ond aeth Bryn ymlaen heb gymryd sylw o gwbl. Fel Burke, credai mewn plaid. Clywais ef yn cyfeirio at eiriau Burke ar y pwnc hwn:
That connexion and faction are equivalent terms is an opinion which has been carefully inculcated at all times by unconstitutional statesmen. The reason is evident. Whilst men are linked together, they easily and speedily communicate the alarm of any evil design. They are enabled to fathom it with common counsel and to oppose it with united strength . . . When bad men combine, the good must associate; else they will fall, one by one, an unpitied sacrifice in a contemptible struggle.
Pechod gwleidyddol yn ei farn ef oedd rhwygo plaid. Credai fod Lloyd George wedi gwneud hynny yn etholiad 1918 i'w amcanion ei hun, a chredai yr un mor gryf fod Asquith a'i gyd Liberal-Imperialists wedi llithio'r Blaid Ryddfrydol oddi ar lwybr heddwch a chynildeb ac wedi paratoi'r ffordd i ryfel 1914-18. Ac yr oedd gwladweinydd a arweiniodd ei wlad i ryfel wedi pechu'r pechod anfaddeuol ym marn Bryn Roberts. Pan oedd y papurau Saesneg i gyd yn canmol Edward Grey (Arglwydd Grey) gofynnais i Bryn Roberts beth oedd ei farn ef amdano. "A stupid fellow," meddai. "I don't say he didn't do his best to ensure peace when he saw where his policy led him, but he should have seen the inevitable result of that policy from the first." Nid oedd cofiant Arglwydd Rosebery wedi ei gyhoeddi pan ddywedodd Bryn Roberts hyn, ond yn y llyfr hwnnw ceir fod Rosebery wedi dywedyd rhywbeth tebyg pan glywodd am y dealltwriaeth gyda Ffrainc, a seliwyd pan oedd Lansdowne yn Weinidog Tramor ac a fu yn sylfaen i'r polisi tramor Prydeinig o hynny ymlaen.
Yn nechrau 1917 methodd ymatal rhag traethu ei farn am y rhyfel. Yr oedd yn Farnwr ac ni theimlai y dylai roddi ei enw wrth yr ysgrif; cyhoeddais hi yn Y Goleuad am Ebrill 6, 1917, uwch ben yr enw Pax Nobiscum. Y pennawd oedd "Ai Byth?" ac ar y dechrau dyfynnodd yr adnod: "Ai byth y difa y cleddyf? Oni wyddost ti y bydd chwerwder yn y diwedd?"—cwestiwn Abner. Dadleuodd yn feistraidd, gyda llu o ffeithiau ac ystadegau, o blaid gwneud heddwch yn fuan. Disgrifiodd y tlodi a'r caledi a oedd yn rhwym o ddilyn y rhyfel, ac ar y diwedd trodd oddi wrth y canlyniadau economaidd at effeithiau eraill. Dyma frawddegau olaf yr ysgrif: "Y mae cwynfan galarwyr eisioes yn aml yn y wlad; ond os goddefwn i'r blaid ryfelgar gael ei ffordd, bydd y llais a glywyd yn Rama yn dyrchafu o bob stryd a phentref, a bron o bob cartref yn y wlad oblegid bydd nifer y lladdedigion wedi dyblu a threblu cyn i'n byddin gyrraedd i derfyn yr Almaen. Da fyddai gennym oll weled yr Almaen yn cael ei churo i'r llawr, fel yr haedda, ond nid ar draul y fath aberth, os gellir cael y status quo ante hebddi. Canys pa fodd y gallwn edrych ar y drygfyd a'r tlodi a gaiff ein pobl? A pha fodd y gallwn edrych ar ddifetha ieuenctid ein cenedl? Ai byth y difa y cleddyf?"
Nid oedd dim arwrol yn ei syniad ef ei hun am ei gyflawniadau gwleidyddol. Yr oedd yn farchogwr mentrus ac yn heliwr llwynogod, a dywedodd wrthyf un tro: "Fydda i byth yn neidio dros y gwrych wrth hela nac mewn gwleidyddiaeth os bydd adwy i'w chael." Dro arall, dywedodd: "'Rydw i'n barod i sefyll dros fy egwyddorion hyd ryw bwynt, ond 'tydw ddim yn barod i gerdded ar haearn poeth na dim byd felly drostyn' nhw, chwaith. Wnaed mohonof fi i fod yn ferthyr. Ond 'doedd neb a oedd yn ei adnabod yn credu hynny; buasai rhai yn barod i ddywedyd y buasai ei ystyfnigrwydd cynhenid yn ddigon i'w arwain i dân y merthyr pe bai raid. Clywais un a oedd yn ei adnabod yn dda ac yn perthyn iddo yn taeru na chytunai â neb. "Ac os tybia yng nghwrs y ddadl," ebe hwnnw, "ei fod yn debyg o gytuno â chwi, newidia ei ddadl er mwyn osgoi'r trychineb hwnnw." Tipyn o ormodiaith oedd hynny, y mae'n wir, eithr yr oedd elfen o wir yn y peth hefyd. Clywais amdano, pan oedd yn ddyn cymharol ieuanc, wedi myned gyda'i chwaer i gynhadledd ynglŷn â'r Ysgol Sul, a gynhelid yn y Rhyl. Thomas Gee oedd yn annerch, ac ar ddiwedd y cyfarfod aeth i'r llawr i ofyn am addewid gan bob un yr âi i'r Ysgol Sul o hynny ymlaen. Daeth at Bryn Roberts, a oedd yn hollol ddieithr iddo, a gwrthododd yntau yn bendant roddi addewid o gwbl. Aeth Thomas Gee, gŵr pur awdurdodol, i bwyso arno, ac aeth Bryn Roberts yn fwy pendant fyth yn ei wrthodiad. O'r diwedd methodd ei chwaer â dal. "Oh, Mr. Gee," meddai, "y mae o'n athro Ysgol Sul ac yn arolygwr ers blynyddoedd." Yr oedd hynny yn wir, ond ni fynnai Bryn Roberts gymryd ei wastrodi gan neb. Galwai rhai ef yn granc, ond os oedd yn granc, yna crancod ydyw halen y ddaear. "Mi fydda i yn leicio crancod, welwch chi," meddai'r Parch. Evan Jones, Caernarfon, wrthyf un tro, ac y mae llawer i'w ddywedyd dros hynny.
Ar yr un pryd, camgymeriad dybryd fuasai meddwl mai dyn gorddifrifol oedd Bryn Roberts. Yr oedd ganddo hiwmor a chraffter i adnabod pobl ac i gael tipyn o hwyl am eu pennau ac am ei ben ei hun. "Dyna chi," meddai un tro, oddi ar y fainc, wrth ŵr mewn oed a oedd wedi cael iawn pur sylweddol. "Ewch adref a gadewch i'ch teulu wybod y gallwch chi adael yr arian yna i'r neb a fynnoch. Mi fyddant yn ffeind ryfeddol wrthych chi tra byddwch chi byw." Un tro cyflwynais gyfaill iddo nad oedd wedi ei gyfarfod erioed yn ei gymeriad preifat. "Y tro diwethaf y gwelais i chwi," meddai'r cyfaill wrtho, "bygythiasoch fy anfon i garchar." "Ac y mae'n siŵr eich bod chwi. wedi haeddu mynd yno os gwnes i hynny," meddai'r hen farnwr, a goleuni direidus yn ei lygaid.
Bu ef a'i gâr, y diweddar Arthur Bodvel Roberts, yn croesi cleddyfau unwaith. "It's very cold because there's snow on the mountains," ebe Bodvel Roberts. "No, no," meddai Bryn Roberts, "There's snow on the mountains because it's very cold." Gofynnais iddo a oedd hyn yn wir. "Ydyw," meddai. "'Ddylai dyn ddim cymysgu achos ac effaith."
Dywedodd wrthyf unwaith mai yng Nghlynnog Fawr, yn Arfon, y gwnaeth ei araith gyntaf ar wleidyddiaeth. "Mi es yno," meddai, "i siarad ar hanes Rhyddfrydiaeth, ac wedi bod wrthi am tua dwy awr mi welais nad oeddwn i ddim wedi dwad yn nes adref nag oes y Frenhines Anne, ac mi roddais y gorau iddi yn y fan honno." Fel y dywedais, siaradwr clogyrnog oedd, a chryn lawer o ryw fath o atal arno. Dibynnai ar ei ymresymiad am ei effaith, ond ambell dro, pan gynhyrfid ef, ceid ysbeidiau o wir huawdledd ganddo, ysbeidiau a oedd yn effeithiol iawn gan eich bod yn gwybod mai gwir deimlad ac argyhoeddiad oedd yn eu hachosi.
Bu farw yn 1931, yn wyth a phedwar ugain oed. Yr oedd ei atgofion yn myned ymhell iawn yn ôl, i gyfnod ym mywyd Cymru a ddaeth i ben cyn cof i neb sydd yn fyw heddiw. Weithiau gellid ei berswadio i siarad am y pethau a gofiai, ond yn anffodus methwyd ei berswadio i ysgrifennu ei atgofion. Clywais ef yn dywedyd fel y byddai morwyn Bryn Adda—yr hen dŷ, sydd wedi diflannu ers llawer dydd—pan oedd ef yn fachgen, yn cerdded y tair milltir i Fangor bob wythnos, a llond basged ddillad o ymenyn ar ei phen. Cerddai yn ôl yr un modd, gyda'r fasged yn llawn o nwyddau siop. Wedi'r holl flynyddoedd, cofiai'r hen ŵr enw'r eneth—Rebecca. Dywedai fel y byddai ei dad yn derbyn yr Herald Cymraeg bob wythnos ac yn rhoddi ei fenthyg i'r cymdogion ar yr amod ei fod yn ei gael yn ôl, gan y byddai'r wraig yn ei ddefnyddio ar y silffoedd. Damwain, meddai, oedd iddo fynd yn gyfreithiwr o gwbl. Pan aeth y tad o Fryn Adda i ffarmio Trefarthen, ym Môn, penderfynodd Bryn Roberts aros gartref i amaethu, ac aeth brawd iddo dros y dŵr i Gaernarfon i ddysgu bod yn gyfreithiwr. Un noṣon daeth y brawd adref gan gwyno yn ddifrifol ar ei fyd. "Aros di yma i ffarmio, ynteu," meddai Bryn Roberts, "ac mi af innau i Gaernarfon i ddysgu bod yn dwrnai." Ac felly y bu. Ymhen rhai blynyddoedd wedyn yr aeth yn fargyfreithiwr. Hoffai sôn am yr hen fywyd, ac yr oedd cryn lawer o'r amaethwr a llawer iawn o'r gwladwr ynddo i'r diwedd.
Dywedais ei fod yn ymresymwr cadarn, ac yr oedd felly ar yr aelwyd yn ogystal ag ar y llwyfan. Gwyddai'r llu pregethwyr a fu yn lletya gydag ef ym Mryn Adda dros y Sul—yr oedd ef yn flaenor yng nghapel y Graig gerllaw—hynny yn dda, a 'does neb a ŵyr faint fu ei ddylanwad ar feddwl Cymru trwy'r cyfrwng hwnnw yn unig. Dywedodd Arglwydd Lloyd George wrthyf, y tro diwethaf y gwelais ef, fod gan Bryn Roberts ddylanwad mawr yn ei sir ond nad oedd ganddo ddim yn y Senedd. Beth bynnag am y Senedd, nid oedd unrhyw amheuaeth am ei bwysau yn ei wlad ei hun. Yr oedd ei wybodaeth mor eang ac mor drylwyr, ei feddwl mor graff ac mor glir a'i argyhoeddiadau mor bendant fel na allai lai na bod yn ddylanwad mawr yn ei gylch, ac yr oedd y cylch hwnnw yn un pur eang. Ymgollai yn gyfan gwbl yn ei ymresymiad ar adegau. Unwaith daeth i edrych amdanaf, a dechreuodd ar ei bwnc ar unwaith. Cawsom de gyda'n gilydd, ond ymlaen yr oedd yr ymresymiad yn mynd, a neb arall yn dweud fawr, os dim. Euthum i'w ddanfon i'r stesion, tua milltir o ffordd, ac ni chefais ddim ond datblygu'r ddadl ar hyd y filltir honno. Buom yn disgwyl peth am y trên, ond yr oedd y lli ffeithiau, rhesymau, enghreifftiau a dadleuon yn parhau i ddygyfor o'm cwmpas o hyd, ac yr oedd un frawddeg ar ei hanner pan oedd ei drên yn gadael y stesion. Gwyddwn, pe buaswn wedi ei weled drannoeth, y buasai wedi myned ymlaen gyda'r ymresymiad yn union yn y fan lle gadawodd ef y diwrnod cynt. "He is unanswerable even when he is unconvincing," meddai un gŵr amdano.
Ac felly yr aeth trwy fywyd—yn gywir, yn anhyblyg, yn garedig, yn glir ei welediad a'i farn ac yn ddewr ei ysbryd. Yr oedd y corff cnodiog, y llygaid bychan, craff, y talcen mawr, y mwstás trwm fel gwrychyn, yr het galed sgwâr, hen-ffasiwn, yr ymbarelo a'r bagl gwyn a garid bob amser gyda'i ddwy law ar ei feingefn, yn ddarlun pur dda o'r dyn. Ni bu arno ofn neb erioed, ni fedrodd neb erioed ei ddychryn na'i ddenu i adael y llwybr a gyfrifai ef yn llwybr iawn. Ni thybiaf i neb erioed lwyddo i daflu llwch i'w lygaid. Yr oedd ganddo ei derfynau, wrth gwrs, a'r rhai hynny yn rhai pur gyfyng mewn ambell gyfeiriad. Yr oedd pethau nad oedd yn eu deall ac nad oedd ganddo, o ganlyniad, ddim cydymdeimlad â hwy. Meddwl y cyfreithiwr, neu, yn hytrach, meddwl y barnwr, a oedd ganddo, ac yr oedd iddo gyfyngiadau'r math hwnnw o feddwl. Er hynny, a'i gymryd trwodd a thro, yr oedd yn un o'r dynion gorau a fu ym mywyd cyhoeddus Cymru ac yn un o'r rhai mwyaf galluog hefyd. "That very learned judge," ebe un o farnwyr Llys Apêl wrth gyfeirio at un o'i ddyfarniadau. "Gwyddoch pa le y mae'n sefyll," meddai Lloyd George, wrth ffarwelio ag ef yn Llys Chwarter sir Gaernarfon, "ac ni bu erioed yn fyr o adael i chwithau wybod pa le, yn ei farn ef, y byddwch chwithau yn sefyll." Efallai fod tipyn o frath yn y dywediad, ond mae gwir ynddo hefyd. Safai Bryn Roberts dros rywbeth a gwyddai pawb ar ba ochr y byddai.
Yn ei flynyddoedd olaf y mae yn fwy naturiol dywedyd hynny na sôn am ei henaint—cafodd dipyn o afiechyd a bu yn rhaid iddo fynd dan driniaeth pan oedd yn ymyl os nad oedd wedi cyrraedd ei bedwar ugain oed. Yr oedd y ffordd yr wynebodd ar hynny yn hollol nodweddiadol. Dywedodd y meddyg cyntaf yr ymgynghorodd ag ef fod cancer yn ei wddf ond na fentrai roddi triniaeth lawfeddygol iddo yn ei oed ef. "Nid oeddwn am dderbyn hynny," meddai Bryn Roberts, yn union fel pe buasai yn gwrthod derbyn barn ar fater cyfreithiol. Aeth at feddyg arall a chafodd yr un ddedfryd, ond yr oedd hwnnw yn barod i roddi'r driniaeth os oedd yr hen Farnwr yn barod i wynebu'r perygl. Trefnwyd iddo gael y driniaeth yn Llundain. Trefnodd yntau yr amser fel y gallai fyned i arwerthiant ceffylau yn Llundain ddiwrnod neu ddau cyn myned i'r ysbyty. Yn yr arwerthiant prynodd geffyl hela. Daeth trwy'r driniaeth yn dda iawn a bu fyw i farchogaeth y ceffyl a brynodd. Ymhen dwy flynedd neu dair ar ôl hyn cyfarfûm ef ar yr heol yng Nghaernarfon a gofynnais iddo sut yr oedd yn teimlo. Nid anghofiaf ei ateb. "'Rydw i'n dda iawn, diolch," meddai. "Wrth gwrs, y mae'r cancer yna yn y gwddf ac mi fyddaf yn cael cyffyrddiad o angina yn awr ac yn y man, ond ar wahân i hynny 'rydw i'n dda iawn." Ar wahân i hynny!
Gorffwys ei lwch ym mynwent Llanfair is y Gaer, yn un o'r llecynnau prydferthaf ar lan Afon Menai. Gellir darllen cryn lawer o hanes cymharol ddiweddar Cymru yn y mynwentydd ar hyd y glannau hynny. Dros y dŵr, ar gyfer Llanfair is y Gaer, ym mynwent Llanidan, ar godiad tir Môn, y gorwedd Ellis Jones Griffith, gwleidydd, cyfreithiwr, bardd, a gŵr yr oedd ei arabedd fel min cledd. Yn nes at y Borth, ar y llechwedd glas ym mynwent Llanfair Pwll Gwyngyll, y mae'r maen sydd yn nodi bedd John Morris-Jones, sein a philer yr iaith yn ei ddydd. Yn ynys Llandysilio, yn lli Menai, y mae Thomas Charles Williams a bedd Henry Rees. Ac yn nes i'r môr, ar gyfer Traeth Lafan, yng ngolwg holl gadernid Eryri, dan gysgod y coed ac yn nhawelwch y meysydd, y mae'r ddau areithiwr mawr, yn fud—John Elias a John Williams, Brynsiencyn, ochr yn ochr ym mynwent Llanfaes. Y mae'r hen farnwr mewn eithaf cwmni.