Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I/Y Parch. Evan Jones

← Y Barnwr John Bryn Roberts

Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I gan Edward Morgan Humphreys

Syr Vincent Evans →

EVAN JONES, 1836-1915

FEDRWCH chi neud dim byd o ddyn duwiol! Wnaiff o na thwsu na thagu!" Yr oedd argyhoeddiad yn y llais a'r ystum, fflach o ddicter ac o ddireidi yn y llygaid llwydlas disglair, a brath yn y llais prydferth, gydag acen Maldwyn yn glir yn y geiriau. Evan Jones, Caernarfon, oedd yn siarad, gweinidog enwog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd, pregethwr mawr, gwleidydd pendant a diflino, ac un o wŷr cyhoeddus amlycaf Cymru yn ei ddydd. Yr oedd y fraich dde yn ysgwyd yn ôl a blaen, fel pe buasai yn paratoi i daro. Yr oedd Evan Jones wedi ei drechu mewn pwyllgor gan rywun a oedd, yn ei farn ef, yn un o'r bobl "dduwiol fach, ddiddrwg-ddidda" yr oedd ganddo'r dirmyg llwyraf tuag-atynt.

Aeth yn agos i bymtheng mlynedd ar hugain heibio er pan fu farw Evan Jones, yn 1915, yn ddeunaw a thrigain oed, ac erbyn heddiw ychydig yw nifer y rhai sydd yn ei gofio. Ni wnaed cofiant iddo, er ei fod yn un o wŷr mwyaf diddorol ei gyfnod. Y gŵr a fuasai wedi medru gwneud cofiant da iddo oedd Puleston Jones; yr oedd ef yn ei adnabod yn drwyadl ac yn medru mwynhau'r gwahanol agweddau ar ei gymeriad cymhleth. Collwyd y cyfle hwnnw, ac efallai fod y cymhlethdod wedi cadw eraill draw, canys nid oedd Evan Jones yn ŵr hawdd ei adnabod na'i ddeall. Erbyn hyn, prin y mae hyd yn oed yn enw i'r rhan fwyaf o bobl.

Fel un o bennaf lueddwyr y frwydr o blaid datgysylltiad y cyfrifid ef gan lawer yn ei ddydd, ac y mae dywedyd hynny yn peri i rai heddiw feddwl am ŵr tenau, tywyll ei bryd, sarrug a phenboeth—syniad cyffredin am bobl "y gydwybod Ym- neilltuol" ym meddwl y rhai na wyddant fawr am Ymneilltuaeth na'i phobl. Yr oedd Evan Jones yn ddigrif o

Y PARCH. EVAN JONES

anhebyg i'r darlun dychmygol hwnnw. Yr oedd yn un o'r dynion harddaf yng Nghymru yn ei ddydd, gyda wyneb a phen fel cerflun Groegaidd neu un o'r ymherodron Rhufeinig gorau. Yr oedd ffurf y pen yn wych a'r gwallt ariannaidd yn fodrwyau gloyw drosto, talcen ysgwar, trwyn Groegaidd, dau lygad glaslwyd gyda'r mwyaf byw a fu ymhen neb erioed, gwefusau tenau a gên benderfynol, brydferth. Yn y blynyddoedd pan yr oeddwn yn ei adnabod yr oedd yn drwm o gorff ac ysgwyddog,—y mae ysgwyddog yn well gair na chrymu canys nid crymu o henaint yr oedd, yn gwisgo du bob amser, tei wen, a het ddu feddal gyda chantel llydan. Unwaith, pan fu ar dro yn Ffrainc, ni feddyliodd neb yn amgen nad offeiriad Catholig urddasol a thadol oedd; gofynnwyd am ei fendith fwy nag unwaith a rhoddodd yntau hi. Yr oedd hiwmor ac arabedd i'w gweled yn y genau a'r llygaid, ond gallai'r naill a'r llall fod yn ddirmygus ac yn beryglus, canys yr oedd Evan Jones yn ymladdwr yr oedd yn rhaid gwneud cyfrif ohono.

Ar lawer cyfrif yr oedd Evan Jones yn anhebyg iawn i'r syniad cyffredin am weinidog Methodus. Byddwn weithiau yn amau a fwriadwyd erioed iddo fod yn weinidog, ac ymddengys y byddai pobl eraill yn amau hefyd. Pregethodd yn neilltuol o rymus yn y Dyffryn unwaith a chlywais wraig ddeallus yn dweud ar ddiwedd yr oedfa, "Choelia'i ddim nad ydi o yn ddyn duwiol!" Yr oedd yn amlwg fod peth amheuaeth wedi bod yn ei meddwl, ac, wrth gwrs, yr oedd yntau, gyda dywediadau fel hwnnw a ddyfynwyd ar y dechrau a phethau tebyg, yn peri amheuaeth ddofn ym meddwl y dihiwmor—er cryn lawer o ddifyrrwch iddo ef ei hun.

Nid oedd yn arbed neb na dim pan deimlai fod angen taro, ac weithiau byddai yn myned yn rhy bell. "Hen lwynog ydi o!" meddai un gŵr mewn cyfarfod gwleidyddol cynhyrfus iawn, a gŵr Eglwysig a oedd yn Ganon, yn torri ar draws araith Evan Jones. "Hen iar ydi o!" meddai Evan Jones, ond teimlodd ymhellach ymlaen ei fod wedi mynd yn rhy bell a meddyliodd am ymddiheuro i'w wrthwynebydd. Methodd ymatal rhag pel deg wrth wneud hynny, ac os drwg cynt gwaeth wedyn. "Y mae'n dda gen i weld fy hen gyfaill, Canon———, yma," meddai, "ac y mae'n dda gen i eu bod nhw wedi'i wneud o'n Ganon. Y mae'n gysur meddwl fod ambell bistol go fach yn mynd yn gannon weithiau!"

Unwaith, mewn sasiwn, rhoddwyd penderfyniad gerbron ynghylch mesur dirwestol a oedd yn myned trwy'r Senedd ar y pryd. Evan Jones oedd yn llywyddu. Rhoddodd cynhigydd y penderfyniad bwys neilltuol ar y ffaith mai fel mesur moesol yr oeddis yn trafod y peth yn y Sasiwn ac nad oedd ef yn credu mewn dwyn gwleidyddiaeth i mewn i le o'r fath. Dywedodd yr eilydd rywbeth tebyg, ac ychwanegodd nad oedd ef na'i frawd megis y llywydd, yn ymladdwyr enwog ar faes gwleidyddiaeth, gan fwrw braidd fod peth felly allan o'i le mewn gweinidog. Yr oedd braich y llywydd yn dechrau ysgwyd pan gyfododd i roddi'r penderfyniad i'r cyfarfod—arwydd ddiffael ei fod yn cynhyrfu. Yr oedd yn dda ganddo, meddai, glywed ei frodyr yn siarad mor gryf ar y mater, ac nid oedd waeth ganddo ef iddynt ymddihatru yn gyfan gwbl oddi wrth wleidyddiaeth, os dyna a ddymunent. "Y mae'n dda gen i iddyn' nhw gael bwyta'r 'sgwarnog mewn mesur fel hwn," ychwanegai, yn y llais nad oedd yn dyrchafu dim ond a oedd yn hollol hyglyw yn y cyrrion pellaf er hynny, "ond y mae gofyn iddyn' nhw gofio, hefyd, fod rhywun wedi gorfod rhedeg i'w dal hi iddyn nhw." Gwelodd pawb yr ergyd, ac eisteddodd y llywydd, yn fodlon ei fod wedi talu'r pwyth.

Clywais amdano mewn cyfarfod cyhoeddus yng Nghaernarfon adeg un o etholiadau cynhyrfus cyntaf rhai o'r cynghorau lleol. Gwyddid ei fod yn myned i siarad, a disgwylid yn neilltuol am ymosodiad ganddo ar un ymgeisydd yn arbennig a oedd wedi ei dynnu yn ei ben ac a oedd hefyd yn ŵr pur huawdl. Daeth y dydd a'r cyfarfod. Siaradodd Evan Jones ac adolygodd gymwysterau a nodweddion yr ymgeiswyr bob yn un. "A dyna Mr. ———," meddai, gan enwi y gŵr neilltuol, a phawb yn dal ei anadl i wrando am ymosodiad ysgubol. "Bow-wow, ynte, bow-wow!" Dyna'r cwbl-ac yr oedd yn ddigon. Yn ystod diwygiad 1904-6 aeth aelod yn eglwys Evan Jones (Moriah, Caernarfon) ato. Yr oedd wedi digio wrth ei weinidog ers blynyddoedd ac ni byddai yn myned i wrando arno. Yng ngwres y diwygiad teimlodd nad oedd peth felly yn deilwng a phenderfynodd gymodi. Aeth. Dywedodd ei bod yn ddrwg iawn ganddo am y dieithrwch a'i fod yn dymuno cael anghofio'r gorffennol. "Oh, beth oedd yn bod, Hwn a Hwn?" meddai Evan Jones. "'Toeddwn i ddim wedi sylwi fod dim byd." Yr oedd y peth yn enghraifft o'r direidi ac hefyd o'r caledwch a oedd yn Evan Jones. Yr oedd swyn anghyffredin yn ei bersonoliaeth ond medrai fod yn greulon ar air weithiau, a hynny heb edifarhau wedyn, fel y gwna llawer.

Yr oedd yn ddadleuydd cyhoeddus peryglus a defnyddiai bob arf a fyddai yn y cyrraedd. Credai llawer mai bargyfreithiwr a ddylasai fod, ac ar lawer ystyr dyna'r fath feddwl a oedd ganddo—meddwl y dadleuydd a oedd wedi penderfynu ennill ei achos. Medrai ddadlau yn alluog a medrai ddefnyddio twyll-ddadleuon hefyd, er y byddwn yn amau weithiau a oedd yn peidio ei dwyllo ei hun yr un pryd. Ei duedd bob amser oedd credu ei fod yn iawn. Yr oedd yn amau llawer o bethau ond ni welais arwydd erioed ei fod yn ei amau ei hun. Tueddai i fod yn ddidrugaredd os gwelai fod dyn am ymostwng iddo. Byddai yn llawer mwy gwyliadwrus os teimlai fod y gwrthwynebydd yn myned i sefyll ar ei wadnau a chefais le i wybod fod yr hyn a ddywedodd cyfaill wrthyf yn wir, sef mai'r ffordd orau i'ch amddiffyn eich hun rhag ymosodiad gan Evan Jones oedd ymosod yn ôl cyn ffyrniced ag y gallech. Bygythiodd arfer ei ddylanwad i gael fy nhroi o fod yn olygydd y Genedl unwaith am na chytunai ag agwedd y papur ar ddatgysylltiad. Nid oeddwn yn hoffi ffraeo a gŵr a oedd gymaint yn hŷn na mi, ond gwelais ei bod yn rhaid gwneud rhywbeth a dywedais os oedd ef yn myned i ymosod yr ymosodwn innau. Synnais ei weled yn petruso'n sydyn. "Be' wnewch chi?" meddai. Atebais y cai weled hynny pan ddeuai'r adeg (nid oedd gennyf syniad beth i'w wneud, mewn gwirionedd) ond fy mod yn sicr o daro'n ôl. Ni ddaeth yr ymosodiad o'i du ef a buom yn eithaf cyfeillion byth wedyn.

Dechreuodd ei yrfa fel argraffydd, ond wedi penderfynu myned i'r weinidogaeth bu yng Ngholeg y Bala ac o dan ddylanwad treiddgar Dr. Lewis Edwards. Darllenodd lawer mewn rhai cyfeiriadau; credaf fod llyfrau Herbert Spencer i gyd ganddo, ac yr oedd Herbert Spencer yn ei fri yn y cyfnod hwnnw. Athroniaeth a diwinyddiaeth oedd ei brif bynciau, ac er iddo fod yn barddoni peth pan yn ieuanc, fel y rhan fwyaf yn y cyfnod hwnnw, ac er fod ganddo ffugenw—Ieuan Dyfi, os iawn y cofiaf—nid oedd ganddo fawr o flas ar farddoniaeth ac yr oedd cyfyngiadau rhyfedd i'w wybodaeth yn y cyfeiriad hwnnw. Pan oedd yn ysgrifennu ei atgofion i'r Genedl priodolodd linell adnabyddus Keats "A thing of beauty is a joy for ever," i Kirke White, ac nid oedd yn hoffi i mi ei gywiro. Cofiaf ei fod yn tueddu i ddadlau o blaid y dadogaeth ryfedd, ond rhan oedd hynny o'r amharodrwydd cynhenid i gydnabod ei bod yn bosibl iddo ef gamgymeryd. Ysgrifennodd lawer iawn, ysgrifau i bapurau a chylchgronau gan mwyaf, llawer ohonynt yn bethau hollol dros amser o ran eu diddordeb, ac fel llenor yr oedd yn debyg i'r hyn oedd fel pregethwr. Gallai fod yn dda ac yn ddiddorol a gallai fod yn drychinebus o sâl. Ysgrifennodd ei atgofion i'r Genedl tua 1910 neu 1911 a dechreuodd yn dda iawn. Y mae llawer blwyddyn er pan welais i'r ysgrifau ond y cof sydd gennyf amdanynt ydyw iddynt ddechrau yn rhagorol, gyda disgrifiad y talai ei ail-gyhoeddi o fywyd ar ororau Meirion a Maldwyn ym mhedwar a phumdegau'r ganrif o'r blaen, ond nad oeddynt cystal at y diwedd. Wrth gwrs, yr oedd yn hen ŵr pan ddechreuodd eu hysgrifennu; er ei fod tua dwy flynedd yn fyr o gyrraedd ei bedwar ugain pan fu farw, yr oedd wedi heneiddio yn ei ddull o feddwl ac o edrych ar bethau flynyddoedd cyn hynny.

Yn nyddiau ei anterth yr oedd yn ddiamau yn newyddiadurwr pur effeithiol; bu son am ei ysgrifau yn y Cambrian News pan oedd yn weinidog yng Nghorris, bu'n golygu'r Goleuad pan oedd yn weinidog yn Nyffryn Ardudwy, ac, yn ychwanegol at ei gysylltiad a'r Genedl yng Nghaernarfon, sefydlodd Yr Amserau yn y dref honno a bu'n ei olygu am gyfnod. Cyn iddo fyned i'r weinidogaeth, pan oedd yn argraffydd wrth ei alwedigaeth, bu mewn cysylltiad a'r Pwnsh Cymraeg. Ni welais i erioed mo'r cyhoeddiad hwnnw, a sefydlwyd yn 1858, ond bu llawer o son amdano ar un adeg fel papur beirniadol ac ymosodol. Ber fu perthynas Evan Jones ag ef; ni pharhaodd yn hwy na haf 1859, medd y Parch. T. M. Jones yn ei lyfr, Llenyddiaeth fy Ngwlad, ond y mae'n debyg fod y papur wedi tynnu nifer o bobl yn ei ben ac ni anghofiwyd cysylltiad Evan Jones a'r Pwnsh. Bu cryn chwyrnu hefyd, ynghylch rhai pethau a ymddangosodd yn Y Goleuad yn ystod ei olygyddiaeth ef. Ysgrifennodd lawer o erthyglau arweiniol maith i'r Goleuad, rhai ohonynt yn ddat- ganiadau da a phendant ddigon ar bynciau'r dydd, a chafodd y bai, y mae'n ddiamau, am rai pethau nas ysgrifennodd. Ni buasai hynny yn menu fawr arno ef.

Teimlaf mai darlun heb fod yn atdyniadol a dynnwyd o Evan Jones hyd yn hyn, ac yr oedd ochr felly iddo. Eithr yr oedd agweddau eraill hefyd. Ni allai neb wadu ei fod yn bersonoliaeth neilltuol; yr oedd swyn yn ei wên, yn ei lais, yn ei ddull o lefaru. Yr oedd grym a phwysau yn ei feddwl ac y mae'n ddiamau y buasai wedi gwneud enw iddo ei hun wrth y Bar pe buasai wedi dewis y cyfeiriad hwnnw; buasai yn y werth ei glywed yn croesholi tyst anfoddhaol. Mewn achosion troseddol y buasai ar ei orau yn hytrach nag wrth Far y Sianseri; rhywun fel David Charles Davies a fuasai wedi llwyddo yn y fan honno, gyda'i feddwl dadansoddol, manwl a threiddgar. Wrth drin tystion anhydrin ac wrth apelio at y rheithwyr y buasai Evan Jones ar ei orau; yr oedd yr olwg arno, ei lais a'i watwareg ddeifiol yn ei gymhwyso at y gwaith, a thybiaf iddo yntau, o dro i dro, fwrw golwg hiraethus braidd ar y llwybr nas cymerodd. Bu yn amlwg yng ngwleidyddiaeth Cymru am gyfnod hir, ond y mae'n amheus gennyf a oedd yn wleidydd wrth reddf. Hyd y gwelais i, ychydig o ddiddordeb a gymerai mewn pynciau gwleidyddol ar wahan i ddatgysylltiad ac, efallai, pwnc y tir, er ei fod yn gweled yn bur bell ar adegau. "Y mae hi'n siwr o fynd yn rhyfel rwan, " meddai wedi clywed am yr entente rhwng Prydain a Ffrainc, "y mae nhw wedi dewis eu partneriaid!" Yr oedd Rosebery o'r un farn.

Edrychid arno fel Radical eithafol yn wleidyddol. Mewn gwirionedd, Tori hen ffasiwn oedd ond ei fod yn casáu yr Eglwys fel sefydliad gwladol ac yn gwrthryfela wrth reddf yn erbyn yr hualau ar Ymneilltuaeth. Magwyd ef o dan gysgod Plas Machynlleth, ac yr oedd ganddo gryn lawer o barch hen ffasiwn i arglwyddi tir ac hyd yn oed o duedd i gydnabod eu hawdurdod. Nid oedd ganddo fymryn o gydymdeimlad a'r syniadau cymdeithasol newydd a oedd yn lefeinio Rhyddfrydiaeth ac yn troi yn sylfaen i'r Blaid Lafur yn ystod ei flynyddoedd olaf ef. Dadleuai unwaith nad oedd yr un dyn heb waith os oedd ganddo galon i weithio; tueddai, megis y gwnai llawer o ddynion ei gyfnod, i edrych ar dlodi naill ai fel rhan anorfod o drefn Rhagluniaeth neu fel canlyniad rhyw ddiffyg neu gamymddygiad yn y dyn ei hun. Yr oeddwn ar y pryd yn olygydd Y Genedl ac yn dadlau bob wythnos o blaid mesurau cymdeithasol, ac yr oedd dirmyg gwatwarus yn ei lygaid a'i lais yntau wrth drafod y dadleuon. "Mi ddowch yn gallach wrth fynd yn hŷn!" meddai.

Yr oedd yn amheuwr wrth natur; ei agwedd gyntaf at bob peth oedd ei gwestiyno. Nid wyf yn bwrw am eiliad nad oedd wedi ei argyhoeddi ei hun o wirionedd y grefydd a bregethai, ond yr wyf yn bur sicr y gallasai hynny fod yn fwy o dasg iddo ef nag i lawer o weinidogion. Yr oedd yn amheus o gymhellion dynion ymhob cylch, yn amheus o bob dysg ac athrawiaeth newydd. Byddai ei wefusau yn troelli a'i lygaid yn ddirmygus wrth wrando ar ambell un; ni thrafferthai i wrthwynebu bob amser, ond yr oedd yr olwg arno yn ddigon. Byddai pob ystum ar ei gorff, pob mynegiant yn ei wyneb cystal a dywedyd mai ffol oedd y sawl a lefarai. "Dywedodd Dafydd," meddai wrthyf unwaith, "Mi a ddywedais yn fy ffrwst, Pob dyn sydd gelwyddog.' Mi fuaswn i yn dweud yr un peth heb fod yn fy ffrwst. O, buaswn siwr, heb fod yn fy ffrwst!" Hwyrach y buasai dogn o'r amheuaeth yma yn lles i ninnau yng Nghymru heddiw.

Ond yr oedd ochr arall. Edrychid arno yn ei oes fel gelyn pennaf defodaeth ac offeiriadaeth, ond offeiriad oedd yntau wrth reddf. Edrychai fel cardinal yn ei hen ddyddiau, a medrai ymddwyn fel cardinal hefyd. Aeth unwaith i gyfarfod misol dieithr. Derbynid nifer o flaenoriaid newydd a gofynnwyd i Evan Jones eu holi. Gofynnodd iddynt a fedrent Gredo'r Apostolion, ond ni fedrai yr un gymaint a brawddeg. Yna, gan sefyll uwch eu pennau fel un ag awdurdod ganddo, adroddodd yntau y geiriau mawreddog o'r dechrau i'r diwedd, a disgynnodd distawrwydd a rhywbeth tebyg i ofn ar y lle. Gallaf ddirnad hynny yn hawdd; clywais ef yn pregethu ambell dro gydag urddas a difrifwch a oedd yn peri i'r gynulleidfa welwi ger ei fron. Cytunaf a barn Puleston, sef mai yn y pulpud yr oedd Evan Jones fwyaf. Medrai bregethu yn drychinebus o sal; gwnai hynny yn lled aml ar fore Sul yn ei eglwys ei hun, ond, yn wahanol i lawer sydd yn pregethu'n sal, gwyddai Evan Jones ei fod yn pregethu yn sal, ac nid oedd waeth ganddo. Weithiau byddai'r gŵr a ymffrostiai, yn hollol gywir, y gallai ei wneud ei hun yn glywadwy ymhen pellaf pafiliwn Caernarfon heb waeddi, yn gwbl anhyglyw mewn capel cymedrol iawn ei faint. Cwynodd rhywun am hynny yn uchel yn ystod y bregeth unwaith. Gostyngodd Evan Jones ei lais yn is fyth. Ond pan fyddai yn ymdaith yn amlder ei rym, fel y gwnai weithiau, gyda'i feddwl miniog, ei arabedd, ei huawdledd a'i angerdd oll ar eu heithaf, prin yr oedd neb yng Nghymru i'w osod o'i flaen. Ac ar yr adegau hynny deuai tynerwch rhyfedd ac annisgwyliadwy i'w ddull ac i'w lais, rhywbeth mwyn ac urddasol yr un pryd oedd yn swyno hyd yn oed y rhai a fu dan ei draed mewn ysgarmes a dadl. Y mae swyn felly ymhob dyn mawr, mi gredaf—rhywbeth sydd yn denu ac i raddau, beth bynnag, yn gorbwyso elfennau eraill yn y cymeriad.

Deuai'r urddas a'r difrifwch i'r amlwg weithiau yn ei ymgom a'i ddywediadau achlysurol. Pan oedd yn weinidog yn y Dyffryn, tua phymtheng mlynedd a thrigain yn ôl, gofynnodd i was dyn pur amlwg yn yr ardal sut yr oedd ei feistr.

"Mae o'n iawn," meddai'r gwas, yn ddigon didaro, "ond y mae o'n deud y bydd o farw fel mochyn rhyw ddiwrnod."

"Dywed ti wrtho fo oddiwrtha' i," meddai Evan Jones, "mai byw fel mochyn y mae o, ac y bydd yn rhaid iddo fo farw fel dyn."

Bu'r dywediad ar gof yr ardal yn hir.

Dywedais y gallai bregethu yn sal ar adegau, ond hwyrach mai cywirach fuasai dywedyd y byddai yn pregethu yn ddifater. Bu ganddo bregeth ar y geiriau, "Os bydd dyn Y ddau ben oedd, marw, a fydd efe byw drachefn?" "Yn gyntaf, na fydd. Yn ail, bydd." Pregethodd hi unwaith a'r diweddar Barch. Ddr. Thomas Charles Williams yn gwrando.

"Mr Jones," meddai "T.C." ar ôl yr oedfa, "os byddwch chi'n pregethu'r bregeth yna eto mi fuaswn i yn eich cynghori chi i roi trydydd pen iddi hi."

"Be' fuasai hwnnw, T.C.?" meddai yntau.

"Wel, fel hyn," meddai Thomas Charles Williams. "Os bydd dyn marw, a fydd efe byw drachefn?' Yn gyntaf, na fydd yn ail, bydd; ac, yn drydydd, tydi o ddim botwm corn o wahaniaeth prun!" Ni ddywed hanes pa beth a ddywedodd Evan Jones; y tebyg ydyw y gwyddai yn eithaf da iddo bregethu yn ddifater ac yn ddigon diafael.

"Sut y doth hi heddiw, Sam?" meddai wrth y diweddar Samuel Maurice Jones, yr arlunydd ac un o flaenoriaid Moriah, Caernarfon, wrth gerdded adref o'r capel un bore Sul.

"Sobor iawn!" meddai Maurice Jones, yn onest.

"Ie, ynte, Sam?" meddai yntau. "Go ddigroen oedd hi. Mi awn ni i Iago heno. Siawns na chawn ni rywbeth yn y fan honno." Yr oedd eisiau dyn go fawr i siarad fel yna.

Fel gŵr cyhoeddus, fel ymladdwr diarbed ar lwyfan gwleidyddiaeth, fel arweinydd eofn a phenderfynol yn ei enwad, fel newyddiadurwr difloesgni ei farn, fel pregethwr ar ei ben ei hun y meddyliai Cymry am Evan Jones. Yr oedd yn bob un o'r pethau hyn, ond gwyddai pobl ei ofal yng Nghaernarfon ei fod yn rhywbeth arall hefyd. Ni bu erioed fugail eglwys mwy ymroddedig a gofalus. Gwyddai hanes yr holl braidd ac ymwelai a'r bachgen mewn llety mor ofalus a chyson ag a'r aelodau mwyaf blaenllaw. Yr Hen Barchedig oedd enw arferol pobl Moriah arno,—hynny, neu Y Reverend,—

ac yr oedd y ddau enw yn gweddu iddo. Yr oedd yr offeiriad yn gryf ynddo ac yr oedd yn gwbl gywir yn ei grefydd, er efallai fod agweddau ar ei fynegiant o'r grefydd honno nad oeddwn i nac eraill o'r un to a mi yn eu hoffi. Ond yr oedd Evan Jones yn ddigon sicr o'i seiliau i wneud yr hyn ag ef y buasai pobl mwy difrifol ond heb fod gymaint o ddifrif yn ei alw yn wamalu yn eu cylch.

O fewn ychydig ddyddiau i'r diwedd dywedodd ei feddyg wrtho, "Mynd i'r nefoedd 'rydach chi, ynte?"

Agorodd y ddau lygad craff, direidus, symudodd y gwefus- au gwelw. "Hei lwc!" meddai'r llais bloesg.