Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II/William Llewelyn Williams
| ← Syr John Morris Jones | Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II gan Edward Morgan Humphreys |
Alafon → |
WILLIAM LLEWELYN WILLIAMS 1867-1922
YM mis Tachwedd, 1918, a'r etholiad cyntaf ar ol y rhyfel wrth y drws, cefais lythyr oddiwrth W. Llewelyn Williams, yr aelod Seneddol dros ranbarth Caerfyrddin ar y pryd. Dywedodd fod Austin Harrison, golygydd yr English Review a mab Frederick Harrison, yn bwriadu sefyll fel ymgeisydd yn erbyn Lloyd George ym Mwrdeisdrefi Caernarfon. Gwyddai, meddai Llewelyn Williams, fod buddugoliaeth yn amhosibl ac yr oedd yn barod i wynebu curfa drychinebus, ond er mwyn cadw delfryd Cyngrair y Cenhedloedd o flaen meddwl yr etholwyr ystyriai Austin Harrison y buasai cael mil i bleidleisio iddo yn fwy na gwerth yr ymgyrch.
Ychwanegai Llewelyn Williams mai yr amcan oedd ceisio gorfodi'r Prif Weinidog i lunio cynllun ymarferol er sefydlu'r Cyngrair a'i osod gerbron y wlad yn yr etholiad, a thrwy godi'r pwnc yn etholaeth y Prif Weinidog ei hun, gobeithid rhoddi pwysigrwydd cenedlaethol arno. Dywedodd y deuai Austin Harrison a'i gyfeillion i'm gweled. "Gwn y byddwch yn garedig wrthynt", meddai, "ac y rhoddwch gyngor gonest i dri gwr sydd heb feddwl am eu buddianau eu hun ond sydd a'u bryd-mawredd annwyl, yn y dyddiau hyn!—yn llwyr er dyrchafu dynoliaeth". A dyma eiriau olaf y llythyr: "'Rwyf fi yn sefyll naill ochr. Bu meibion Serfia yn rhy gryf-am dymor. Ond-resurgam!" Rhoddwyd y coupon yn ei erbyn yn ei etholaeth ar ol blynyddoedd o wasanaeth i'w wlad a'i blaid.
Nid yw hanes ymgyrch Austin Harrison yn perthyn i bwnc yr ysgrif hon ond hwyrach y dylid dywedyd gair am y peth wrth fynd heibio. Daeth ef a dau gydymaith i edrych.jpg)
amdanaf un noson. Y syniad oedd eu bod yn dyfod yn gyf-rinachol ar y cychwyn, er mwyn edrych ansawdd y tir, ond nid oedd eu dull yn awgrymu hynny. Daethant mewn car, gyda phlisman ar y step; nid yw Caernarfon yn dref fawr ond teimlent hwy na allent gael hyd i'm tŷ heb blisman i'w harwain, ac yr oedd gweled tri dyn dieithr, pob un a'i sigar, a phlisman yn eu hebrwng, yn sicr o dynnu cryn lawer o sylw, hyd yn oed mewn tref fel Caernarfon, sydd wedi hen arfer â dieithriaid o bob lliw a llun. Gwelais yn fuan nad oedd gan Austin Harrison y syniad lleiaf am Gymru nac am y teimlad Cymreig, ac ofer oedd ceisio goleuo dim arno ar y pen hwnnw. Chwarae teg iddo, credaf fod ei amcan yn gwbl onest a di-hunan; teimlo yr oedd fod dyfodol gwareiddiad yn di-bynnu ar gael Cyngrair y Cenhedloedd a wnai ryfel yn amhosibl, a phwy a wad erbyn heddiw ei fod yn ei le? Teimlai hefyd nad oedd y Prif Weinidog, y pryd hynny ar ei awr anterth, eto wedi datgan ei farn yn ddigon pendant ar hynny, ac y byddai yn werth iddo ef ei aberthu ei hun, megis, er mwyn galw sylw at yr angen am argyhoeddi pobl o ddifrifwch y safle.
Gwyddai pawb mai diobaith hollol oedd yr ymgyrch. Yr oedd Lloyd George i bob pwrpas yn feistr nid yn unig ym Mhrydain ond hefyd yn Ewrob ar y foment. Yr oedd ar fan uchaf ei boblogrwydd, y rhyfel wedi ei ennill, i raddau pell trwy ei ynni a'i benderfyniad ef, a'r rhan fwyaf o'r pleidiau gwleidyddol yn ei law, llawer o'u harweinwyr yn ei Gabinet ac yntau yn dweud wrth yr etholwyr pwy i'w ddewis a phwy i'w wrthod. Dyna oedd ei safle yn y wlad yn gyffredinol, ond yr oedd ei safle yn ei wlad ei hun yn gryfach hyd yn oed na hynny. Yno yr oedd serch tuag ato, edmygedd naturiol ohono, ac ymlyniad dall a hollol anfeirniadol wrtho wedi mynd yn fath o grefydd. Cabledd oedd ei feirniadu; pechod anfaddeuol oedd ei wrthwynebu. Ac yr oedd yn lled anodd hyd yn oed i'r ychydig a oedd yn meddwl mai bod meidrol, agored fel meidrolion eraill i wneud camgymeriadau, oedd Lloyd George, deimlo llawer o frwdfrydedd dros Sais mor Seisnig ag Austin Harrison, boed ei gymhellion cyn bured ag y bont. Cafodd gryn drafferth i gael neb i'w enwi, ond cafodd ambell gyfarfod go lew, ac yn y diwedd cafodd 1,095 o bleidleisiau. Y mae'n wir i Lloyd George gael 13,993, ond syndod i bawb, ac i Austin Harrison ei hun, oedd fod dros fil o bobl wedi pleidleisio iddo ef.
Yn yr etholiad trychinebus hwnnw,—credaf y cytunasai Lloyd George ei hun â'r ansoddair yn niwedd ei ddyddiau—lladdwyd y blaid Ryddfrydol a thaflwyd aelod ar ôl aelod allan o'r senedd. Onid oedd y Prif Weinidog wedi dywedyd mai cynorthwywyr ac nid beirniaid oedd yn eisiau? Gwrthododd Sir Gaernarfon Ellis Davies, a oedd wedi ei ddangos ei hun yn Radical da ac yn aelod da, ac yn ei etholaeth ei hun rhoddwyd y coupon yn erbyn Llewelyn Williams. Penderfynodd yntau beidio sefyll, gan feddwl, y mae'n debyg, nad oedd waeth iddo heb ar y pryd. I bob golwg, yr oedd y Prif Weinidog yn oruchaf.
Er hynny, yr oedd arwyddion y gallai y craff eu canfod fod y gwynt yn tueddu i newid. Ym Môn gorchfygwyd Syr Ellis Griffith, er iddo gael cefnogaeth Lloyd George. Yn sir Gaernarfon yr oedd y pleidleisiau o blaid Ellis Davies, y Rhyddfrydwr rhydd, ac R. T. Jones, yr ymgeisydd Llafur, yn gyfanswm o bedair mil ar ddeg, o'i gymharu a'r deng mil a hanner a roddwyd i C. E. Breese, ymgeisydd y Coalisiwn. Yr oedd poblogrwydd y Prif Weinidog ar ei anterth, ond yr oedd ambell lef ddistaw, fain yn darogan fod yr awr anierth yn myned heibio. Er hynny, yr oedd ganddo rai blynyddoedd i fod mewn awdurdod eto, a'r rhai hynny yn flynyddoedd digon digalon, blynyddoedd y cytundeb heddwch a oedd yn bopeth ond cytundeb heddwch, blynyddoedd gwarth y Black and Tans yn Iwerddon, blynyddoedd polisi tramor chwit-chwat a pholisi cartref na wyddai neb yn iawn beth ydoedd. Teimlai llawer fod egwyddorion pwysig mewn perygl a chododd rhai eu llef o'u plaid er bod gwneud hynny yn dra amhoblogaidd, yn enwedig yng Nghymru. Yr oedd Llewelyn Williams yn un o'r rhai a gadwodd y lamp i losgi yn y nos.
Yn yr eisteddfod y byddwn yn ei weled amlaf. Yr oedd yn Llywydd Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol ac yn ŵr amlwg yn y cylch hwnnw bob amser. Prin y byddai cyfarfod yr Orsedd yn gyflawn heb araith ganddo ef oddiar y Maen Llog, a byddai ei areithiau yn bur dderbyniol. Huodledd cryg oedd yr eiddo ef. Ni ellid honni bod ganddo lais peraidd na llithrigrwydd ymadrodd neilltuol, ond yr oedd ganddo dân a chariad angerddol at Gymru ac at Gymraeg. Yr oedd ganddo hiwmor hefyd, ac yr oedd tinc cefn gwlad sir Gaerfyrddin yn amlwg yn ei siarad. Dyna oedd ei gefndir, y tu ol i Rydychen a'r llysoedd a'r senedd. Bywyd a phobl "sir Gâr", yn enwedig ei bywyd a'i phobl "slawer dydd" oedd ei fywyd a'i bobl yntau. Deuai hynny i'r golwg yn aml.
"Dancia!" meddai mewn cwmni unwaith, a gwydrau y cafodd eu benthyg am ei fod wedi gadael ei rai ei hun ar ôl yn llithro oddiar ei drwyn, "Dancia! Rhaid i chi roi benthyg y'ch trwyn i fi yn gystal a'ch spectol!" Felly y siaradai, fel un o bobl ei ardal ei hun, pa le bynnag y byddai, a phan ysgrifennodd amdanynt, yn "'Slawer Dydd" er enghraifft, yr oedd ei serch atynt hwy a'u bywyd yn amlwg iawn, er ei fod ef wedi hen adael y maes a bywyd ei gyndadau a throi yn gyntaf i fyd papurau newydd ar ol dyfod o Rydychen a chyn myned yn fargyfreithiwr. Y mae gan bob Cymro a'i henwogodd ei hun gefndir o'r fath, Môn i Oronwy a John Morris-Jones; Hiraethog i Gwynn Jones; Eifionnydd i Lloyd George; Cwm Rhondda i Ben Bowen. Y mae Cymry byw sydd yn ymwybodol o gefndir felly o hyd er iddynt fyned ymhell oddi-wrtho. Y mae'r cefndir, yr hen gysylltiadau, yr hen fywyd, yr hen gymdogaeth, y gymdeithas Gymreig, yn rhan hanfodol o'u bywyd ac o'u nerth. Ni buasent yr un bobl heb y cefndir ac ni allasent wneud yr un gwaith. Dyna bwysigrwydd y gymdeithas yr ydym fel Cymry yn rhan ohoni, a dyna, hefyd, esboniad ar fethiant ambell Gymro a adawodd y gymdeithas honno. Llawr gwlad sir Gaerfyrddin a'i fywyd 'slawer dydd oedd cefndir a noddfa Llywelyn Williams. Yno yr oedd ei gysur. Yno yr oedd ei nerth.
Ac am ei fod yn fab mor ffyddlon i sir Gaerfyrddin yr oedd yn fab mor deyrngar i Gymru hefyd. Carai ei sir a'i wlad yn angerddol; carai eu hanes, eu traddodiad, eu llenyddiaeth a'u pobl. Yr oedd yn Rhydychen yr un pryd a John Morris-Jones a tho o Gymry a oedd i wneud eu marc mewn bywyd, a'i wneud fel Cymry, Owen Edwards, D. Lleufer Thomas ac Edward Anwyl yn eu plith. Yr oedd Rhydychen yn y blynyddoedd hynny, beth bynnag, yn fagwrfa dynion a oedd i osod Cymru yn eu dyled, yn llawn cymaint felly, y mae'n debyg, ag y bu un o'n colegau Cymreig. Yr oedd bywyd ieuanc, newydd Cymru yn blaendarddu yno. Cymerodd Llewelyn Williams ei ran yn y bywyd hwnnw; uwch ben Cywydd Priodas John Morris Jones iddo y mae'r geiriau, "Cywydd Priodas W. Llewelyn Williams, gynt o Goleg y Trwyn Pres, Rhydychen, a chynt Arch-arogldarth-ydd Cymdeithas Dafydd ap Gwilym; y pryd hynny yn Olygydd 'Seren y Deheu'; yn awr yn Seneddwr dros Fwrdeisdrefi Sir Gaerfyrddin".
O'm da ethol gymdeithion,
Ac ni bu un llu mor llon,
Y llonnaf oll ohonynt,—
meddai John Morris-Jones amdano yn y Cywydd hwnnw.
Ni welais ef yn y llys erioed, ond clywais rai o'i gyfeillion wrth y bar yn sôn amdano yno. Ni feddai ddisgleirdeb Ellis Griffith na'i arabedd miniog, ond dywedid ei fod yn ddycnach ymladdwr mewn achosion anodd. "Yr oedd Ellis Griffith", meddai un bargyfreithiwr wrthyf, "ar ei orau mewn achos lle'r oedd yn bur debyg o ennill. Yr oedd Llewelyn Williams ar ei orau mewn achos lle'r oedd perygl mawr iddo golli. Yr oedd yn dynn iawn ei afael, ac ni ildiai i'r diwedd. Gwelais ef yn ennill achosion lle'r oedd popeth o'r bron yn ei erbyn, a hynny yng ngrym ei benderfyniad a'i allu i drin rheithwyr. Yr oedd yn effeithiol iawn gyda rheithwyr; gallech feddwl mai dyn plaen, cartrefol ac hyd yn oed dibrofiad, a fyddai yn dadlau'r achos, ond gwyddai y cyfreithwyr profiadol o'i gwmpas pa mor fedrus a chyfrwys oedd ei ddadl a'i gynllun yn aml". Cafodd lawer o waith cyfreithiol a bu'n ymddangos mewn rhai achosion pwysig.
Fel seneddwr yr oedd fwyaf adnabyddus i Gymru, arwahan i'w waith a'i safle yn yr Eisteddfod Genedlaethol,—ac nid oes ond cyfran o bobl Cymru yn myned i'r eisteddfod nac yn cymryd diddordeb ynddi. Er hynny, y mae'n anodd dywedyd paham yr oedd mor adnabyddus fel seneddwr. Ni chafodd swydd; nid oedd yn areithiwr poblogaidd, fel Lloyd George neu William Jones, er bod ganddo yntau fath o huodledd a gallu i lunio brawddegau a oedd yn glynu yng nghof ei wrandawyr. Ond ni bu erioed yn adnabyddus iawn fel siaradwr ar y llwyfan gwleidyddol yn y Gogledd, er enghraifft; er hynny gwyddai pawb yn y Gogledd, yn ogystal ag yn y De, amdano. Hwyrach y gellid priodoli hynny, i ryw raddau, i'w amlygrwydd ar y Maen Llog a llwyfan yr eisteddfod, eithr nid oedd hynny yn cyfrif am y cwbl. Credaf fod llawer yn teimlo fod Llewelyn Williams fel gwleidydd yn cynrychioli rhywbeth Cymreig a sylfaenol yn eu credo hwythau, yr hen weriniaeth ddiddosbarth Gymreig a oedd unwaith yn bod ym mudiadau llafur y De ac yn radicaliaeth y Gogledd, adlais o gyfnod bore Tom Ellis a Lloyd George.
Nid oes amheuaeth nad oedd yr elfen honno yn gref ynddo ef, a phan ymadawodd Lloyd George â hi yn nyddiau'r Coalisiwn ni allai Llewelyn Williams ddioddef heb fynegi ei farn a'i wrthdystiad. Nid oedd fawr obaith y gwrandewid arno yng Nghymru fel yr oedd pethau ar y pryd; yr oedd Plaid Llafur ennill nerth ac yn ysgar oddiwrth yr hen Radicaliaeth, ac yr oedd y Blaid Ryddfrydol swyddogol yn addoli Lloyd George ac yn ystyried pob beirniadaeth arno yn gabledd. Ond yr oedd y dycnwch a'r dewrder a fu yn nerth i Llewelyn Williams fel cyfreithiwr yn rhan o'i gymeriad fel gwleidydd hefyd, a mynnodd gael dweud ei farn, doed a ddelo. Gwnaeth hynny yn wyneb anghymeradwyaeth holl luoedd swyddogol Rhyddfrydiaeth Cymru unwaith, a phan ffurfiwyd y Gymdeithas Ryddfrydol Annibynnol, mewn ymgais i gadw Rhyddfrydiaeth werinol Cymru yn fyw, yr oedd ef yn aelod blaenllaw ac yn cymryd rhan yn llunio ei pholisi. Gŵyr y neb a welodd y polisi hwnnw fod ymreolaeth i Gymru yn un o'i erthyglau cyntaf, a gallaf ddwyn tystiolaeth mai Llewelyn Williams oedd awdur yr erthygl honno. Yr oedd ymreolaeth, yn ei farn ef, yn rhan hanfodol o unrhyw bolisi radicalaidd i Gymru.
Yn 1921 y daeth y tynnu torch mawr yn sir Aberteifi. Gwnaed Vaughan Davies, hen yswain a ddechreuodd fel Tori ac a drodd yn Rhyddfrydwr ac a fu yn cynrychioli'r sir yn hollol ddinod yn y Senedd am gryn nifer o flynyddoedd, yn arglwydd. Yn yr etholiad a ddilynodd safodd Capten Ernest Evans (y Barnwr Ernest Evans yn awr) fel Rhyddfrydwr yn cefnogi'r Coalisiwn, a Llewelyn Williams fel Rhyddfrydwr heb arddodiad. Gwyddai pawb beth oedd ystyr y frwydr honno; her i awdurdod Lloyd George yng Nghymru oedd, ac felly yr edrychai Llewelyn Williams arni. Y mae'n debyg ei bod yn un o'r etholiadau poethaf a fu mewn blynyddoedd diweddar; yr oedd gynnau mawr ar y naill ochr a'r llall yn tanio, ac yr oedd nifer o bobl nad oeddynt fel rheol yn cymryd rhan gyhoeddus mewn gwleidyddiaeth yn ei theimlo yn ddyletswydd arnynt ddangos eu hochr yn yr ymgyrch honno. Gŵr ieuanc oedd Mr. Ernest Evans ar y pryd, adnabyddus iawn yn y sir ar gyfrif ei deulu ac uchel ei barch, wedi gwasanaethu yn y fyddin ac wedi bod yn ysgrifennydd cyfrinachol i Lloyd George.
Y diwedd fu i Mr. Evans gael 14,111 o bleidleisiau a Llewelyn Williams 10,521. Credai Llewelyn Williams fod dau allan o bob tri o Ryddfrydwyr y sir wedi pleidleisio iddo ef a bod naw mil o Doriaid wedi pleidleisio ar yr ochr arall. Y wers a dynnodd ef oddiwrth y canlyniad oedd nad oedd Lloyd George mwyach, hyd yn oed mewn ymddangosiad, yn arweinydd cenedlaethol. "He is," meddai, "the chief of a faction, mainly Tory".
Hen helyntion, adlais hen frwydrau pell yn ôl, ydyw y pethau hyn bellach, ond bu iddynt eu rhan mewn gwneud Cymru yr hyn ydyw ac y mae yn rhaid sôn amdanynt wrth geisio darlunio Llewelyn Williams. Ni bûm yn sir Aberteifi yn ystod yr etholiad, ond cofiaf am araith Llewelyn Williams yn dilyn y canlyniad, araith a oedd yn brawf o'i allu i gyffwrdd calon gwerin gwlad ac hefyd o'i gydymdeimlad â hi. Yr oedd yn eglur erbyn hyn bod yr adwaith yn erbyn Lloyd George wedi dechrau ond na fynnai yr elfen swyddogol yn y blaid Ryddfrydol yng Nghymru weled hynny. Ni bu erioed arweinwyr mwy dall.
Erbyn hynny yr oedd y diwedd yn agos yn hanes Llewelyn Williams. Bu farw, yn bymtheg a deugain mlwydd oed, ym mis Ebrill, 1922. Bellach nid yw ond enw i lawer fel cyfreithiwr a gwleidydd ond erys o hyd fel llenor. Cododd ei gofadail ei hun yn ei "Slawer Dydd", yn "Gŵr y Dolau", yn "Gwilym a Benni Bach" ac yn "The Making of Modern Wales". Y mae'n bosibl mai 'Slawer Dydd, gyda'i ddarluniau o fywyd a chymeriadau cefn gwlad yn sir Gaerfyrddin, a fydd byw hwyaf o'i holl lyfrau; ynddo disgrifiai'r bywyd a garai, yr hen bethau yr hiraethai amdanynt a'r cymeriadau a hoffai. Ganed ef yn 1867 ac yr oedd am hynny yn medru cofio Cymru a oedd yn wahanol iawn i'r hyn ydyw heddiw. Mynnai ef ddiogelu pethau gorau y Gymru honno, yn enwedig ei hiaith a'i gweriniaeth gymdogol iach. Nid oes un amheuaeth am ei gariad llosg at ei wlad ac at ei iaith a gwnaeth ei orau erddynt.
Cyfeiriais eisioes at y gwahaniaeth rhyngddo ef ag Ellis Griffith; megis y dywedai rhai y buasai Ellis Griffith wedi gwneud gwell llenor neu actor na gwleidydd na bargyfreithiwr, felly mynnai eraill mai hanesydd oedd Llewelyn Williams o ran greddf a dawn. Cwbl ofer ydyw dyfaliadau felly; y mae'n rhaid i ni gymryd y dynion fel yr oeddynt ac fel y cym-erasant eu rhan ar lwyfan bywyd Cymru. I'r Bar ac i wleid-yddiaeth yr oedd llawer o wŷr ieuanc galluocaf Cymru yn mynd yn y cyfnod hwnnw, fel yr aent i'r pulpud genhedlaeth yn gynharach. Yr oedd Ellis Griffith a Llewelyn Williams yn hoff o lenyddiaeth ac yr oedd gan y ddau gefndir cefn gwlad yng Nghymru. Mantais Llewelyn Williams ydyw iddo adael gwaith llenyddol ar ei ôl a erys yn gofadail iddo. Ni wnaeth Ellis Griffith hynny er fod greddf y llenor a'r bardd yn gref ynddo. Llanwodd y ddau le amlwg ym mywyd eu gwlad yn eu dydd, ac wrth edrych yn ol ar eu cyfnod y mae'n anodd peidio teimlo ei fod yn fwy byw, yn fwy lliwgar ac yn llawn-ach o ddynion diddorol na'r cyfnod yr ydym yn byw ynddo yn awr.