Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I/Golygfa oddiar ben Moel Orthrwm

← Hywel Wyn yr Hafod

Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I gan Owen Wynne Jones (Glasynys) golygwyd gan Owen Morgan Edwards

Y golofn aur oedd ar y môr →

PISTYLL CAIN

A phistyll Cain a Mawddach
Yn chwerthin am eu pen

CADER IDRIS.

GOLYGFA ODDIAR BEN MOEL ORTHRWM.^[1]

"Gwlad Feirion a glodforir
Yn hwy, ie, 'n hwy na hir."—E. OWEN.

AR fore teg yn Ebrill, mi eis i ben y Foel,
I syllu o fy neutu, er ennyn difyr goel
Ar gofion ein hynafiaid, a'r wedd y byddid gynt
Yn byw eu heinioes allan, a llawer hynod hynt;
I graffu ar fawreddog glegyrog greigiau certh,
Yr Aran fawr a'r Gader yn herio grym a nerth
Tymhestloedd blwng yr oesoedd, gan chwerthin am eu pen,
Ac yna rhith-ymguddio o dan gymylog len;
Yr oedd y bore 'n dawel, yr awel yn y coed
A fethai ag ymsymud, fel pe heb law na throed;
Ymgreiniai hyd y twyni a'r llwyni oedd gerllaw;
Anghofiai ganu plygain neu glul ar gloch y gwlaw.
Gwyrddlesni y ffurfafen oedd oleu, deneu, glir,
A gallai 'r llygad syllu ymhell dros for a thir;—
Eisteddais ar ei choryn yng nghwmni 'r Awen gu,
I adrodd wrth ein gilydd wrhydri 'r oesoedd fu;
I weld y gwyllt ddelweddau a gysgant draw yn drwm,
Ar fronnau y mynyddoedd, yng nghesail gled y cwm.

IEUAN GWYNEDD.

TY CROES.

"Draw wrth y bont mi welaf yn sefyll fwthyn bach,
Heb arno urdd nac arwydd heblaw rhyw bistyll bach
Yn diflin ddibaid drydar."

Edrychais tua'r dwyrain, a gwelwn, megis mur,
Yr Aran yn ymsythu, fel cawr mewn llurig ddur;
A'i chwys yn ffrydiau gloewon yn brysio tua'r pant;
Wrth dreiglo gwisga'r esgyrn yn rhychiau dyfnion gant.
Er bod ei ochrau erchyll yn furiau yma a thraw,
Archollion mellt fforchoglym, neu effaith gormod gwlaw,
Mae croen yr Aran eto yn dda ei liw a'i lun,
Os cofir iddo herio'r elfennau bob yn un.
Craig Cywarch draw a welaf fel morwyn wrth ei fwrdd,
Ac oni bai yr Hengwm buasent wedi cwrdd;
Ond safant ar gyfencyd, pob un mewn cadarn le,
Ac byth nid ynt yn yngan o'u pennau fw na be!
Bwlch Oerddrws draw a welaf yn rhythu'n hyll ei safn,
A mynydd Pennant Tigi tu ol i'w gefn yn llafn;
Bu acw gynt gyfarfod o ddewr farchogion cryf,
Yn llunio iawn alanas ar deulu'r estron hyf;
Meddyliaf fod y cerrig anferthol yno sydd,
Yn cadw gwyl flynyddol er coffa am y dydd.
A'r afon fach yn sisial ei gwir felusaf gân,
Wrth lithro'n araf dawel ar hyd y graian mân.
Wel! dacw Fynydd Gwanas yn llwyd hyd Foel y Llam,
Fel braich â dau benelin, neu llin rhedynen gam;
A Gwanas yn ymestyn o dano'n ddiffrwyth waen;
Y corsydd a'r gweirgloddiau ynt lymion ddrwg eu graen.
Bu yno gynt ysbyty—neu westy i'r tylawd,
Pan deimlid rhwng ein bryniau fod dyn i ddyn yn frawd,
Pan hoffid gwneyd trugaredd—pan ydoedd crefydd bur
Yn gweini'n rhad i'r gweiniaid, yn lleddfu ingol gur;
Ond nid oes yno'n aros o'r adail faen ar faen,
A thros ei hoed a'i hanes cymylau angof daen.
Mae yno feddau hefyd yn aros ar y rhos;
Ond tywyll ydyw'r cofion o'u parth fel dudew nos;
Maent hwy, fel lliaws ereill o bethau'r dyddiau gynt,
Ym mynwent ebargofiant, heb ddim i ddweyd eu hynt.
Pa le mae'r fan y daliwyd rhyw ran o'r llu di—ras,
A elwid Gwylliaid Mawddwy, pan oeddynt yn y das,
Yn llechu rhag eu dala? Sion Rhydderch wnaeth eu brad,
A chofir am ei ffalster, mae'n awr ar lafar gwlad;
Pa le mae'r gadlas, tybed? ai draw, ai acw? ust!
Mae'r awel leddf yn sisial "Nis gwyddis" yn fy nghlust.
Caerynwch! hen gaer ydwyt sydd wedi mynd ar goll,
Mae amser wedi mynnu dy gael i gyd yn doll;
Ond wrth dy droed mae palas a nodir tra bo dydd,
Sef trigfod yr hen Farwn wnaeth lawer caeth yn rhydd.
Ac ar y fron gyferbyn, mae yntau Hafod Meirch,
Lle magwyd Dafydd Ellis ar uwd a bara ceirch;

Ond daeth yn ddyn nodedig—croniclwr penna 'i oes,
Yn fardd a hynafieithydd, a pherson glân ei foes;
Tra safo ein gwladoldeb, am dano dylid son,
Am gadw rhag difancoll lythyrau G'ronwy Mon.

Mor dlws yw glyn yr Wnion; yr afon loew lân
Ddolenna drwy'r ddôl lanwedd, a sua felus gân;
Ei glennydd teg sy'n gleinio, mewn gwisg o wyrdd a gwyn
Y breilw mân a wenant ar loewon llon y llyn.
Bargodir glyn yr Wnion â derw'n goedfron gref,
Ac ar ei eithaf weithion yn drofa saif y dref;
Mae'r glyn yn dlws odiaethol! wrth draed y bryniau ban,
Mor anwyl glyn Meirionnydd, tawelaf, fwynaf fan,
Ei ddolydd ir meillionog, a'i feusydd llwythog llawn,
Ac ynddo gerddi gwyrddion yn drwm o ffrwythau gawn;
Dylenwant fy meddyliau â phur deimladau mwyn,
Nes canaf ynddo'm calon, fel adar llon y llwyn.
I hwn daw'r gwanwyn gwenawg yn gyntaf i roi tro,
Ac ynddo haf a erys yn olaf man o'r fro;
Pa ryfedd fod ei wyneb yn llawn tlysineb hardd,
A'i dawel deg encilion mor berion gan y bardd!
Oblegid myn yr awen gael nythu yn ei goed,
A hwythau'r glân wyryfon gael rhodio'n ysgafn droed,
I wrando'r nant yn siarad am bethau'r amser gynt,
Neu'r awel droellog araf yn goglais clust y gwynt,
Neu ynte'r chwa yn sisial yn ddyfal seiniau serch,—
Mai pur ei nodau perion o geinion mwynion merch!

Draw wrth y Bont mi welaf yn sefyll fwthyn bach,
Heb arno urdd nac arwydd, heblaw ryw bistyll bach
Yn diflin ddibaid drydar, a'r ffrwd yn afon fawr,
A'r afon hithau una y môr, pan ddêl ei hawr,—
Cyffelyb Ieuan Gwynedd, cychwynnodd megis ffrwd,
Cynhyddodd, daeth yn afon;—yr oedd ei ddoniau brwd
Yn rhusio 'mlaen yn brysur,—rhy brysur,—dacw'r bedd
Yn agor ei wanegau; fe'i llyncodd! Dyna'r wedd
Yr aeth y bardd a'r llenor, cyn cyrraedd canol oes,
I eigion tragwyddoldeb gan adael dynol loes I
 ni, y rhai orfodir ymlusgo'n ddrwg ein gwedd,
Drwy ddreiniog lwybrau bywyd o'i ol i lwch y bedd.

Mae'r creigiau hyll daneddog yn cuddio annedd Rhys,
Lle bu yn hwylus eilio caneuon llawn o flys;
I Fronwen lawen liwus, neu ereill, nyddai gerdd,
Yng nghil y llwyn tawelfrig, neu gêl y goedlan werdd;

Fe ganodd hefyd ddarnau, emynnau duwiol da,
Englynion a chywyddau, a dyrnai 'ı dirfawr bla
O ragrith a phenboethni, mewn dyri bigog gas;
Danghosodd Rhys er hynny y gwyddai beth oedd gras;
Un brith oedd ef, fel ereill o deulu dynol ryw,
'Heb fai nid neb a aned,' nis gallai yma fyw;
Ond saif ei waith awenol yn uchel gan y doeth,
Nes gwelir tonnau'r eigion yn berwi'n grychias boeth.
Mae'r Blaenau a'i goedlannau yn fryniog iawn ei wedd,
A'r llwydion ddiwerth greigiau o'i gylch ar swyddol sedd;
Cartrefle diniweidrwydd, ymhell o drwst y byd,
Lle dylai pob rhinweddau gael noddfa dawel glyd,
Heb groesni na gwrthwyneb, na diffyg undeb chwaith,
Ond pawb yn unfron unfryd yn canlyn ar eu gwaith,
Yw'r hyn a ddylai'n wastad fod nodwedd Cymru lân,
Y wlad lle cerir awen, y wlad sydd wlad y gân.
Hwt! hwt! y crach-gorachod, bradychwyr Cymru deg,
Pa beth a wneid â'n cymoedd, pe medrech chwi yn freg
Roi ysbryd rhydd, gwladgarol, mynyddig Cymru wen
Ar ffo, a gwneyd estroniaith aflednais yma'n ben?
Fe droid ein mynydd—dir yn ddiffaeth yn y fan,
Yn lle i'r mawrion saethu, ac alltud fyddai'r gwan;
Fe fyddai y trigolion yn wylltion Seison, siawns,
Yn byw mewn afradlondeb yng nghanol moeth a dawns;
Yn debyg i'r mwyafrif o weithwyr Lloegr y b'och,
Lle gwerthir corff ac enaid rhag blaen am geiniog goch;
Ac yna byddai'r Cymry yn uchel yn y byd,—
Y bobl yn gaethion gwasaidd ac un yn dawel glyd
Yn blingo'r truain gwelw, ac yna'n gwerthu'r croen,—
Yn sugno 'u gwaed, a dyna y dâl gant am eu poen.
Fel brâd y Cyllill Hirion yw'r holl gynhygion hyn,
Sydd am ein hamddifadu o'n hiaith,—ein plentyn gwyn;
Ein chwaer o undad unfam—ein mamau roisant hon
I ni i'w dwyn yn ffyddlawn i hil ein bri a'n bron;
Fugeiliaid y mynyddoedd! pan gollwch iaith eich mam,
Fe dderfydd byth am danoch yng nghanol cenllif cam;
Fe dderfydd am eich enw, eich crefydd drydd yn drais,
Caethweision fydd eich epil yn porthi moch y Sais.

O'm blaen fel gwal ddiadlam mae'r cefngam Gader fawr,
Arsyllfa ser wyddonol y medrus Idris Gawr,
Olrheiniwr dirif gylchoedd y bydoedd sydd uwch ben,
O oror ddudew Arawn, i forfa'r laethog wen;
Marchogai'r march adeiniog draw drwy gymylog fro,
A daliai'r Ychain Bannog yn driniog ambell dro;

Fe rodiai hyd y Sidydd, a'r deuddeg arwydd mud
A nodai gyda'i hudlath yn nhywyll leoedd Hud.
Mae ol y Deml Fain Gylchog sy'n droelliog wrth y llyn,
Yn eglur ddangos inni ddadeni'r Gwyddon gwyn;
Mae'r llynnoedd oll yn llawnion o gofion am y gŵr,
A'r modd y gwnai i'r creigle fyrlymu gloew ddwr,
A'r tân oddeithio'n goelcerth y creigiau megis coed,
A'r awyr deneu'n sefyll heb blygu dan ei droed;
Ond darfu oes y cewri, a choel y meini mawr,
Ac adgof gwan uwch angof a geir am Idris Gawr.

Mae gwedd hen Gader Idris yn ddibris ar bob llaw,
Lle clywir llwyd gymylau yn cwyno'n llawn o fraw;
Preswylfod yr aruthrol,—ysgythrawg drumawg drem,—
Cartrefle'r blwng dymestloedd, a thref yr awel lem!
Hafoty'r gwrdd daranau, a threigle'r diflin fellt,
O gylch ei chrib ymwibiant gan hollti 'i meini cellt;
Trywanant ael y nefoedd, dyrwygant gae y gwynt,
A mathrant y mynyddoedd a'r moroedd ar eu hynt;
Ond pan ddaw hinon dawel, yr awel gain a gwyd,
O'r môr, y nifwl bolwyn, yn wisg i'r clogwyn llwyd,
A'r cnuog darth ddosbartha ei hun yn wregys den,
A'r gweddill fyn ymddyrchu yn dorch o gylch ei phen.
O! fynydd ardderchocaf, a'r harddaf dan y rhod,
Darllennir ar dy wyneb yn hawdd—"MAE DUW YN BOD!"

Rhwng dwy-ffrwd loew'r dyffryn o dan y clogwyn clir,
Dolgellau sydd yn cysgu ar lannerch deg o dir;
Tawelwch geir o'i deutu, tirioni ynddi chwardd,
Nes ennyn dawn awenydd i'w moli'n ddiwahardd.
Mae rhywbeth pur gyntefig a gwledig iddi'n glod,
Hen ddull yr oesoedd astud rydd arni urdd a nod;
Gobeithio'r wyf y ceidw ei henw fel ei hoed,
Tra byddo'r dderwen ddurol yn cadw urdd y coed.
Mor hyfryd ydyw rhodio ar hyd y "Marian Mawr,"
Lle byddai Dafydd Ionawr yn lliwio ar y llawr—
Yn naddu ei gywyddau, a si yr afon lefn
Yn dysgu'r awen gymen i foli'r ddwyfol drefn.
Mae'r Marian yma eto, a'r afon; ond y bardd
Sy dan y garreg bigfain yng nghwr y fynwent hardd.
Bu yma lawer ereill o ddynion llawn o ddysg,
Pan noddid y meddylgar a'r moesol yn ein mysg;
Ond darfu oes athrylith, i'r doniol nid oes hedd—
A ddewch i gladdu awen—mwy buddiol iddi'r Bedd!

Ymlithro'n segur ddiog mae'r enwog afon Maw,
A delw'r bryniau oesol sydd ar ei mynwes draw;
O'r braidd nad ym yn coelio fod ansylweddol dir
O dan ei dwr grisialog ar lawer uchder clir,—
Fod coediog serth lechweddi, a llethri yn y llyn,
A phalas teg o chwithig, ac ambell fwthyn gwyn.
Ymlusga tua'r llanw, daw hwnnw cyn bo hir
I'w chyffwrdd,—yna brysia i wlad y Garan Hir.
Wi! dacw'r môr! mae'n huno fel baban tawel fryd,
A'r wenlloer yn ei warchod, gan ddyfal siglo 'i gryd.
Pwy heddyw a feddylia fod yn ei ddwyfron frad?
Mae'n fwyn, ac fel yn ofnog, dan bwysau ysgafn fâd.
Er hynny mae creulonder a digter ynddo yng nghudd,
Cynddeiriog, dirôl, ffyrnig, yw cesyg Gwyn ab Nudd;
Ond, nos dda, fôr gwenieithus, nid yw dy fradog fryd
Ond delw o'r hudolion sy beunydd yn y byd.

Llanelltyd yma welaf yn ddestlus dreflan fach,
Yn hynod sych foneddig, fel pe o uchel âch,
Yn gwenu'n ddigon gwawdus ar furiau'r Fanner gu,
Yn mynd yn gandryll friwsion rhwng bysedd difrod du;
Yr hen fynachlog anwyl! mae'n resyn bod dy wedd
Yn ail i gorff pydredig dan dywyll lenni'r bedd;
Ni chenir cred na phader ar wawr na gosper mwy,
Yr ave bêr ni phyncir, na'r sant gan blant y plwy;
Ni chlywir yn y gangell un gyngan ond y gwynt
Yn gwatwar yr alawon a genid yno gynt.

Hen greigiau mud Ardudwy, er pob rhyferthwy fu,
Sy'n gwrando'n syn fyfyriol ar drwst y Rhaiadr Du;
A Phistyll Cain a Mawddach yn chwerthin am eu pen,
A'r afon wrth ymdreiglo yn ceisio swnio sen;
Ond darfu'r dyddiau hynny, pan fyddai'r derw draw,
A'r grug ar hyd ein llethri, yn mynych ysgwyd llaw.
Brenhinbren hardd y Ganllwyd gymynwyd, er ei nerth,
A'i urddas ddynwaredir gan dduon ddrain y berth.
Mae'n resyn fod ein mawrion ar brennau'n dangos brad,
Yn mynnu gyrru ymaith o'n glynnoedd dderw'n gwlad.
Mae gair ar led y gwledydd y derfydd yn ddioed
Am wlad, os gwelir ynddi ei chŵn yn bwyta'i choed.
Trawsfynydd sydd yn synnu ar drem y drumawg fro,
O'r 'Rennig i'r Eryri, ymrithiant yn eu tro
Ger gwydd ein llygaid llawen, yn amrywiaethog wedd,
O'r dyffryn tirion, tawel, a'r cymoedd llawn o hedd,
I oror dra aruchel y creigiau cribawg crog,
Lle'r huna mawredd oesol o dan gymylawg glôg.

CADER IDRIS
"O'm blaen, fel gwal ddiadlam, mae'r cefngam Gader fawr."

LLANELLTYD.
"Ya hynod sych fonheddig, "fel pe o uchel ach."

Mae'r olwg yn ardderchog ar fryndir Meirion wyllt,
Lle da am gig ac enllyn, a meillion gwlad ei myllt;
Yn uchel, nid rhy uchel i'r bugail allu byw,
Mae rhywbeth anibynnol a gerir gan bob rhyw,
Mewn bywyd llonydd diwyd, heb ry nac eisiau fawr, -
Cael codi gyda'r hedydd a gorffwys hefo 'r wawr;
Anadlu awyr iachus ac yfed gloew 'r nant;
Pa ryfedd gweled yma hynafgwyr sionc yn gant ?
A'r glân wyryfon gwylaidd, yn ddiwair lawn o serch,
Yn ddarlun tra rhagorol o geinder, mwynder merch,
Tra susgân bêr a thelyn yn ennyn awen rydd,
'Morwynion glân Meirionydd,' eich mawl anfarwol fydd.

Rhaid bellach edrych adref. Ha! dyma wrth fy nhroed
Hen neuadd fawr ysblenydd yng nghanol ceufrig goed;
Bu urddas yn ei harddu, a mawredd ynddi'n byw,
A rhwysg a phob anrhydedd daearol o bob rhyw;
Ond Ow! y llwyni llawen, a fwydid gan y medd,
Sydd erbyn hyn yn llennyrch i'r pigog gynnal gwledd;
Lle cynt y beirdd awengar, ynghyd a'r cerddor coeth,
A glywid am nosweithiau ynghanol urdd a moeth,
Yn pyncio awen bencerdd, yn hidlo odlau mwyn,
Sydd heddyw'n dyst distawrwydd, a'i gyngan gâs yn gwyn.
Hw-hw y dylluanod yw'r unig greglais oer
Sy yma drwy'r nosweithiau yn briwio clust y lloer,
Yn lle y delyn deilwng, a'r canu pêr wrth dant,
Nes byddai'n diaspedain galonnau lawer cant.
Pa fan mor gu a Nannau pan ydoedd yn ei bri,
Yn nyddiau'r hen Syr Robert? Ni chlywid cwyn na chri
Yn agos at ei annedd, heb iddo 'i esmwythau;
Bwlch ydoedd ei farwolaeth na chafodd byth ei gau.
Fe gofir am y gwladwr a'r haelwr hynod hwn
Tra byddo'r haul penfelyn ar gaer y nef yn grwn.

O danaf yn ymdaenu mae'r ardd yn hardd o hyd;
Er iddi gael ei maeddu, mae ynddi lawer byd
O ffrwythau, dail, a llysiau, a blodau o bob lliw—
Eu sawyr peraidd swynol hyfryda'r galon friw;
Ac yn ei gwaelod, meddir, y safai ceubren gynt,
Lle cuddiwyd Hywel Sele ar ol ei farwol hynt;
Ac ar y bryn gyferbyn yr oedd yr enwog lys
Lle byddai hil Cadwgan yn rhoddi gwadd a gwŷs
I ddewrion gwlad eu tadau ddygynnull yn ddi-frad,
I rwystraw ystryw'r estron, a llunio llawer câd.

EGLWYS LLANFACHRETH.
"Llanfachreth, llonnaf ochrau, yng nghesail bryniau ban."

Y fan y ganed Anian rinweddol, lân ei foes,
A fu yn abad ffyddlawn ar Dduon Glyn y Groes;
Ac yntau'r bardd awenber, y gwych Lywelyn Goch,
A gofir tra bydd gwernen yn nyrys Goed y Moch;
Tra chwiban yr awelon alawon llawn o nwyd,
Fe sonnir, gwneir yn wastad, am gariad Lleucu Llwyd.

Llanfachreth llonnaf ochrau, yng nghesail bryniau ban,
Yn llennyrch teg meillionog, briallog rywiog ran,
A saif yn synfyfyriol drwy gydol oesoedd maith,
Yn gwylio'r ffrwd furmurol, fyth-fythol ar ei thaith.
Ar lethr y fron hyfrydol, uwch law y llan yn llwyd,
A gosgedd dra hynafol yr eglwys hyglod gwyd,
Gan dystio'n erbyn tostedd, croesineb, llid, a gwawd,
A gwirio'n dra rhagorol fod dyn i ddyn yn frawd;
Yn ddulas wyrdd o'i chwmpas, canghennog frigog yw
Bregethant anfarwoldeb,—"Mae dyn, er marw,'n fyw,
Didranc er crafanc angau, a barrau dur y bedd,
Yn nhawel wlad Paradwys y gorffwys llu mewn hedd."
 Ceir yma gydraddoldeb o dan y llenni trwch,
Yr uchel balch a'r isel yn llonydd yn y llwch;
Yr wyryf feindeg siriol, a'r bachgen bochgoch hardd,
Y doeth henafgwr penllwyd, y cerddor per a'r bardd,
Preswylwyr gwych balasau tan gloiau tyn y glyn;—
Cist hirnos, cauaist arnynt, yn ddiwahan fel hyn!
Maent megis blodau'r gaeaf, ym mru'r ddaearen ddu,
Yn aros eres wanwyn i'w hadgyfodi'n gu,
A'r awel yn yr ywen yn sio ar ei sedd,—
'Symuder coeg anrhydedd, a mawredd brau y bedd.'

Ymddwyr dros gaer y dwyrain y nos o'i hogof ddu,
A'r hwyr a'r ucher bygain yn gweini iddi'n gu.
Mae bryn a bro'n tawelu; noswylia'r gweithiwr blin,
Ar ol bod wrthi'n ddiwyd yn gweithio drwy bob hin;
Mae, druan, wedi cyffio, a'i war, oedd syth, yn grwm;
A'i fochau'n deneu bantiog, a'i wisg yn dyllog lwm;
Er hyn, mae'n foddlon dawel,—yn onest lân ei foes,
A gŵyr, ond odid, ddigon—mae'n gwybod am y Groes.
Yr haul, yn olwyn fflamgoch, sudd, sudd i'r eigion mawr,
A chymer yn ei freichiau ei fanon fwyn, y wawr;
Tywyllwch a'i fantellau enhudda yr holl fro,
Ac ebrwydd y daw allan y gwyllion i roi tro.
Rhaid brysio i'r hen breswyl, o Ben y Foel i lawr,—
Nos da'wch olygon tirion,—nos dda, y Gader fawr!

Nodiadau

1. Mae yna nodiadau eglurhaol am y gerdd hon a'r bobl a'r llefydd sy'n cael eu crybwyll ynddi yn yr ail gyfrol DYFFRYN MAWDDACH,—Nodion ar yr "Olygfa oddiar ben Moel Orthrwm"